Milliyetçilik palavra üzerine heyetidir

Milliyetçilik vaktiyle “en çelişkili siyasi fikir” diye tanımlanmıştı. Sizi doğruca gaz odalarına gönderebiliyorsa, baskıcı emperyal güçlerden de kurtarabilirdi. Her Franco yahut Modi için bir de George Washington yahut Mahatma Gandhi vardı. Milliyetçilik yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan kültürleri ve lisanları kurtarabilirdi fakat bunların öbür kültürlere ve lisanlara üstünlüğüyle de övünebilirdi. Çağdaş çağın en başarılı devrimci hareketi olarak göz arkası edilen ulusların dünya sahnesine çıkmasına imkan tanıdı lakin onları kendi ruhlarına döndüren manevi bir içe kapanma biçimi de oldu.

Bazı milliyetçiler, sömürgeci işgalcilerin kıyılarına yanaşmasından evvelki ütopyalarını hasretle hatırlar. 18. yüzyılda, Cennet Bahçesi’nde muhtemelen İrlandaca konuşulduğunu tez eden vatansever İrlandalı alimler vardı. Ne var ki, bu arkaik dürtüye aldanmamak gerekir. Milliyetçilik bütünüyle çağdaş bir ideolojidir, kökleri de en fazla iki buçuk asır öncesine dayanır. Avrupa o vakitler ulus olmanın kendi siyasi devletine sahip olmayı da gerektirdiği fikriyle sarsılmıştı. Etnik köken ile siyaset ortasında direkt bir bağ kuruldu. Beşerler (bu emel bayanları kapsamıyordu) sırf bireyler olarak değil halk olarak da kendi yazgılarını tayin etme hakkına sahipti. “Ulus” ile “devlet” sözcüklerinin ortasına can alıcı bir tire eklendi, yeni bir olgu ortaya çıktı.

Bu devrimci fikrin problemleri da vardı. Bir defa, Çin üzere bir istisna dışında kelamda ulusların hepsi etnik açıdan melezdi, öyleyse neden bu etnik kümelerin her biri kendi devletine sahip olmasındı? Bir öteki konu da o vakitler ulusların büyük ölçüde emperyalizm ve sömürgecilik eliyle tanımlanmasıydı. Bu hükümran güçler, çoğunlukla kendi maddi çıkarları doğrultusunda bölgeler ortasındaki hudutların çizilmesinde değerli bir rol oynuyordu. O halde devrimci milliyetçilik, düşmanın tersyüz edilmiş bir yansıması değil miydi? Ayrıyeten Tibetli ya da Perulu olmanın size direkt kendi siyasi devletinize sahip olma hakkını vermesi hangi mistik mantığa dayanıyordu? Elbette, etnik kökeniniz ne olursa olsun, Perulu olmanın sırf Peru vatandaşı olmak manasına geldiği ve birçok ulusun üzerine inşa edileceği temel olarak kabul edilen kelamda uygar milliyetçilik biçimleri de vardı. Fakat bir halk olarak farkınızın, benzersizliğinizin ve mümkün üstünlüğünüzün onaylanmasına yönelik romantik istek tesirini hiç kaybetmedi, yakınlarda İngiltere sokaklarında da kendini gösterdi.

Tarihsel bir perspektiften bakıldığında, bu yaz yaşanan ayaklanmaların nedeni İngiliz emekçi sınıfının bir kısmının toplumsal üstlerinden gelen propagandayı ziyadesiyle içselleştirmesiydi. İmparatorluklar ve hanedanlıklar dünyasının yerini özerk ulus-devletlere bırakabilmesi için sismik bir kültürel dönüşüm gerekiyordu. Evvelden kendilerini somut olarak feodal bir toprak sahibinin kiracısı ve soyut olarak monarşinin sadık hizmetkarı olarak gören beşerler Fransız, İngiliz yahut Portekiz vatandaşı olmayı öğrenmek zorundaydı. Kimlikleri tekrar şekillendirilmeli yahut değiştirilmeliydi. İngilizlerin kimileri güçlü ve güçlüydü, kimileri da fakirdi lakin ortalarında “İngilizlik” ismini verdikleri bir bağ vardı ve bu bağ bu türlü ayrımları değersizleştiriyor üzere görünüyordu. Varlıklı ve fakir ortalarındaki çekişmeleri unutup şeytanlaştırılmış bir yabancıya karşı birleşebilirdi. Bu durumun zenginler için ziyadesiyle elverişli olduğunu herhalde söylemeye gerek yok. Tüm toplumsal sınıflar ortak bir düşmana karşı birleşebilirdi, İngiltere’de hem Fransızlar hem de İrlandalılar klâsik olarak bu fonksiyonu görmüştü. Ayrıyeten ulusun ortak kimlik duygusu için Protestanlık da hayati bir değere sahipti ki bu ne Fransa’da ne de İrlanda’da vardı.

Mesele şu ki, o vakitler ticari ve endüstriyel kapitalizmin gereksinimlerini ziyadesiyle karşılayan bu güçlü ulusal kimlik mevcut şartlarda artık bunu yapamaz hale geldi. Kapitalizm artık global bir olgu, işgücü piyasası da kapitalizmle birlikte globalleşti. Ulusal birlik, siyasi ve kültürel açıdan hâlâ bir zorunluk olsa da global pazara ayak uyduramıyor. Kültür ve iktisat birbirinden kopmuş halde. Bu, elbette birçok vakit böyledir zira kültür genelde buzul yavaşlığında değişirken iktisat bir anda değişebilir. Ne var ki, bu farklılık ulusal kapitalizmden ulusötesi kapitalizme geçişle daha da bariz hale geldi. Asırlardır hükümdara ve ülkesine sadakatle yoğrulmuş bir zihin yapısına sahip olan işçilerden artık milliyetçiliğin büyük palavrasını, yani bir etnik küme ile makul bir toprak kesimi ortasında organik bir bağ olmadığını ve muhakkak bir lisanı konuşan yahut makul bir deri rengine sahip olanların ilahi yahut doğal bir hakla kendi topraklarına sahip olmadığı gerçeğini kabul etmeleri bekleniyor. Ülkeniz hiçbir vakit size ilişkin değildi ki geri alasınız. Göçmenler, en başından beri aslında sizin mülkünüz olmayan şeyi sizden çalamazdı. İngiliz olmayanların paylaşamayacağı ya da paylaşmak istemeyeceği, sadece İngilizlere has kıymetler yoktur. Size bu yanılsamayı kabul etmenizin ulus-devletin çıkarına olduğu bir hayal satıldı, ancak devlet kendi tabiatını değiştirirken siz birebir kaldınız.

Sizin kabul edemediğiniz şey, ulusötesi kapitalizmin kâr edebileceği birilerini bulabildiği sürece kültürle, deri rengiyle yahut Cennet Bahçesi’nde hangi lisanın konuşulduğuyla ilgilenmemesidir. Kendi halinde bir Guardian başyazısı kadar duyarcıdır. Liberal projelerin en kusursuzudur, ekonomik çıkarlarına uyduğu sürece Malezyalıları Danimarka’ya, Danimarkalıları da Malezya’ya memnuniyetle kabul eder. Hiçbir üretim usulü kültüre bu kadar kör olmamıştır. İdaresi altında yaşayan birtakım şahıslardan farklı olarak, ulusal yahut etnik kimlik üzere sıkıntılara büyük ölçüde kayıtsızdır, zira kimlik sizi hareket kabiliyetinden ve ahenk sağlamaktan alıkoyan bir meczup gömleğidir. Kim olduğunu saplantı haline getirenler sadece ergenlerdir. Artık dünyada yerliler yok, tersine herkes birer mülteci; bazıları de hâlâ anavatanları olarak görmekten hoşlandıkları, onlarca yıl evvel yok olmuş, homojen kültürün hakim olduğu bir ülkenin hayaline tutunuyorlar.

Modern kapitalizmde, siyasi birlik arayışı ile ekonomik çoğulculuk daima çatışma halinde olmuştur. Bu, Marx’ın Komünist Manifesto’da belirttiği üzere, en melez, en katışık hayat biçimidir; hudutları durmaksızın aşar, tuhaf halde birbirinden bütünüyle farklı olguları bir ortaya getirir, zıtlıkları karıştırır, hiyerarşileri yıkar. Ne var ki, piyasadaki bu çeşitlilik devlet seviyesinde birlikle desteklenmek zorundadır. Alışveriş merkezinde anarşist olacaksak kilisede, sınıfta, sandıkta yahut aile ocağında sorumlu vatandaşlar olmamız gerekir. Bu, yurtiçindeki kültürel ahenk muhtaçlığının yurtdışından gelen büyük göç dalgalarıyla uzlaştırılamaması üzere, mevcut nizamın çözebileceği bir çelişki değildir.

Marksizm, emekçi sınıfına şovenizmin alternatifini sundu. Bu alternatif “enternasyonalizm” olarak bilinir, Sheffield’daki bir kamyon sürücüsünün çalıştığı şirketin milyoner sahibinden çok Seul’deki bir garsonla daha fazla ortak noktası olduğu manasına gelir. Bu milletlerarası temelli kimlikler birer yanılsama değildir (Katolik olmayı düşünün) lakin insanın bedensel varlığı belli bir yere bağlı olduğu için lokal kimlikleri sürdürmek daha kolaydır. Sırf az sayıda fanatik barikatları aşıp “Yaşasın Avrupa Birliği!” yahut “Dünya hükümeti çok yaşa!” diye bağıracaktır. Globalleşmiş dünyaya uygun şuur formlarını nasıl geliştirirsiniz? Bu, tanınan kültür seviyesinde bir sorun teşkil etmedi zira Taylor Swift para kadar üniversal bir meta haline geldi. Ne var ki ulusal gurur, kin ve “öteki” korkusuna dayalı eski kültür biçimleri, bu kozmopolitizmi kolay kolay benimseyemiyor. Kimi vatandaşlar havaalanlarındaki VIP salonlarının keyfini sürerken, başkaları kendilerini savunmak üzere “birlik” bayrağına sarınıyor.

Son vakitlerde polise taş atanlardan kimileri ihmal edilmiş alt sınıfların öfkesini ve hayal kırıklığını gösterdi, kimileri da sadece yabancılardan nefret ediyor ve onlara saldırmak istiyordu. Birinci kümenin davranışındaki grotesk ironi açıktır: Fakir, aşağılanmış, dışlanmış ve geleceksizseniz kimi gaye alırsınız? Elbette sizden bile daha fakir, daha dışlanmış ve daha aşağılanmış olan yegane toplumsal kümesi (mültecileri). Bu manada, sıradan halkın vatanseverliğini ve imparatorluğa sadakatini beslemenin elbet bir getirisi olmuştur. İmparatorluk, her şeyden evvel, belli bir kültür ve deri rengine sahip insanların İngilizlerden daha aşağı olduğu inanç üzerine inşa edildi ve bu inanç kendilerini üstün hissetmek için diğerlerine muhtaçlık duyan milyonlarca İngiliz’e aşılandı. Kimilerinin torunlarının Afganlara ve Suriyelilere karşı misal hisler beslemesi şaşırtan değil, özellikle bu beşerler uzak bölgelerde itaatkar biçimde yaşamayı reddedip kapınıza kadar gelme küstahlığını gösterdiğinde.

Yöneticilerimiz oteller yakılınca yahut polisler atağa uğrayınca gerçekten dehşete düşüyorlar ancak bu öfke patlaması kendilerine yönelmeyince de rahatlıyorlardır. Nihayetinde, kitlelerin kendilerini değersiz hissetmelerine neden olan tertibi yönetiyorlar. Elbette göçmenleri yakmaya kalkışmanın mazereti bu olamaz. Kendinizi dışlanmış hissedebilirsiniz ancak bu hisle Tommy Robinson üzere bir hödüğün peşine takılmak zorunda değilsiniz. Fakat, hükümetin yanı sıra medya ve yargı sistemi de bu dışlanma hissinin bütünüyle makul olduğunu kabul etmeye cüret edemiyor, bu sorun çözülmezse isyanların tekrar yeniden patlak vereceğini de.

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Terry Eagleton’ın UnHerd’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.