Şehirciliğin doğuşu

1859 yılında İspanyol mimar Ildefons Cerdà, “şehircilik” ve “şehir planlamacı” sözlerini birinci kere basılı metinde kullandı. Neden bu kadar geç kalınmıştı? Meğer ki beşerler binlerce yıldır kentlerde yaşıyordu. Bu sözcüklerin ortaya çıkmasının nedeni, çağdaş hayat şartlarının kentlere dair farklı bir anlayış gerektirmesiydi.[i]

On sekizinci yüzyılın başlarında Avrupa’da büyük kentlere hakikat, bilhassa de Londra ve Paris’e hakikat çoğunlukla genç ve fakir insanlardan oluşan büyük bir göç dalgası başladı. Beşerler bu büyük kentlere vardıklarında iş kasveti olduğunu gördüler; 1720’de Londra’daki kentli fakirlerin sırf yüzde 60’ı tam vakitli çalışıyordu. Amerika’da birçok göçmen New York ve Philadelphia’dan huduttaki uç bölgelere hakikat geçerken, Britanya ve Fransa’da bu işsiz kitleler pıhtılaşmış kan üzere yerinde kaldı. Fransız Devrimi’nin başlangıcında, geniş çapta bir ıslahat muhtaçlığı hissediliyordu ve derme çatma gecekondu mahallelerinin yıkılmasına yönelik tekliflerde olduğu üzere, kimi yaklaşımlar bu maddi şartları amaç alıyordu. Fakat ekonomik kriz, Cerdà’nın “şehir planlamacıları” dediği insanların zihnini kurcalamıyordu. Onları kenti tekrar düşünmeye yönelten ana öge, fakirleri olduğu kadar zenginleri de etkileyen hastalıklardı, halk sıhhati problemleriydi.

Veba, kentler için her vakit bir tehlike olmuştur; Kara Vefat, Ortaçağ’ın sonlarında Avrupa’nın üçte birini yok etmişti. Erken periyot çağdaş kentler büyüyüp ağırlaştıkça ve daha fazla dışkı ve idrarla doldukça, fareleri ve farelerin yol açtığı hastalıkları besleyen verimli bahçeler haline gelmişti. Şayet bir bebek doğumdan sağ çıkmayı başarabilirse (o ilkel doğum bilimi çağında bu gerçek bir başarıydı), kirli suyun yol açtığı dizanteri nedeniyle ölmeyi sabırsızlıkla bekleyebilirdi. Nüfus artışı birebir vakitte daha fazla konut manasına da geliyordu; daha fazla mesken, havayı kirleten daha fazla baca manasına geliyordu; pis kokulu hava da tüberkülozu besliyordu.

Bu şartlara faal bir tahlil bulmaya çalışan birinci kent planlamacılar, tabipler yerine mühendislerdi. İnşaat mühendisliği ekseriyetle göz alıcı bir uğraş olarak görülmez fakat mühendisler Cerdà’nın devrinde kahraman figürler haline gelmişti zira tüberkülozun yahut vebanın nasıl önleneceği hakkında elle tutulur bir fikri olmayan tabiplere göre kentteki halk sıhhati meseleleriyle daha proaktif bir formda ilgileniyorlardı.

Tıp uzmanları ortasında olduğu üzere vatandaşlar ortasında da kolerayla ilgili kültürel uygulamaların kökenleri, derin bir cehalete dayanıyordu. Yanlışlı bir yaklaşımla hastalığın sudan değil havadan bulaştığı düşünülüyordu ve bu nedenle, 1832’deki bir salgın sırasında birçok Parisli diğerleriyle konuşurken ağızlarını beyaz mendillerle kapatarak kenti kasıp kavuran vebaya karşı korunmaya çalıştı –beyaz renk, bir kalkan olarak özellikle kıymetli görülüyordu. Eski bir pazar ve genelev olan Palais-Royal, hastaların cam çatı altında dar sıralar halinde sıralandığı bir hastaneye dönüştürüldü; hasta vücutların kalabalığı, talih yapıtı birisi güzelleşme belirtileri gösterdiğinde birbirlerine tekrar enfeksiyon bulaştırabilmelerine neden oluyordu lakin hem tabipler hem de hastalar, ölmekte olanların üzerine düşen güneş ışığının dezenfekte edici güce sahip olduğu inancına bağlıydı; Tanrı’nın uygunlaştırıcı ışığına olan eski inancın çaresizce tutunulan bir mirasıydı bu.[ii]

İnşaat mühendisleri, çağdaş kentin zanaatkarları haline geldi, teknik deneyler yaparak kentsel hayatın kalitesini artırmaya çalışıyorlardı. Vebanın istila ettiği sokaklar, mühendisleri, inşaatta kullanılan materyallerin üretimini tekrar düşünmeye itmişti. Sokaklardaki at pisliklerini tesirli bir biçimde temizlemek için muhtaçlık duydukları pürüzsüz taşlar, birinci olarak on sekizinci yüzyılda Londra’nın Bloomsbury meydanlarında kullanıldı; bu tip taşlar yaklaşık 1800’lerden itibaren makineler endüstriyel ölçekte dilimlenmiş taş üretebilir hale geldiğinde daha yaygın kullanıma girdi. İnşaat mühendisleri işlenmiş taş için bir pazar yaratmıştı. Onların kanısı şuydu: Sokakların fizikî olarak temizlenmesi daha kolay olursa, beşerler, örneğin konutların pencerelerinden çöp atmak yerine (daha evvel standart bir uygulamaydı) sokakları pak tutma konusunda daha şuurlu olacaklardı. Hasebiyle mühendisler, altyapının değiştirilmesi halinde daha rasyonel halk sıhhati uygulamalarının bunu takip edeceğini varsayıyorlardı: Ville, cité’yi değiştirebilirdi.[iii]

Benzer halde, birinci sefer 1843’te Paris’te kullanılan “pisuar” üzere icatlar, halk sıhhatinde gerçek bir ilerlemeye işaret ediyordu. 1880’lerde ortaya çıkan çok kullanıcılı pisuar (Alexandrine olarak anılır), bilhassa kalabalık caddelere uygun bir sıhhat teknolojisiydi. Bir kere daha, sağlıklı bir uygulama için düzenek sağlamanın tavırlarda bir değişikliğe yol açacağı düşünülüyordu: 1843’e kadar erkekler idrar yapmak için cinsel organlarını toplum içinde utanmadan açığa çıkarıyor ve köpekler üzere, sokağa olduğu kadar binaların kenarlarına da işiyorlardı; pisuarın gelişinden sonra idrar yeraltına kanalize edilebilir hale geldi. Kentin pahaları de buna uygun olarak değişti; yabancıların karşısında rahatınızı sağlamak yavaş yavaş utanç verici görünmeye başladı. Daha olumlu formda, sokaktan dışkıyı ve idrarı kaldırmanın zincirleme tesiri, dışarıyı toplumsal alan olarak daha kullanışlı hale getirmesiydi; bir bulvarın önündeki devasa açık hava kafesi, sıhhat mühendisinin kent uygarlığına armağanıydı.[iv]

Şehir mühendislerinin çalışmaya başlamasından üç yüzyıl evvel insan bedeni hakkında yapılan temel bir keşif, sağlıklı kent mühendisliğinin habercisi olmuştu. 1628’de William Harvey’nin De motu cordis isimli yapıtı, insan kalbinin, kanın atardamarlar ve toplardamarlar ortasında mekanik olarak dolaşmasını sağladığını açıklamıştı; halbuki daha evvelki tıp anlayışı, kanın ısındıkça dolaştığını söylüyordu. Bir yüzyıl sonra Harvey’nin deveran sistemiyle ilgili keşfi, kent planlaması için bir model haline geldi; Fransız kentçi Christian Patte, bugün bildiğimiz tek taraflı sokak sistemini icat etmek için arter ve damar imgelerini kullandı. Aydınlanma planlamacıları, kentin içindeki hareketin rastgele bir değerli noktada engellenmesi durumunda, kolektif vücudun, tekil bir vücudun kalp krizi sırasında yaşadığı üzere bir deveran krizine yatkın olacağını düşündüler. Sirkülasyon modelinin teşvik ettiği tek taraflı caddeler, trafiğin nispeten az olduğu küçük kentlerde çarçabuk gerçekleştirilebilir; insan sayısı ve trafiği on dokuzuncu yüzyıl boyunca durmadan artan Paris üzere büyük kentlerde ise özgür akan trafiğin planlanması daha sıkıntı hale geldi ve kent dokusuna yalnızca tek taraf tabelaları asmaktan daha sistemli müdahaleler gerektirdi.

Yine de yeraltı ve yerüstü halk sıhhati mühendisliği on dokuzuncu yüzyılın büyük bir başarısıydı. 1892’ye gelindiğinde Friedrich Engels, yarım yüzyıl evvel Manchester’daki emekçi sınıfının sefaleti hakkında yazdığı kitaba yeni bir önsöz ek ederek şunu belirtti: “Kolera, tifüs, çiçek hastalığı ve başka salgın hastalıkların tekrar tekrar ortaya çıkışı, İngiliz burjuvazisine şunu gösterdi ki kasaba ve kentlerde sanitasyon tedbirleri artık acil hale gelmiştir… en fecî ihlaller… ya ortadan kayboldu ya da daha az dikkat cazip hale getirildi.” Bu yaşananlar mutlaka Victoria periyoduna mahsus ilerleme öyküleriydi lakin kent mühendisliğinin birçok sonucu ekseriyetle tesadüfiydi ve amaçlanmayan sonuçlar doğuruyordu: Mühendisler bulvarda kafeler yaratmak için yola çıkmamışlardı.[v]

On dokuzuncu yüzyıldaki altyapı binalarının birçok, en parlak devrinde Media Lab’ın olduğu biçimde açıktı. Mühendisler, teknik icatlarının zincirleme tesirlerini evvelce bilmedikleri için varsayımda bulunuyor ve tesadüfen keşif yapıyorlardı. Örneğin, Joseph Bazalgette için çalışan mühendisler, 1850’lerden 1860’lara kadar Londra’nın kanalizasyonlarını inşa ettikleri sırada, birinci başta hangi boyutun kullanılacağını bilmiyorlardı, bu yüzden birkaç farklı filtre dizaynıyla denemeler yaptılar ve boruların birtakım kısımlarını bir ortaya getirirken katı atık elekleri üzere bir teknolojiyi icat ettiler. Bazalgette genel olarak ne yapılacağından emindi: Kanalizasyon bölgesi – Sefiller’in bölgesi– yerin üstündeki sokakları kopyalayan bir boru ağına dönüştürülmeliydi. Ancak tekrar de belirsizliğe karşı hazırlıklıydı. Bazalgette, planlamanın gelecekteki muhtaçlığı iddia edemeyeceğini söyleyerek kanalizasyonları sıklıkla muhtaçlık duyulandan daha büyük çaplı borularla inşa ediyordu.[vi]

Bu deneysel süreç, mühendis-şehircinin yeni görsel araçlar geliştirmesini gerektiriyordu. Cerdà ve Bazalgette’in vaktinden evvel, çizim ve sanatsal imgelem gelenekleri kentin nasıl görünmesi gerektiğini kavramanın yollarını sağlamıştı; Donald Olsen’in tabiriyle “şehir, bir sanat yapıtı olarak tasarlanıyordu”. Kuşatma altında korunması gereken bir kentin en uygun nasıl tasarlanabileceğini düşünen askeri mühendisler bile sanatsal standartlara başvuruyordu. Örneğin askeri planlamacılar, İtalya’daki Palmanova kenti için yıldız halinde bir tasarım yaparak, engebeli, sistemsiz bir yere, içinde güzel bahçeler, hoş duvar süslemeleri ve benzerleri olacak halde düz bir alan görünümü̈ verdiler. Kesit ve plan çizimi, tek bir binayı bariz hale getirmek açısından harika diyebileceğimiz ölçüde uygun, klasik bir tekniktir, dikey bir dilim ve yatay bir iz oluşturulur; ağır, sistemsiz bir cadde boyunca uzanan formların dağınık bileşimi ise farklı bir tasvir aracı gerektirir.

Bilgisayar dayanaklı dizaynın montaj kapasitesi sayesinde bu karmaşıklığı artık görselleştirebiliyoruz lakin cetlerimiz bunu yalnızca zihin gözüyle görebiliyordu. Klasik temsiller, Londra sokaklarında birinci sefer 1807’de ortaya çıkan gaz lambalarının gece görünümünü nasıl etkilediğini gösteremediği üzere, mimarlar da trafiğin akış suratını grafiksel olarak tasvir edemiyordu. Mühendislerin yeraltında inşa ettiği altyapılar görünmezdi. Klâsik tasvirler mühendis-şehircinin muhtaçlık duyduğu teknikleri sağlamıyordu.

Tüm bu sebeplerden ötürü kesin bir bilim uygulamıyorlardı. Belli durumlara nazaran uyguladıkları yerleşik unsurlar yoktu, en uygun uygulamaları belirleyen genel siyasetler da yoktu; mühendisler daha çok, işi yaparken öğrenerek Jerome Groopman’ın “uyarlanabilir klinik deney” tarifinin habercisi oluyordu. Bazalgette’in hakikaten takdire şayan istikametlerinden biri, ne yaptığını tam olarak bildiğini tez etmeden, yalnızca sonunda her şeyi gerçek yapacağına inanarak Victoria periyoduna has bir itimat yaymasıydı. Bu, o periyotta kentteki inşaat mühendisleri için daha büyük ölçüde doğruydu; teknik bilgilerinin ucu açıktı.

Ancak bu durum, Mitchell’ın karşılaştığı tipten zorluklar yarattı: Mitchell de kendi fikirlerini oburlarının anlayabilmesi için çeviri etmeye çalışmış ve birtakım zahmetler yaşamıştı. Palladio üzere Rönesans kent mimarları, çalışmalarının en uygun nasıl görülebileceğini tespit etmeye çalışıyordu. Venedik’teki Piazza San Marco’dan suyun karşısındaki San Giorgio Kilisesi’ne bakıldığında, binanın nasıl yerleştirildiği ve boyutlandırıldığı, yapıtın kentin dokusuna nasıl bir ekleme olduğu görülüyordu ki yeniden de bir formda kentin içine emilmişti: Palladio, karmaşıklığın açık bir göstergesini sunuyordu. Mühendisleri farklı ögelerin tesiri yönetiyordu; çalışmaları diğerleri için o kadar somut bir halde açık değildi. Halk, yapılan işin sonucunu sokağın kokmaması üzere etkenlerle hissedebiliyordu ancak kanalizasyonun nasıl döşendiğini bu delillerden tasavvur edemezdi. Bu cins bir karmaşıklığı belirsizlik karakterize eder. Bir kanalizasyon sisteminin üretimi, boruların döşendiği materyallerle ilgili çok sayıda ayrıntılı araştırmayı içeriyordu lakin Bazalgette, 1,8 yahut 2,7 metrelik boruların kullanılıp kullanılmayacağı kararını diğerlerine açıklayamıyordu çünkü̈ bunu kendisi de tam olarak bilmiyordu. Bu belirsizlik, Bill Mitchell’ın “hareket estetiğini” açıklayamamasına benziyordu: Mitchell de stüdyo asistanlarının sonraki sabah ne yapacaklarını bilmelerini sağlayacak bir açıklama bulamıyordu.

Belirsiz karmaşıklık, ville’in mühendis-şehircilerini, cité’nin tarihçesini kaleme alan yazarlarla ilişkili hale getiriyordu.

*Bu yazı, Richard Sennett’in İnşa Etmek ve Yaşamak: Kent Etiği isimli kitabından seçilmiş bir modüldür. Aydın Çavdar’ın çevirisiyle Detay Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[i] Ildefons Cerdà, Teoría de la construcción de las Ciudades [Theory of City Construction] (1859) (Barselona: Ajuntament de Barcelona, 1991).
[ii] Bu kıssayı şu romanımda anlatmaya çalıştım: Palais-Royal (New York: Knopf, 1986). Daha genel bir fotoğraf için bkz. Roy Porter, Disease, Medicine and Society in England, 1550-1860, 2. basım (Cambridge: Cambridge University Press, 1995), s. 17-26.
[iii] Hıristiyanlığın birinci periyotlarında “şehir” iki farklı manaya geliyordu: Tanrı’nın Kenti ve İnsanın Kenti. St Augustine, kenti Tanrı’nın inanç tasarımı için bir benzetme olarak kullanmıştı lakin Roma’nın sokaklarını, pazarlarını ve toplanma alanlarını dolaşmakta olan o dönemki St Augustine okurları, Tanrı’nın bir kent planlamacısı olarak nasıl çalıştığına dair hiçbir ipucu bulamıyordu. Bu Hıristiyan benzetmesi zayıflasa bile, “şehrin” iki farklı manaya geldiği fikri devam etti; biri fizikî bir yer, başkası algılardan, davranışlardan ve inançlardan derlenen bir zihniyetti. Fransızca, bu ayrımı iki farklı sözcükle çözmüştür: ville ve cité. Başlangıçta bunlar büyüğü ve küçüğü belirtiyordu: Ville, kentin geneline atıfta bulunurken, cité makul bir yeri kastediyordu. On altıncı yüzyıl prestijiyle cité, bir mahalledeki ömrün karakteri, insanların komşular ve yabancılar hakkında beslediği hisler ve bir yere bağlılık manasına gelmeye başladı. Bu eski ayrım bugün en azından Fransa’da silinmiştir; cité artık çoğunlukla fakirleri kentlerin dış mahallelerinde toplayan kasvetli yerleri tabir ediyor. Fakat eski kullanım tekrar canlandırılmaya paha çünkü temel bir ayrımı tanımlıyor: “İnşa edilmiş çevre” bir olgudur, insanların içinde nasıl yaşadığı ise diğer bir olgudur. Bugün New York’ta, kötü tasarlanmış tünellerdeki trafik sıkışıklığı ville’e aitken, şafak vakti pek çok New Yorkluyu tünellere sürükleyen keşmekeş cité’nin bir kesimidir.
[iv] David L. Pike, Subterranean Cities: The World beneath Paris and London, 1800- 1945 (Ithaca: Cornell University Press, 2005), s. 234.
[v] Friedrich Engels, The Condition of the Working-Class in England in 1844, Çev. Florence Kelley Wischnewetzky (Londra: Allen & Unwin, 1892), s. viii.
[vi] Peter Hall, Cities in Civilization (Londra: Weidenfeld and Nicolson, 1998), s. 691-93.