“Evcilleşmiş ideoloji, ideoloji değildir”

Afşar Timuçin’le yaptığımız ve yedi kısım halinde yayımlanacak söyleşilerin birincisinde ideolojinin tarifinden, “felsefe öğrenmek” ile “felsefe yapmak” ortasındaki ayrımdan, ideolojinin bize ne kattığından kelam etmiştik. Bir bakıma birincisinin devamı sayılabilecek bu söyleşide, Afşar Timuçin toplumsal maddi gerçekliğin, sermaye sınıfının ve kurulu nizamların ideoloji üretimine tesiri üzerine değerli tespitler yapıyor, ayrıyeten üniversitede neden ideoloji yapılamayacağını açıklıyor. Söyleşinin üzerinden yıllar geçmesine karşın geçerliliğini ziyadesiyle koruyan şu sözlerse bilhassa dikkat alımlı: “Aydınımız toplumu yanlışsız kavramıyor. İki nedenle: birincisi tembel, ikincisi korkak… Bir adam hem tembel hem korkak olduğu zaman kurulu nizama kayıtsız koşulsuz hizmet etmekten öbür bir şey yapamaz.”

Felsefe neden insanların gözünü korkutur? Kimi filozoflarda karşımıza çıkan, ideoloji lisanının ağdalı olması bir etken olabilir mi?

İdeoloji lisanının ağdalı olması aslında felsefi yetersizliğin sonucudur. Zira ideoloji lisanıyla kolay yoldan, basitçe anlatılamayacak hiçbir bilgi yoktur. Münasebetiyle bir filozof kendi görüşlerini kolaya indirgeyemiyorsa onun başı karışık demektir. Ne yapmak gerekiyor pekala? Ömrü kavramak, yalınlaştırmak için ideolojiyi yalın bir anlatıma götürmek gerekiyor. O yüzden ideolojide makus konuşanlar makûs bilinçlenmiş şahıslardır. Zira şuur açık ve aydınlıksa lisan de açık ve aydınlık olacaktır.

Kötü eğitilen şuurun kavramlarla haşır neşir olmamasının da hissesinden kelam edebiliriz sanırım…

Tabii, berbat eğitiliyoruz ve zihnimiz ideolojiyi kavrayabilecek bir yapıda olmuyor. Meğer ideoloji çok kolay bir alan, öbür alanlar gibi… Kâfi ki eğitim şartları bizim zihnimizi ona nazaran şekillendirmiş olsun. Bütün dünyada, ancak bilhassa bizim ülkemizde, temel kavram eğitimi çok makus veriliyor. Yani bir adam okudukça cahilleşiyor. Hatta okumasa daha güzel olur, hiç olmazsa cehaleti hudutlu kalır diyebiliyorsunuz. Yüksek lisanstan mezun olduğu vakit da zati iflah olmaz hale geliyor, uygunca sapıtıyor. Bu türlü bir zihnin ideoloji yapabilmesi kolay değil. İdeoloji güç diyorlar. Hayır değil, hatta daima dediğimiz üzere bir sevinç. Ancak baş yeterliden uyguna bozulmuşsa, yabancılaşmış bir bilince sahipsek orda ideoloji yapmamız muhtemel değil. Onun için zihni ideolojiye hazırlamak gerekir ya da bozulmuş bir zihni olabildiğince ideolojiye nazaran, ideolojiyi kavrayabilecek biçimde tekrar düzenlemek gerekir. Yani kavram içeriklerini yine gözden geçirmek gerekir. Esasen kendini bilen her kişi kavram içeriklerini kendiyle hesaplaşarak daima yenileyecek ve doğrulayacaktır.

O halde bu ağdalı ideoloji lisanıyla ideoloji yapan filozoflar bizi ideolojiden uzaklaştırıyorlar diyebiliriz?

Evet. Artık onun da bildiğimiz ve bilmediğimiz nedenleri var. Bildiğimiz nedenleri, bir filozof âlâ bir şuur oluşturmadıysa onun ideolojisi karmakarışık olacaktır. Mesela Husserl, 50 bin sayfa yazmıştır. Husserl Enstitüsü’nde hâlâ onun yazılarını anlamaya çalışırlar ve hiçbir biçimde de sona gelinmemiştir. Bir çeşit Sümer yazılarını söker üzere onu sökmeye çalışırlar. Artık bu türlü bir filozofça hali kavramak mümkün değil. Ya da Bergson’da lisan pırıl pırıldır lakin “Ya bu türlü şey olur mu, bu nasıl düşünce!” der, şaşarsınız. Yani filozof dediğimiz kişinin de her vakit hakikat bakan kişi olduğunu söylemek kolay değil. Gerçi her filozof bize kendi çağından aydınlıklar sunuyor lakin kimileri daha çok aydınlık sunma yükümlülüğünü yerine getirmiş oluyor. Mesela bana sorarsanız, bir Descartes’ın aydınlığı bir Hegel’de yoktur.

Burada ulusal özellikler de öne çıkıyor sanırım. Bilhassa Alman ideolojisinde lisan, anlaşılma sorunu daha çok yaşanıyor.

Tabii… Hatta ben bunu Alman lisanı ve edebiyatı uzmanı olan arkadaşlarıma sordum. “Çok haklısın” dediler, “yalnızca ideoloji değil edebiyat lisanı de berbattır.” Sanki şuraya mı bağlayabiliriz? Alman kültürü çok gelişmiş bir kültürdür, o yüzden çok sıkıntılı bir kültür olmuştur her vakit. Lakin ne olursa olsun, şunu net olarak görüyorum, güzel bir şuurdan güzel bir anlatım doğar. Şunu da unutmamak gerek: İdeolojiler her vakit siyasi baskılar altında kalmışlardır. Siyasi baskılar nedeniyle de kendine kapanmak üzere bir zaruriliği tahminen de bilinçaltı bir biçimde gerçekleştirmiş olabilirler. Gerçi Hegel için bunu düşünemeyiz, Hegel Prusya’nın resmi filozofu üzeredir lakin yeniden de belirli olmaz. Filozof dediğimiz adam daima üzerine gelinen bir adam olduğu için kendini korumak zorunda kalmıştır. Örneğin Descartes, Fransa’dan kaçıp Hollanda’ya gitmiştir lakin Hollanda’da da huzur yok,çünkü din adamları daima izliyorlar. İsveç’e kadar gidip orada soğuktan ölmüştür. Niçin kaçıyor bu adam pekala? Kaçmasının sebebi bir çeşit endişe. O vakit siyasi baskıları da üzerine eklersek işin biraz daha belirginleştiğini söyleyebiliriz. Lakin bana sorarsanız hiçbir filozof açık ve aydınlık bir niyet üretmekten geri kalmayacaktır.

Siyasi baskılardan kelam ettiniz. İdeoloji için, her zaman kurulu düzenle çatışma içindedir, diyebilir miyiz?

Elbette. Siz bir pencere açıyorsunuz. Bu pencere geleceğe yanlışsız açılmış bir penceredir. Dolayısıyla kurulu sistemi tartışıyorsunuz. Şurası sistemlerin hiçbiri ideolojiyi sevmiyor. Sever görünenleri var, sevmez görünenleri var. Almanya’da Friedrich II, Voltaire’i konuk ediyor. Voltaire kaçak, Almanya’ya gitmiş. Özgürlükten ve demokrasiden yana olduğu için mi bunu yapıyor? Hayır, Fransa’ya düşman olduğu için konuk ediyor. Meğer kendi ülkesinde insanların rahatça düşünmesine müsaade vermiyor.

Kurulu nizamı koruyan filozoflar da yok mu pekala? Mesela Platon?

Kurulu tertibi koruyan filozoflar var lakin detaya girdiğimiz zaman bunların bile kurulu düzenle çatışacağını düşünebiliriz. Tamam, Platon kurulu sistemin içinde bir filozof olarak görünüyor lakin ortaya koyduğu devlet sistemi, Atina’nın yürürlükteki devlet sistemiyle çelişkili. Hakikaten Sokrates bu yüzden öldürülmüş. Bunlar da Sokrates’in öğrencileri. Hatta Sokrates öldürüldükten sonra küsüp Megara kentine sarfiyatlar. Yani filozoflar hiçbir zaman kurulu düzenle iç içe olmamışlardır. Kurulu düzenle iç içe olmak ne demektir? “Oh, her şey ne kadar hoş, mehtap ne kadar hoş, özgürlüklerimiz sonuna kadar var, yeni bir şey istememize hiç gerek yok” üzere bir ideoloji yapmaktır, bunun da bir karşılığı olmayacaktır.

Ama az evvel Hegel için “Prusya’nın resmi filozofu gibidir” dediniz?

Hegel de hiçbir vakit, bir filozof olduğu için kurulu tertibin el üstünde tuttuğu bir filozof olamayacaktır. Tamam, ideolojisi dinci bir temele oturuyor, felsefesi kurulu düzenle açık bir çelişki içinde değil, ama kurulu düzenle âlâ geçinmeye çalışan bir ideoloji bile insanların başında bir görü oluşturmaya eğilimlidir. Yani siz ideolojiyle insanları uykusundan uyandırıyorsunuz. Kant der ya, “Hume beni dogmatik uykumdan uyandırdı” diye, ideoloji aslında insanları dogmacı uykularından uyandırmakla yükümlü. Yani siz öylece duran insanı bir anlamda huzursuz ediyorsunuz, kurulu düzenle çatışır hale getiriyorsunuz. Yanlış ideolojiyi kullananlarla filozofları birbirinden ayırmak gerekir. İdeolojinin sırtından geçinenlerle gerçek manada ideoloji yapanları birbirinden ayırmak gerekir. Dünyanın her yerinde olduğu üzere Türkiye’de de ideolojinin sırtından geçinen ve kurulu düzenle çok düzgün anlaşan beşerler var.

Mesela?

Üniversite seviyesinde ideoloji yapanların hepsi, haydi yüzde yüzü demeyelim, büyük bölümü kurulu düzenle içli dışlı yaşamaktadır. Bunların yaptığı ideoloji hiçbir vakit tertibi ürkütmez, aksine gönendirir. Zira gerçek manada ideoloji değildir.

Sermaye sınıfının da ideoloji üzerinde yıkıcı bir tesiri oldu, değil mi?

Sermaye sanata el koyduğu üzere ideolojiye de el koydu. Yani bir manada sermaye tertibi, ideolojiyi evcilleştirdi. Evcilleştirmek için ne yaptı? Onu filozofların elinden alıp ideoloji profesörlerine teslim etti. İdeoloji profesörlerinden filozof olmaz. Yani grup elbiseli, kravatlı, devlete yüzde yüz bağlı bir adam nasıl filozof olabilir? Bütün filozoflar hayatları boyunca acı çekmiş insanlardır. Münasebetiyle bugün, Lukács’a bakarsak 1918’den bu yana hatta 19. yüzyılın sonlarını içine alacak halde söyleyebiliriz ki ideoloji, sermayenin münasebetiyle devletin eline düşmüştür. Sonuç olarak evcilleşmiştir. Evcilleşmiş bir ideoloji, ideoloji değildir. İdeoloji karşıtlıkları gerektirir. Şayet bu karşıtlıkları yaşama geçirme savaşımı vermiyorsa kişi, ona filozof diyemeyiz. Aslında filozoflar yok artık, ideoloji profesörleri var. Bakın Türkiye’de çok garip ve itici bir tabir var, felsefeci diyorlar… Ne alıp satar bu adam, ideoloji mi alıp satıyor? Artık bir yanda filozoflar var, bir yanda benim üzere ideoloji öğretenler var. Bunun ötesinde felsefeci diye bir şey olmaz. Bizler birer ideoloji teknisyenleriyiz, ideoloji öğreten insanlarız.

Eleştirdiğiniz “felsefecilerin” niyet üretimlerinde bu topraklara dayanmaması üzere bir sorun olduğunu düşünüyor musunuz?

Bir ülkenin kültür adamıysanız, o ülkenin bedelleri sizi var eder. Bir yanınız, tamam, dünyaya açıktır. Bu, bütün dünya kültürüyle içli dışlısınız demektir. Ancak yaşadığınız toprağın rengi, kokusu sizi o denli derinden tesirler ki, siz oralı bir kişi olarak ideoloji, edebiyat ya da bilim yaparsınız. Münasebetiyle sizin felsefenizde toprağınızın renkleri görülmüyor, kokuları duyulmuyorsa orada ayağı yere basmayan bir şey var demektir. Bizden evvelki nesiller ideoloji yapıyoruz diye Batı’dan ideoloji aktarmaları yaptılar. İdeoloji aktarması yapmak ideoloji yapmak değildir. Siz bu ülkenin aydını olarak düşüneceksiniz, bu ülkenin düşünen aydını olarak üreteceksiniz. Bütün insanı düşüneceksiniz lakin bu düşündüğünüz insan, bütün insan olacak, dünyanın insanı olacak.

Toplumun ekonomik-sosyal şartları, yani toplumun karmaşıklaşması o ülkedeki ideoloji üretimine nasıl tesir eder?

Ancak karmaşıklaşmış bir toplumda beşerler düşünme eğilimi gösterirler. Bireyler için de birebir şey geçerli değil midir? Fakat benim hayatım karmaşıklaşmışsa “eyvah ben ne yapacağım” diye düşünürüm. Yalın bir hayatım varsa, örneğin ben bir emekliysem, sabah gidip arkadaşlarla pişpirik oynuyorsam, öğlenden sonra eniştenin dükkanında oyalanıyorsam, akşam konuta gelip yemeğimi yiyorsam, benim bir sıkıntım yoktur ki ideoloji yapayım. İdeoloji yapmak, ihtiyaçların karşılığında olur. Lakin ideoloji yapmak için gerekli olan itici güçler o toplumun kıymetlerinde esasen vardır. Aslına bakarsanız çok sıkıntılı ve karmaşık bir toplumda yaşıyoruz fakat şu kıymetli: Gereç var, yani materyal var, lakin onu işleyecek adam yok. Külfet orada. Türkiye’de bugünkü üzere bir materyal bolluğu hiçbir devirde olmamıştır. Büyük çelişkiler, problemler var, açlık var, yoksulluk var, eğitimde çöküntü var lakin bakın, beşerler bu sıkıntılarıyla hiç uğraşmıyorlar. Bir taraf başörtü öbür taraf laiklik diye soyut bir sıkıntıyla uğraşıyor. İkisinin de toplumsal hayatta büyük bir karşılığı yok. Demokrasi için savaşabilirsiniz, laiklik de onun içindedir aslında. Fakat siz demokrasiden soyutlanmış bir laiklik kavramı üzerinde duruyorsanız bunun önemli bir karşılığı yoktur. “Ben laikim!” Laik olsan ne olacak, dini devletten ayırdın diye beşerler çöp kutusundan yemek yemeyecekler mi? Demek ki temele demokrasiyi yerleştirmek gerekir. Demek ki toplumu gerçek kavramak diye bir sorun da var. Bizim aydınımız toplumu gerçek kavramıyor.

Niye?

İki nedenle: birincisi tembel, ikincisi korkak… Bir adam hem tembel hem korkak olduğu zaman kurulu tertibe kayıtsız koşulsuz hizmet etmekten diğer bir şey yapamaz.

Zaten ideoloji de üniversitelere hapsedilmiş durumda…

Üniversitelerde ideoloji yapamazsınız, yaptırmazlar. Üniversitelerde felsefe yapmak demek kurulu sistemin tekerine çomak sokmak demektir. Üniversite de tertibin üniversitesidir… Artık özel falan üzere laflar dolanıyor lakin kendimizi kandırmayalım, buralar sıkı sıkıya denetlenen kurumlardır. Bu türlü bir kurumda nasıl ideoloji yapabilirsiniz, yapamazsınız. Dışarıda ideoloji yapabilir misiniz? O da şu manada zordur. Sizin ideoloji yapmanız için gerekli şartları size kimse vermez. Diyelim ki öfkelendiniz, üniversiteden ayrıldınız. Şayet çalışmak zorundaysanız ideoloji yapamazsınız. Zira diyelim özel bir işe girdiniz, sabah dokuzda gideceksiniz, akşam yedide çıkacaksınız, meskene pelte üzere geleceksiniz. Ben bu günleri çok yaşadım. Kitaplar bana bakardı, ben kitaplara bakardım, tek satır okuyamazdım. Benim durumum biraz daha değişik olağan, üniversite beni hem kabul etti hem etmedi. Hem arbede etti hem dışladı, derken vakit geçti, oldu bitti. İkinci bir deney yaşamak istemiyor kurulu nizam. Kendimden kelam etmeyi hiç sevmem ancak bunları net olarak koyuyorum ki kimi şeyler net anlaşılsın diye… Lakin bir kez kazık yedik, bir daha yemeyelim diye bir öngörü içindedir devlet, o da haklı tabii!