On dört yıl evvel bugün, futbol dünyası en seçkin elçilerinden birini kaybetti: Socrates. Şimdi 57 yaşında, bağırsak enfeksiyonu nedeniyle ömrünü yitiren Socrates “doktor” lakabıyla anılıyordu, zira tıp doktorası da vardı. Hem alanda hem de saha dışında futbolun lakin tıpkı vakitte Brezilya’nın tarihine damga vurmuştu.
Socrates’in mesleği sıradışıydı. Tarihin en parlak ancak birebir vakitte en az kupalı Brezilya Ulusal Takımı’nın kaptanıydı. 1982 Dünya Kupası’nın birçokları için tartışmasız en yeterli ekibi olan ancak kupayı İtalya’ya kaybeden Sambacılar, Meksika’da düzenlenen bir sonraki Dünya Kupası’nda, çeyrek finalde Fransa’ya ve onun efsane “sihirli karesine” (Michel Platini, Jean Tigana, Luis Fernandez ve Alain Giresse) elenmişti. İnanılmaz bir yoğunlukta geçen bu maç, epik bir penaltı atışları serisiyle bitmiş; Socrates penaltı kaçırmıştı. Onun birinci besbelli özelliği tahminen de burada yatıyordu. “Lanetli” bir futbolcuydu, tartışılmaz yeteneğine karşın büyük hiçbir kupa kazanamamıştı. Lakin birebir vakitte şiirsel, romantik ve devrimci bir futbolcuydu.
Brezilya Ulusal Grubu ve sosyalist futbol
O yıllarda, Batı Almanya’nın temsil ettiği rasyonalist anlayış futbola baskın gelmeye başlamış, taktik şemalar ve atletik özellikler yaratıcılığın ve tekniğin önüne geçer olmuştu. Socrates’in Brezilya’sı ise anakronikti. Zira Tele Santana’nın yönettiği, Falcao, Zico (namıdiğer “beyaz Pele”) ya da Branco üzere olağanüstü bireysel yeteneklerden kurulu bu grup, samba-futbolun son temsilcisiydi: Tek pasla oynanan, cömert, ileriye dönük, hazza ve şova yaslanan bir futbol. Bu, Marksist müellif ve sinemacı Pier Paolo Pasolini’nin şu kelamlarına tam karşılık geliyordu: “Her gol kaçınılmaz bir karakter taşır; bir yıldırım çarpmasıdır, bir sersemleme halidir, geri döndürülemezdir. Şiirsel kelam gibi… En çok gol üreten futbol, en şiirsel futboldur.”
Futbolun giderek daha fazla liberalizmin eline geçtiği bir periyotta Brezilya, 1950’lerin birinci yarısındaki efsane Macaristan grubunun teknik yöneticisi Gusztav Sebe’nin “sosyalist futbol” dediği mirasın emanetçisiydi: Pas oyununa ve hamleye dayalı bir futbol.
Meşin yuvarlağı kalıcı biçimde yozlaştıran rasyonalizme direnen bu grubun estetiği, “devrimci romantizmle” ilişkilendirilebilir. Hakikaten ekososyalist filozoflar Michael Löwy ve Max Blechman’a nazaran, “Devrimci romantizm, makinenin ve ilerlemenin sosyalizmine karşı şiirin ve kurtuluşun sosyalizmi olarak kendini ortaya koyar. Duyuların özgürce serpilip gelişmesini, yenilenmiş bir kolektiflik içinde hedefleyen şiirsel bir sosyalizm…” Ne var ki Socrates kelam konusu olduğunda bu devrimci romantizm, Brezilya Ulusal Takımı’nın kapısında kalmaz, kulübü Corinthians’ta ve saha dışında da devam eder.
Corinthians ve demokratik devrim
Her gol attığında yumruğunu havaya kaldıran Socrates için ihtilal sadece estetik bir problem değildir, birebir vakitte bir praksistir. Bir anekdot, bu devrimci pratiği simgeler: Socrates 1984’te Fiorentina’ya transfer olur. Floransa’ya varır varmaz gazeteciler ona İtalya’nın kendisi için ne söz ettiğini sorduğunda şu yanıtı verir: Antonio Gramsci.
Ama asıl iz bıraktığı yer ülkesi Brezilya’da, Corinthians’ta olur. Brezilya’nın hâlâ askeri diktatörlük altında bulunduğu bir devirde direkt demokrasinin büyük savunucusudur; “Diretas Já!” (yani “Hemen direkt seçim!”) hareketine katılır. Lakin asıl model olan şahsen Corinthians’ın kendisidir. 1981’de, daha evvel mahpusa de girmiş genç bir sosyolog olan Adilson Monteiro Alves kulübün başkanlığına gelir. Gelirleri oyuncularla paylaşır —bugünün uçuk maaşlarının çok uzağında— ve direkt demokrasiyi kurar. Formalarda reklamların çoğalmaya başladığı bir çağda Corinthians, göğsünde karanlık sadelikle tek bir söz taşır: “Democracia”.
1983’te Brezilya Kupası finali sırasında —kupayı kazanamasalar da— medyatik görünürlüklerini kullanıp bir pankart açarlar: “Kazansak da kaybetsek de, lakin her vakit demokrasi içinde.” Kulüp ülkede harika popülerleşir. Uruguaylı müellif Eduardo Galeano, 2003’te verdiği bir röportajda şöyle muharrir: “Demokrasi sürdüğü surece, oyuncuları tarafından yönetilen Corinthians, ülkenin tamamındaki en cüretkâr ve en göz kamaştırıcı futbolu sundu; stadyumlara en büyük kalabalıkları çekti.” Hareket büyür, bütün ülkeyi demokratik bir dalga sarar; o denli ki 1983’te askeri rejim 60 günlüğüne fevkalâde hal ilan eder. Socrates o periyot hakkında şunları anlatmıştır: “Biz büyük bir aileydik; oyuncuların eşleri ve çocuklarıyla birlikte. Her maç bir bayram havasında oynanırdı. […] Alanda özgürlük için, ülkeyi değiştirmek için çaba ediyorlardı. Oluşan atmosfer, sanatlarını tabir etmeleri için onlara daha fazla inanç verdi.” Socrates’in kadrosu, 1985’te gerçekleşen rejimin çöküşüne böylelikle önemli katkı sunar.
Socrates kendi periyodu için sıradışı bir figürdü. Ancak hepsinden değerlisi, bugünün futbolunda —kapitalizmin ve kârlılık zorunluluğunun çürüttüğü çağdaş futbolda— artık var olamayacak bir karakterdi. Zira Socrates, bugün ölmüş bir oyunu temsil eder, ayrıyeten artık kaybolmuş görünen bir ruh halini de. Aslında kendisi de bugün yok olmuş bir futbolun temsilcisi olduğunun farkındaydı.
Ölümünden birkaç ay evvel, çağdaş futbol hakkında çok sert bir kıymetlendirme yapmış ve şunları söylemişti: “2010 Dünya Kupası finali, çağdaş futbolun karikatür üzere bir örneğidir. Hileli, şiddetli bir oyun; çok duran vakitler, tekmeler ve sızlanmalar ve neredeyse hiç konum, neredeyse hiç şov. İki kadronun da (İspanya ve Hollanda) kaybetme korkusu absürttü, hasebiyle kazanma korkusu da.” Elbette futbol hâlâ bize his, sevinç ve heyecan yaşatıyor. Lakin hoş futbolun sosyalist sevdalıları, Socrates’in yokluğunda kendilerini ister istemez yetim hissediyor.
*Bu yazının birinci versiyonu Evrensel‘de yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
