Faşizm tesiri altında İtalyan modası

Her otoriter rejim, hangi çağda olursa olsun, dünyanın neresinde bulunursa bulunsun, denetim edilemez olanı denetim etmek için derhal harekete geçer, yani bayanları. Birinci adımda, bayanların kazandığı hakların (modern çağda oy kullanma hakkı yahut kendi vücudunu denetim etme hakkı) mümkün olduğunca çoğunluğunu ellerinden alınır. İkinci adımda, bayanlar kamusal hayatın dışına itilirler, işlerinden uzaklaştırılırlar, bağımsızlıkları ellerinden alınır, tekrar eviçi alana dönerler, kocalarının, babalarının yahut erkek kardeşlerinin egemenliğine mecbur bırakılırlar. Bu iki adımın akabinde bir üçüncü öge daha ortaya çıkar: toplumdan koparılan bayanların artık toplumda hiçbir hissesi yoktur. Söz hakları ellerinden alınan, kendi kültürel tabirlerini yaratmaları engellenen bayanlar sessizliğe mahkum edilirler ve kamusal hayata katılmalarına müsaade verilmediği için kendilerini dışlayan şeyi desteklemekte hiçbir çıkarları yoktur. Bir öbür deyişle, devlet kendi kapılarının içinde yeni bir düşman yaratır.

Erkekler ile bayanlar ortasında kompozisyon açısından yaptığı net ayrımla, Jacques-Louis David’in Horas Kardeşlerin Yemini (Le Serment des Horaces, 1784) isimli resmi dikkate bedeldir. Fotoğrafın merkezinde kırmızı peleriniyle oğullarını vefata gönderen baba ile ayakta duran iki oğlunun kapladığı üçte ikilik alan ve artta eğimli, gevşek sınırlarıyla ağlayan ve gelecek kayıpların yasını tutan kadınlar… 18. yüzyıldan bir masal anlatan Horas Kardeşlerin Yemini, 1920’lerdeki İtalyan faşist kültürü bağlamında düşünüldüğünde referans olabilecek bir yapıttır. Antik Roma üzere, çağdaş İtalya da bir imparatorluğu yine inşa etmek gayesiyle savaşa hazırlanan militarist bir kültür isteğiyle kendini biçimlendirmiştir.

Benito Mussolini (1883-1945) 1922’de genç ve acımasız bir başbakan olarak iktidara geldiğinde, niyeti İtalya’da “huzursuzluğa” neden olan komünizmin rahatsız edici ögelerini ortadan kaldırmaktı. Her ne kadar kendisine “rahip yiyen” lakabı takılsa da, Vatikan Roma’daydı. Mussolini’ye ihtiyatlı gözle bakan Papa XI. Pius, “Totaliter bir rejim varsa, aslında ve haklı olarak, bu kilisenin rejimidir; zira insan büsbütün kiliseye aittir,” dedi. Lakin Papa daha sonra dini faşizmle ilişkilendirerek kendisinin ve kilisenin Mussolini tarafından seçilmesine müsaade verdi. Lucy Hughes-Hallet, David I. Kertzer’in Papa ve Mussolini: XI. Pius’un Bilinmeyen Tarihi ve Avrupa’da Faşizmin Yükselişi isimli kitabını değerlendirdiği, İtalya’da kilise ile devlet ortasındaki ilgiyi ele aldığı makalesinde Mussolini’nin şu sonuca vardığını yazdı: “Nazi Almanyası’ndaki yeni müttefiklerine kiliseyi manipüle etmenin kolay olduğunu söyledi. Birkaç vergi imtiyazı ve din adamları için ücretsiz tren biletleriyle Vatikan’ı ele geçirmiş olmakla övünüyordu. Hatta Habeşistan’a yönelik soykırımcı işgalini ‘kutsal bir savaş’ ilan etmişti.” O denli ki, faşistlerin tasarladığı ritüeller gitgide kiliseninkileri andırmaya başladı, kutsalın aura’sını kendi davalarına tahsis ettiler. Bu nedenle İtalyanlar için Vilayet Duce’nin kutsal davası ile dine bağlılık ortasında gidip gelmek güç olmadı.

Mussolini’nin kiliseyle birlikteliği, bayanları ve onların özgürleşme fikirlerini denetim etme çabasında, ona beklenmedik bir müttefik kazandırmıştı. Lakin Vilayet Duce eşi gibisi görülmemiş bir meseleyle karşı karşıyaydı: Büyük Savaş’taki bağımsız rolleriyle özgürleşen ve erkeklerin gölgesinden kurtulan, Fransa’dan gelen yeni ahlak standartlarının ödüllerinin tadını çıkaran genç bayanlar. Eskisinin yarısı kadar uzun etekler giyiyorlar, kısa kesilmiş saçlarıyla renkli makyajlar yapıyorlar, sigara ve içki içiyorlar, otomobil kullanıyorlardı. Mussolini, denetimden çıkmış ve devletin hizmetine sokulması gereken bir bayan nüfusuyla karşı karşıyaydı. Papa, bayanları bastırmak için dini öğretilerin görüşünü ödünç vermede bedelli olacaktı. Hughes-Hallett’ın değerlendirmesine nazaran “açık giyinen bayanlar bir keder, sırtı açık balo elbiseleri ve bayan jimnastikçilerin daracık kıyafetleri bilhassa kaygı vericiydi. Mussolini, büyük bir ciddiyetle, gelecekte kızların jimnastik derslerinin yalnızca faşist oğulların annelerine uygun olacak formda tasarlanacağını ilan etti. Papa’nın “sapkınlığa karşı” açtığı savaşa (protestan kitap ve mecmualarını talep üzerine yasaklayarak) yardımcı oldu.

Hem kilise hem de devlet Chanel kıyafetler giyen ve kamusal alanlarda kendini gösteren “Caz Çağı” bayanının dizginlenmesini istiyordu. Natasha V. Chang, 2015 tarihli Kriz-Kadını: Vücut Siyasetleri ve Faşist İtalya’da Çağdaş Kadın kitabında faşist ve dinci yöneticiler tarafından takdir edilmekten çok uzak olan çağdaş bayanın bir ismi olduğunu belirtir: donna-cirisi. Chang’e nazaran bu “kriz kadını”, faşist tahayyülde, kozmopolit, evcimen olmayan, anaç olmayan ve faşist olmayan çıkarlarını kelamda doğrulayan son derece ince ve münasebetiyle steril bir bedene sahip, hali vakti yerinde çağdaş bayanın tehlikeli bir örneğiydi… Kriz bayanı ne beyefendi ne de hanımefendiydi, yani ne erkek ne de bayandı, anlaşılmaz bir üçüncü cinsiyetti. Faşist İtalya’da kriz bayanının inceliği ve kısırlığı, doğal olarak kıvrımlı ve doğurgan bayan vücudunun sapkın bir erkekleşmesi olarak görülüyordu.

Olumsuz donna-crisi, olumlu donna-madre’nin, yani yapay ve kozmopolit her şeyin yeri olan kentten değil, İtalya’nın kendi toprağından, taşradan klâsik bayan figürünün muadiliydi. Donna-madre dolgun kalçalı ve dolgun göğüslüydü, pembe yanaklı tombul yüzüyle bir doğurganlık imgesiydi. Lakin tüm kapsamlı değişimlerde olduğu üzere, ihtilaller de her vakit yeni bir bakış açısı bulmayı uman ve toplumsal cinsiyet eşitliğini özleyen bayanları cezbetti. Giglia Gori’nin İtalyan Faşizmi ve Bayan Vücudu: Spor, İtaatkar Bayanlar ve Güçlü Anneler isimli kitabında yazdığı üzere, “Faşist rejim, örgütlerinin bayan üyelerine modaya uygun kıyafetler giydiriyordu. Örneğin 1926-1929 yıllarında, o vakitler Fasci Femminili tarafından denetim edilen Piccole Italiane ve Giovani İtaliane’nin üyeleri siyah kısa etekler, siyah kravatlar ve kalçalarını ve göğüslerini küçük gösteren uzun düz beyaz bluzlar giyiyor ve à la garçonne kesilmiş saçlarını renkli kurdelelerle gözlerinden uzak tutuyorlardı.”

Faşistler, paradoksal yeni İtalya’da asi bayanı klâsik rolüne geri döndürmeye çalıştılar. Maksatları da rejimin bilgi akışını (medyayı ve siyaseti), sanatı ve edebiyatı denetim etmek olduğu üzere bayanları dizginlemek ve aksiyonlarını denetim etmekti. Faşist teoride bağımsız bayanlar “kadın-erkek”, “üçüncü cins” ve doğal dehasının gelişebileceği toplumsal bir alan olan eş ve anne rolünü reddeden “sapkınlar” olarak nitelendirildi. Faşist muharrirler, beyinleri toplumun erkek bölümünde yer almaktan aciz bayanların aşağılık olduğuna dair eski 19. yüzyıl argümanlarını tekrarladılar. Rejim, bu eski başlı fikirleri pekiştirmek ve bayanlara empoze etmek için bayanları özgürleşmekten vazgeçmeye, klâsik eş ve anne rollerine dönmeye ikna etmek için çokça propaganda yaptı.

1939’daki Büyük Bayan Kuvvetleri Geçit Merasimi propagandanın dikkat cazibeli bir örneğiydi. Bu yürüyüşte, Mussolini de hükümeti ve faşist ideoloji ismine bayanlarla dayanışma içinde yürüdü. Bu yürüyüş sinemaya alındı, daha sonra faşizmi ve ülkü İtalyan bayanının Mussolini’nin yanında durup klasik kıyafetler giymesini teşvik etmek için kullanıldı. Bayan Kuvvetleri Büyük Geçit Töreni’ne ilişkin fotoğraflar ve görüntüler, Mussolini’nin gözünde kırsal İtalyan kadınını tasvir ediyordu.

Aynı devirde Nazi Almanyası da “faşist moda” denemeleri yapıyordu. Hitler, kendi bayan ve moda görüşleriyle çelişen Fransız ve başka yabancı moda akımlarına karşı koymak için Alman Moda Enstitüsü’nü kurdu. Kültür eleştirmeni Walter Benjamin, Nazi rejimi güç kazanırken kaleme aldığı 1936 tarihli “Tekniğin İmkanlarıyla Tekrar Üretilebildiği Çağda Sanat Yapıtı” başlıklı dönüm noktası niteliğindeki makalesinin sonsözünde, faşizmin estetiği siyasi hayata sokmadaki muvaffakiyetinin kısmen yeni teknolojiden kaynaklandığını yazmıştı. Radyo yayıncılığı ve imaj çoğaltma, antidemokratik rejimlerin propagandayı daha evvel görülmemiş seviyede yaymasına imkan sağlıyordu. Moda, mecmualar üzere basılı medya aracılığıyla, Benito Mussolini’nin faşist devletinin bir yandan denetimi büsbütün elinde tutarken öteki yandan filizlenmekte olan feminist harekete göz kırpma teşebbüsü olan la nuova Italiana‘nın, yani yeni İtalyan bayanının biçimini ve halini oluşturmaya öncülük etti. Yeni İtalyan Bayanı, o periyotta bayanların giymeye başladığı daha erkeksi kıyafetlerin bilakis “göz alıcı, sofistike, hiperfeminen” kıyafetler giymeliydi.

Jennifer Linda Monti tarafından kaleme alınan “1930’ların Faşizmi Altında Çelişken İtalyan Bayan İmajı” başlıklı makalede belirtildiği üzere, “faşizm bilhassa bayanların ailede ve toplum içinde oynadıkları role ait güçlü ve klasik inançları koruma etmişti. İtalyan toplumunu, İtalyan kültürünü ve İtalyan modasını çağdaşlaştırmaya çalışırken, Mussolini tıpkı vakitte bayanların çekirdek İtalyan ailesinin merkezinde yer alan klâsik anne ve eş rollerinde kalmalarını istiyordu.”

İtalya’da bayanlar yüzyıllar boyunca, öteki Avrupa ülkelerinde olduğundan çok daha fazla marjinalleştirilmiş ve baskı altında tutulmuştu. Fahişe olmadıkları sürece devlet tarafından korunmuyorlardı ve bu durumda devlet erkeğin hizmetindeki vücuttan sorumlu oluyordu. Eğitimli bayanlar tarafından örgütlenen bayan hakları örgütü Lega Promotrice degli Interessi Femminili 1880’de kurulmuş, lakin yalnızca orta ve üst sınıf bayanlarla ilgilenmiş ve 1970’lerin feminist hareketine benzeri halde kırsaldaki ve/veya alt sınıftaki bayanlara daha az ilgi göstermişti. Büyük Savaş sırasında her sınıftan bayanın yaşadığı tecrübeler hayatlarını sürdürme biçimlerini ve kendilerini bayan olarak görme biçimlerini değiştirmiş olsa da, iktidardaki erkekler bayanların kısa periyodik bağımsızlıklarını bir sapma olarak görmüş; eşlerini, annelerini ve kızlarını ilişkin oldukları yere, erkeklere boyun eğmeye geri itmeye niyetlenmişlerdi.

Mussolini bayanların kırsal kesitin güçlü köylü bayanları üzere “itaatkar bayanlar ve güçlü anneler” olmaları, sade ve mütevazı giyinmeleri ve çok çalışmaları gerektiğini ilan etti. Lakin Amerikan sinemalarından, yabancı modalardan ve erkekler olmadan daha enteresan hayatlardan etkilenen pek çok İtalyan bayan, Mussolini’nin çiftliklerdeki köylü bayanlar üzere giyinmeleri istikametindeki isteğini görmezden geldi. Kentli bayanlar Paris moda mecmualarını okuyorlardı. Mario Lupano ve Alessandra Vaccari’nin 2009 tarihli Faşizm Periyodunda Moda: İtalyan Modernist Ömrü 1922-1943 kitabında da işaret ettiği üzere, her sınıftan bayanın gelişen kalıp ve dikiş makinesi sanayisine erişimi vardı. Mussolini’nin kızı üzere Paris’e gidip alışveriş yapamayan İtalyan bayanlar, bu makinelerin başına oturduklarında köylü bayanların giydiği kıyafetleri değil, mecmualarda gördükleri kıyafetleri kopyalıyorlardı.

Takvimler 1925’i gösterdiğinde Mussolini, bu isteksiz bayanları yüksek misyonlarına teşvik etmek umuduyla ‘Doğum için Savaş’ı yani ONMI (National Organisation for Maternity and Infants – Anneler ve Çocuklar Ulusal Örgütü) himayesinde devlet tarafından anneliğin desteklendiği programı ilan etti. Kelamda evliliği ve ebeveynliği teşvik etmeye yönelik ekonomik bir plan olan bu siyaset, evli olmayan erkeklerin vergilendirilmesini, bayanların doğum denetim ve kürtaj yaptırmalarının zorlaştırılmasını içeriyordu. 1927’ye gelindiğinde, doğum oranını artırma isteğini lisana getiren Vilayet Duce, çocuk sahibi olmak için mali teşvikler sağladı ve boşanma üzerindeki kısıtlamaları artırdı. Yaklaşan savaşı aklının bir köşesinden ayırmayan Mussolini, İtalya’nın nüfusunu yirmi milyon kişi artırmak istiyordu. Bu sayı, milyonlarca bayanın bir biçimde istemedikleri ya da sahip olamadıkları çocuklara sahip olmaya ikna edilmesi gerektiği manasına geliyordu. Her ne kadar İtalyan ulusu 24 Aralık’ta anne ve çocuk gününü kutlamaya teşvik edilse ve yedi çocuk sahibi olan bayanlara devlet tarafından maddi mükafatlar verilse de, çok az bayan birden fazla doğum yapmaya istekli görünüyordu. Tüm eforlarına karşın, Mussolini’nin gayeleri daha geç evlenen, işgücünde faal olmaya devam eden ve daha az çocuk sahibi olan bayanları etkilememiş üzere görünüyordu.

Mussolini “kadınlar melek ya da şeytandır, konuta bakmak, çocuk doğurmak ve boynuzlanmak için doğmuşlardır…” diyordu ancak bayanların denetim altına alınmaları da gerekiyordu. 1930’da, denetimden çıkan ve hâlâ faşizme boyun eğmeyen bayanlar karşısında alarma geçen Papa XI. Pius, “Casti Conubi” isimli papalık genelgesini yayımlayarak konutta erkeğin egemenliğini tekrar ilan etti. Devlet, buhran yıllarında üretken işgücünün yarısını oluşturan bayanları iş piyasasının dışında tutma eforlarına dahil oldu. O denli ki, hem faşist rejimin hem de Katolik Kilisesi’nin aklında İtalya’nın ekonomik durumunu düzgünleştirmek üzere bir pratik maksadı yoktu.

Sürekli diyet yapan yeni zayıf bayanlardan tasa duyan faşist rejim, İtalyan kadınını yeni faşist vücudunun dilek edilen formu konusunda tekrar eğitmeye çalıştı. Giglia Gori, Mussolini’nin “kadınsı şişmanlığı sevdiğini ve tabipleri, bilhassa kentlerde yaşayan ve bu nedenle tehlikeli yabancı modalarla temas halinde olma mümkünlüğü daha yüksek olan bayan hastaları, zayıflığın sıhhatsiz, konforlu bir formda ağır olmanın ise uygun bir sıhhat işareti olduğuna ikna etmeye teşvik ettiğini,” belirtmişti. Modaya uygun bayan imajlarının ve Hollywood sinema yıldızlarının damgalanması için efor sarf edildi lakin tekrar iç çelişkiler mevcuttu. Rejim tıpkı vakitte, bayanların atletik olarak formda ve sağlıklı olmalarını istiyordu. Altı yaşından itibaren erkek çocuklarına faşist niyet ve ideolojiyi aşılamak maksadıyla 1926’da Opera Nazionale Balilla kuruldu. Küçük kızlar için de benzeri büyük ve kapsamlı faşist gençlik örgütleri vardı ve onları askeri bir geleceğe hazırlamaktan çok annelik üzere kadınsı uğraşlar konusunda eğitiyorlardı.

İtalya’da moda sanayisini denetim etmek, 1935’teki Etiyopya işgalinin akabinde ülkeye ekonomik yaptırımlar uygulandığında faşistler için daha kolay oldu. O denli ki, bu durum yeni İtalyan kimliğini güçlendirmek için insanlara İtalyan malı eserler almalarının tavsiye edildiği bir “İtalyan malı al” kampanyasının yolunu açtı. Bu, faşistlerin güzeline gitti zira ülkeye giren ya da çıkan kumaşları ve dokuma eserlerini denetim edebiliyorlardı. Hükümet ayrıyeten İtalyan modasının tüm taraflarını denetim etmek için Ente Nazionale Della Moda (İtalya Ulusal Moda Kurulu) üzere şuralar oluşturdu ve insanlara ne giyip ne giyemeyeceklerini dayattı. Bu kurumun genelgesinde şöyle deniyordu: “İtalyan bayanı, İtalyan modasını takip etmelidir. Zevk, zarafet ve özgünlük bu teşebbüsün başarılı olabileceğini ve olması gerektiğini göstermiştir.” Heyet ayrıyeten tüm moda tabirlerini İtalyancaya çeviren Commentario Dizionario Italiano della Moda‘yı (İtalyanca Yorumlu Moda Sözlüğü) da hazırladı. Bu atağın gerisindeki gaye İtalyancanın daha saf olabilmesi için diğer lisanlardan ödünç alınan tüm sözlere yeni bir İtalyanca çeviri sağlamasıydı. Modada olduğu üzere, lisan de kişinin kendini tabir etmesinin ve dünyaya bakışının bir yoluydu. Sırf İtalyanca konuşmak ulusal kimliği müdafaanın şahane bir yoluydu.

Modern çağ tüm süratiyle ilerliyordu. Sanayi çağında geliştirilen teknolojiler ve bunların I. Dünya Savaşı’nda kullanımı insanlığın hem zulüm hem de yenilikçilik kapasitesini söz ediyordu. Faşizm, kapitalist şiddet olarak kısa vakitte dünyaya yayıldı. Bayanlar da bundan nasibini aldı, kısa müddette Mussolini’ye yönelik umutlarını yitirdiler. Bayanlar artık bağımsız yaşıyor, anneliği erteliyorlardı. Ne var ki, faşizm bayanların özgürlüğünü sınırlıyor, bayanlara türlü roller biçiyor ve onları klâsik pozisyonlarına çekmeyi deniyordu.

Mussolini bayanların denetim edemediği isteklerine karşı büyük bir savaş verdi. Diktatör, askeri ve toplumsal olarak tabir edilecek bir 20. yüzyıl gerçekliği olan modernizmi vurgularken, bayanlara eşitlik yahut dünyada bir yer yoktu. Çok sayıda faşist örgüt aracılığıyla, İtalya’nın dört bir yanında bayanlar faşizm davasına hizmet etmek için az ya da çok istekli bir halde bir ortaya getirildi. Lakin Mussolini’nin bayanlar için hazırladığı sonu gelmez faaliyetler listesi, bayanları eviçi izolasyondan çıkararak çağdaş tarihte birinci defa kitlesel ölçekte bir ortaya gelmelerini sağladı. Birden fazla tarihçi ve akademisyen, Mussolini ve faşistlerin moda sanayisini denetim etme gayretlerinde başarılı olamadıkları konusunda hemfikirdi.

Mussolini İtalyan halkını yeni İtalyan devleti altında birleştirmeye çalışsa da, kuzey ve güney hâlâ bu “İtalyanlık” hissini hissetmiyordu. İtalyan’dan fazla, kendi kentleri ve bölgeleriyle özdeşleşmeye devam ettiler. Beşerler istedikleri üzere giyinerek, Fransa ve ABD’den yabancı kesimler satın alarak, trendleri takip ederek moda talimatlarına ve tavsiyelerine direndiler. Birtakım moda mecmuaları hâlâ faşistlerin silmeye çalıştığı Fransızca tabirleri kullanıyordu. Elsa Schiaparelli üzere dizayncılar kurallardan saparken, öbürleri yeni kurallara uyarak cürüm ortağı oldular. İtalya’daki faşist moda hareketi bayanları denetim etmeye yönelik büyük bir teşebbüstü ancak başarısız oldu. Prada, 1988 Sonbahar (ilk) defilesinde, Mussolini’nin İtalya modasında bıraktığı tüm izleri taşıdığı için tabiatı gereği faşist olan lakin derinliği beklenenden çok daha öteye giden, dahası faşizme dev bir orta parmak gösteren koleksiyonuyla yeni bir şey söyledi. Faşist bayanlar için siyah üniformalar ne kadar şık olursa olsun, direniş tekrar moda aracılığıyla dışavurulan kişisellik sözleriyle kendi çıkış yolunu buldu.

Kaynaklar

• Natasha V. Chang. The Crisis-Woman: Body Politics and the Çağdaş Woman in Fascist Italy, 2014.
• Gigliola Gori. Italian Fascism and the Female Body: Sport, Submissive Women and Strong Mothers, 2004
• Jennifer Linda Monti. The Contrasting Image of Italian Women Under Fascism in the 1930’s, 2011.
• Mario Lupano ve Alessandra Vaccari. Fashion at the Time of Fascism: Italian Modernist Lifestyle 1922-1943, 2009.