Bu süratle fosil yakıt kullanmaya devam edersek, medeniyetimiz o denli bir çökecek ki kıyametten farksız olacak. Daha da tuhafı, bu argümana önemli ciddi karşı çıkan pek kimse kalmadı. Bilimsel uzlaşı reddedemeyeceğimiz noktayı çoktan geçti, deliller da giderek gözle görülür hale geliyor. Nereye baksak ölümcül hava olaylarının sıklaştığını, şiddetlendiğini görüyoruz. Çiftçiler yükselen hava sıcaklıklarının, istikrarsız hava durumlarının ve biyoçeşitlilik kaybının tesirlerini birinci elden yaşıyor. Dünya önderlerinin birden fazla karbon emisyonlarını azaltmaya kararlı. [İrlanda Başbakanı] Simon Harris, “Bilimi reddetmek mümkün değil, gezegenimiz yanıyor,” diyor. Yeniden de amaçlar hiçbir yıl tutturulamıyor, fosil yakıtlar inanılmaz kârlar getirmeye devam ediyor, global karbon emisyonu daima artıyor.
Bu nasıl olur? İnsanlığın ta kendisi dehşetli bir vefat kalım uğraşı içinde, hayatta kalmak için resmen çırpınıyor. Pekala, neyle çaba ediyoruz? Kim bu insanlığın kökünü kurutmayı hedefleyen düşman? Kimileri direkt bizi suçluyor, özümüz prestijiyle açgözlü canlılar olduğumuza, neye dokunsak yok edeceğimize inanmamızı istiyor. Meğer beşerler binlerce yıldır Dünya’da, karbondioksit düzeyleri ise sadece 18. yüzyılda, endüstrileşmenin doğuşuyla tehlikeli düzeylere çıktı. Atmosferdeki karbon ölçüsünün artışı daha bile yeni. Hatta büyük çoğunluğu son birkaç onyıla, yani iklim değişikliğinin tehlikelerinin çoktan anlaşıldığı periyoda denk geliyor. Giderek ısınan gezegenimiz insanların açgözlülüğü yüzündense, muhakkak ki açgözlülüğün özel bir çeşidi bu, insanlığın uzun tarihinde şaşılacak kadar geç ortaya çıkan, lakin öcünü süratle alan bir açgözlülük tipi. Açık ve net ismini koymak da mümkün: Kapitalizm.
Ekonomik hayatı düzenleyen öteki metotların bilakis, kapitalist sistem denetimsiz büyümeyi teşvik eder (varlığı da buna bağlıdır). Sanayi kapitalizmi çağından evvel ekonomik çıktılar onyılda bir, hatta yüzyılda bir bile pek değişmezdi. Tıpkı tarlalar 1200’de de 1600’de de aşağı üst tıpkı randımanı verirdi. Kapitalizm her şeyi değiştirdi. Tıpkı buhar makinesi çağında olduğu üzere kapitalist ekonomiler bugün de daima büyümek zorundadır, ancak maksat kusursuz bir bolluğa erişmek değil daima daha çok kaynağa, daha çok üretime, daha çok tüketime, her vakit daha fazlasına hakikat ilerlemektir. Büyüme demek yatırımın getiri sağlamasıdır, yatırımın getiri sağlaması da kapitalist iktisadın temel taşıdır. Sermaye sahipleri yatırımlarının büyüdüğünü görmek ister, berbat kalpli ya da mecnun olduklarından değil, yatırımın temel mantığı bu olduğu için. Siyaset felsefecisi Kohei Saito’nun söylediği üzere kapitalizm yavaşlayamaz. Büyüme hırsı bütün sistemin lokomotifidir. Hakikaten pek çok öbür şey üzere bu lokomotif de fosil yakıtla çalışır.
Elbette bu fotoğrafta eksik bir şeyler var. Kömür de petrol de gaz da sonuçta cansız hususlar, iktisat üzerinde rastgele bir tesire sahip değiller. Fosil yakıtlardan kâr elde etmek için insanların bu yakıtları ya da onlar sayesinde üretilen malları paraya dönüştürmeleri gerekiyor. Onlar da motamot bu türlü yapıyor! Uzun uçuşlardan, lüks otomobillerden, tek kullanımlık süratli moda eserlerinden vazgeçmeyen zenginler, kendi cümbüşleri ve rahatlıkları uğruna gezegeni mahvetmeye ziyadesiyle istekli. Meğer istediğiniz kadar müsrif olun, tüketim denetimsiz büyümeyi teşvik etmez, varlığı da ona bağlı değildir. Bu yıl 10 gömlek aldıysanız, seneye 12 ya da 15 gömlek almanın ekonomik açıdan hiçbir mecburiyeti yoktur. Büyüme sermaye sahibinin unsurudur, tüketicinin değil. İnsanların gereksinimleri ile sermayenin gereksinimleri ortasındaki fark da gözümüzün önündedir. İrlanda’da pek çok aile elektrik ve gaz faturalarını ödemekte zorlanırken özel şirketlere ilişkin bilgi merkezleri tüm hanelerin toplamından daha fazla elektrik tüketmektedir.
Peki, ya demokrasi? Pardon, hangisi? Sonuçta mevcut siyasi nizamımızda tek bir global demokrasi yok, eşitsiz ulusların hiyerarşisi kelam konusu. ABD’nin çekişmeli seçim bölgelerindeki bir avuç seçmen, gezegenin fazla ısınmasının suratını ve ölçeğini belirlemek konusunda dünyadaki milyarlarca beşerden daha güçlü. Amerika’daki Britanya kolonilerinde yaşayanlar “temsil olmadan vergi olmaz” diyerek isyan etmişti. Pekala, temsil olmadan çevresel yıkım olur mu? Karbon emisyonları gerçekten demokratik biçimde ölçülüyor olsa bile (ki o denli değil) en varlıklı ülkelerdeki seçmenler neden havayı, denizleri, toprağı, ırmakları bütün dünyaya yetecek kadar zehirleme hakkına sahip olsun ki? ABD ve Avrupa’da salınan karbon Pakistan’ı, Haiti’yi, Somali’yi, Filipinler’i mahvediyor. Halbuki bu ülkelerde yaşayan insanların ABD ya da Avrupa’daki seçimlerde oy verme hakkı yok. Kolektif hayatımızı düzenleyen usulleri düşünürsek, bu durum demokrasiden çok İrlanda’da aşina olduğumuz öbür bir siyasi nizamı, imparatorluğu çağrıştırıyor.
Tabii karbon molekülleri ne parlamenter siyaset bilir ne de ulusal egemenlik. Dünya’nın en ağır silahlara sahip, en sert kontrole tabi sonları atmosferdeki karbonlara vız gelir. Biz de istediğimiz kadar bir ulusun mensubu ya da ulusal demokrasilere katkıda bulunan beşerler olduğumuzu düşünelim, iş gezegenin ekosistemlerinin çöküşüne geldiğinde her şeyden evvel ortak bir Dünya’nın sakinleriyiz. Dünyanın en fakir kısımlarının (en zenginler daha da zenginleşsin diye merdivenaltı atölyelerde, tarlalarda, madenlerde çalışanlar) iklim değişikliğinin en erken ve sert tesirlerini şimdiden yaşadığını biliyoruz. Fakat emin olun, kriz herkesi etkileyecek. Valencia’da yüzlerce insanın hayatına mal olan sellerin sıklığı da yıkıcılığı da artacak. 2023’te yaklaşık 47 bin Avrupalı çok sıcaktan hayatını kaybetti. Üstelik daha yeni başlıyoruz.
İnsanlığın dünyadaki varoluşuna dair endişelenen seçmenler, İrlanda’daki People Before Profit [Kârdan Evvel Halk] üzere bu kuvvetli çabayı anlamaya çalışan solcu partilere dayanak verebilir. Misal formda iklimle ilgili kaygılanan tüketiciler uçakla seyahat etmeyi bırakarak, et yemeyi azaltarak ya da büsbütün keserek, gereksiz alışveriş yapmayarak kişisel karbon emisyonlarını düşürebilir. Bunlar anlamsız hareketler değil, fakat fosil yakıt devlerini dize getirmeye yetmez. Global ekosistemin çöküşü ve artan sıcaklıklar, mevcut siyasi nizamın çizdiği çerçevenin dışında (hatta onun aksi yönünde) düşünmeyi gerektiriyor. Günümüz çocuklarının bu gezegende bir geleceğe sahip olmasını istiyorsak, belirlenmiş kurallara nazaran hareket edemeyiz.
O halde geriye ne kalıyor? Sokak şovları, imza kampanyaları ve kamuoyu bilgilendirme çalışmaları mı? Stant salonlarındaki yapıtlara çorba fırlatmak mı? Bu taktikler sadece hakim söylemi değiştirmeyi hedefliyor. Halbuki Dünya’yı yok eden çokuluslu şirketlerin kaygısı insanlara kendilerini sevdirmek değil, daha fazla kâr elde etmek. O vakit değişim istiyorsak o kârlara saldırmalı, çoktan saldırmış insanlardan öğrenmeliyiz. İrlanda’nın Mayo bölgesinde “Shell to Sea” aktivistleri, fosil yakıt devi Shell’in gaz boru sınırı ve rafineri projesini engellemek için on yıldan fazla uğraş etti. 2005’te başlayan kampanya kapsamında şantiyelerde grev sınırları oluşturuldu, emekçilerin alana girmesi engellendi, hatta döşenen ahşap yollar parçalandı, altyapı tahrip edildi. Aksiyoncular polis ve özel güvenlik vazifelilerinin şiddetine ve gözdağına maruz kalsalar da direndiler. 2012’de toplu aksiyonların yol açtığı gecikmelerin projenin toplam maliyetini üç katına çıkardığı belirtildi. Evet, nihayetinde boru sınırı inşa edildi. Öte yandan piyasa iktisadında sırf yüksek maliyetli gecikmeler bile yatırımların cazibesini azaltabilir. Adanmış eylemcilerden oluşan lokal bir küme Shell’e 1 milyar dolar, tahminen daha da fazla ziyan ettiriyorsa, bir de bir düzine, hatta yüz kümenin neler yapabileceğini düşünün.
Çokuluslu şirketlere nefes aldığımız havayı kirletme, yeraltı sularımızı son damlasına kadar sömürme, gezegenimizin giderek azalan kaynaklarını tüketme hakkını veren, bizi de onları durdurmaktan alıkoyan şey ne? Natürel ki güçlü bir fikir, özel mülkiyet. Zenginler mal mülk sahibi, fakirler ise değil, o yüzden zenginlerin Dünya’yı yok etmesi yasal, fakirlerin onları durdurması ise yasadışı. İsveçli teorisyen ve akademisyen Andreas Malm, 2021’de yayımlanan kitabı Bir Boru Çizgisi Nasıl Patlatılır’da (çev. Kurtay Kağan Işıtan, Detay Yayınları) şöyle yazmıştı: “Mülkiyet Dünya’dan üstün değildir, bu acil durumda onu dokunulmaz kılan hiçbir teknik, doğal ya da ilahi yasa yoktur.”[i] Ya medeniyetimizi tehdit eden sistemle yüzleşeceğiz, ya da “mülkiyet Dünya’ya mâl olacak”. Bu argümanı çürütmek her yıl, hatta her ay daha da güçleşiyor. Etrafımızda olup biteni de, bizi nelerin beklediğini de biliyoruz. Pekala, onu durduracak cürete ne vakit erişeceğiz?
İleride bugünün çocukları –ve o çocukların çocukları– bize dehşetle bakabilir, onların hayatı kelam konusuyken onca insanın (buna ben de dahilim) nasıl bu kadar uyuşuk, örgütsüz ve korkak olduğunu merak edebilir, ancak tahminen de bu en âlâ ihtimaldir. En az bu kadar mümkün bir başka ihtimal de Dünya’da bize bakacak, neler yaptığımıza dair düşünecek lükse sahip pek kimsenin kalmaması.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Sally Rooney’nin The Irish Times’ta yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
[i] Sally Rooney’nin yazıda yaptığı alıntıdan direkt çeviri.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
