Faşizme karşı omuz omuza

“Faşizme karşı omuz omuza!” Sokaklarda binlerce defa haykırdığımız bu sloganı mitinglerden, üniversite kapılarından, 1 Mayıs alanlarından, gözaltı otobüslerinden, feminist gece yürüyüşlerinden tanıyoruz… Bu slogan sadece ezbere tekrar edilen bir haykırış değil, ortak bir tarihî hafızanın, paylaşılan bir siyasi tecrübenin, tıpkı omuzda biriken yorgunlukların ve isyanın dışavurumu. O halde durup düşünelim: Bu slogan nasıl bir gereksinimden doğdu? Ve bugün tam da 8 Mart ertesinde, 19 Mart prestijiyle başlayan siyasi darbeye karşı direnişlerde bu slogan tekrar tekrar lisana geldiğinde, faşizme karşı olmak için hangi omuzlarla yan yana olmak gerek?

Türkiye’de bu sloganın bariz biçimde yaygınlaştığı yıllar, 1990’lara yani devletin faili meçhul cinayetlerle, paramiliter şiddetle, Kürt aksisi siyasetlerle ve derin yapılarla örülü olduğu periyoda denk geliyor. Üniversitelerde öğrencilere, sendikalarda personellere, Kürt kentlerinde halka yönelen baskı, sırf fizikî bir şiddet değildi, tıpkı vakitte kolektif hafızayı da parçalama teşebbüsüydü. “Omuz omuza” demek, sadece birlikte olmak değil, birlikte direnmek, birlikte hatırlamak ve birlikte yürümek demekti. Slogan, yalnızca faşizme karşı değil dağınıklığa, ümitsizliğe ve yalnızlığa karşı da yükseldi.

Ama sloganın tarihini sırf Türkiye’yi odağa alarak kavramak mümkün değil. 20. yüzyılın birinci yarısına gidelim: İtalya’da Mussolini, Almanya’da Hitler, İspanya’da Franco, Japonya’da ise emperyal militarist rejimlerin misal biçimlerde bayanlara, azınlıklara, muhaliflere yönelttiği baskılar, faşizmin yalnızca iktidar biçimi değil birebir vakitte bir normlar bütünü ve bir çeşit hisler rejimi olarak ortaya çıktığını gösterdi. Faşizm sırf üstten inşa edilen bir şey değildi. Gramsci’nin “hegemonya” kavramıyla anlattığı üzere, istek ile de kurulur; okulda, konutta, medyada, ailede yine üretilirdi. Faşizm, emekçi sınıfının devrimci potansiyelini bastırmak için seferber edilen karşı-devrimci bir güç biçimiydi de. Faşizm, kitlelerin gücünü bastırmak için milliyetçilik, ırkçılık, cinsiyetçilik üzere ideolojik araçlara yalnızca başvurmaz. Bu ideolojik yaklaşımlar, yalnıza araç değil faşizmin tesisinde de bir bütünün modülleridir. Adorno, faşizmin otoriter kişilik yapıları ve kapitalist kültürün baskıcı doğasıyla el ele geliştiğini söyler. Hasebiyle faşizm yalnızca bir politik rejim değil bir kişilik biçimidir, içinde yaşadığımız gündelik hayatta daima olarak tekrar üretilen bir zihin halidir. Ishay Landa’nın da belirttiği üzere, faşizm kapitalizmin kriz anlarında başvurduğu inanılmaz bir yol değil, şahsen onun tabiatından çıkan yapısal bir sonuçtur. Bu nedenle faşizme karşı gayret, bir rejim değişikliğinden çok daha fazlasını gerektirir.

Tüm bunları göz önünde bulundurduğumuzda, feminist teori olmadan, ataerkil kapitalizmin birlik gücünü ifşa etmeden faşizmi anlamaya çalışmak, sadece eksik değil tehlikeli bir kolaylaştırma olacaktır. Tam da bu yüzden esasen biz 8 Mart’larda, feminist gece yürüyüşlerinde, 25 Kasım’larda ve gibisi bayan aksiyonlarında “faşizme karşı omuz omuza” diyoruz. Zira faşizm bayan düşmanlığı ve kutsal aile söylemi üzerinden yükselirken tarihi olarak da faşizmin en çok saldırdığı alanlardan biri bayanların hayatı, emekleri oldu.

Almanya’daki, İtalya’daki, İspanya’daki faşist iktidarların programlarına bakıldığında görülecektir ki çoğunlukla aylaklar, kaçakçılar, Museviler, komünistler üzere “yok edilecek” insan topluluklarına odaklanılmıştır. Klasik tahliller, her ülkede faşist ideolojinin telaffuzunun değiştiğini söylese de aileyi ve vatanı tehlikeye atan Marksizmin ortak düşman olduğunda ortaklaşır. Fakat bayanlar direkt “yok edilecek” insan topluluğu kategorisine girmemiştir zira faşist ideolojinin iktidara gelmesi için bayanlara, bayanların hayatı üstüne inşa edilen siyasetlere muhtaçlık vardır. Münasebetiyle bugün analizimizi tüm faşizmlerin ortak düşmanı olarak Marksizmi ve bayanları göstererek genişletmeliyiz; biri açık seçik düşmanı, oburu ise açık edilmesi istek edilmeyen düşmanı. Her ne kadar tahlilinin içeriği, tam olarak işaret etmeye çalıştığım noktayı kapsamıyorsa da faşizmi manaya konusundaki birinci adım, 1923 yılında III.Enternasyonal’e sunduğu raporla Clara Zetkin tarafından, bir bayan tarafından atılmıştır. Zetkin, bu raporunda faşizmi sadece askeri ya da politik bir tehdit olarak değil, küçük burjuvazinin kriz anındaki endişelerinin ideolojik ifadesi olarak kıymetlendirerek, işçi bayanların faşizme karşı direnişteki rolünü erken tarihte vurgulayan birinci Marksistlerden biridir.

Nazi Almanyası’nda bayanın ömrü “çocuk, mutfak, kilise” (kinder, küche, kirche) üçgenine sıkıştırılmış; bayanların doktor, öğretmen ve yargıç üzere mesleklerde çalışmaları engellenmiş; üniversitelerde profesör olmaları ve yargıçlık yapmaları yasaklanmıştır. Mussolini İtalyası’nda doğurganlık teşvik edilmiş, çalışan bayanlar cezalandırılmış, 1942’de yürürlüğe giren Codice Rocco (Rocco Ceza Kanunu) ile bir ailenin erkek üyesine (baba, koca ya da erkek kardeşe) “namusunu koruma” gerekçesiyle bayanı öldürmesi yahut yaralaması durumunda cezai indirimi ya da cezasızlığı mümkün kılan bir düzenleme getirmiştir. İtalya’da kız çocuklarının liselerde edebiyat ve ideoloji üzere düşünsel derinlik gerektiren disiplinlere yönelmesi yasaklanmış, bir diğer uygulamayla, kız öğrencilerden üniversite harçlarının iki katı alınması mecburî hale getirilmiş, bu da fiilen üniversiteye erişimi imkansızlaştırmıştır. Birtakım durumlarda, üniversitelere girişte imtihan uygulaması büsbütün kaldırılarak, bayanların başvurmasını caydırmak amaçlanmıştır. Almanya’da ise kızlara ortaöğretimde matematik ve Latince eğitimi verilmesi engellenmiştir. Franco İspanyası’nda bayanların boşanma hakkı ellerinden alınmış, Katolik aile yapısı tekrar tahkim edilmiştir. Japonya’da bayanlar savaşın lojistik destekçisine indirgenmiş, seks köleliğine zorlanmıştır. Bu rejimlerin ortak noktası bayanların vücudunu, emeğini, isteklerini ve kelamını kontrol altına almalarıdır.

Şimdi 2025 yılına geçiş yapalım ve bu geçişi faşizm için bir “kopuş” olarak değil bir “süreklilik” olarak görelim. 2025 yılının Türkiye’de “Aile Yılı” ilan edilmesi, devletin toplumsal cinsiyet siyasetlerinde giderek daha muhafazakar ve cinsiyetçi bir yönelime girdiğini açıkça göstermektedir. Bu ilan sırf sembolik bir adım değil, tıpkı vakitte bayanların toplumsal hayattaki yerini daraltmayı amaçlayan somut siyasetlerin da habercisidir. Belediyelere bağlı kreşlerin amaç alınması, bayanların kamusal alandaki varlıklarını sürdürebilmeleri için gerekli bakım hizmetlerine erişimin kısıtlanması manasına gelirken, toplumsal yardımların “aile yapısına” nazaran şartlandırılması, bayanları bağımsız bireyler olarak değil ailenin bir kesimi olarak tanımlayan ve ekonomik olarak erkeğe bağımlı kılmaya çalışan bir yaklaşımı yansıtmaktadır.

Kürtajın hala yasal olmasına rağmen kamu hastanelerinde fiilen erişilemez durumda olması, bayanların vücutları üzerindeki karar hakkının sistematik olarak gasp edildiğini göstermektedir. Bayan sığınma konutlarının yetersizliği, şiddet mağduru bayanların inançlı bir hayat kurabilme imkânlarını sınırlarken, İstanbul Sözleşmesi’nden çıkılması ve şiddetle gayret maddelerinin zayıflatılması, bayanların hayat hakkının devlet eliyle tehdit altına alınması manasına gelmektedir. Tüm bu gelişmeler, bize açık bir gerçeği göstermektedir: Türkiye’de otoriterleşme süreci, yani faşizmin kurumsallaşması, bayanların ömürleri, vücutları ve hakları üzerinden inşa edilmektedir. Münasebetiyle, bu baskıcı tertibe karşı verilecek her çaba, lakin feminist bir perspektifle yürütüldüğünde gerçek manada tesirli ve kapsayıcı olabilir. Bayanların özgürlüğünü merkeze almayan hiçbir direniş, faşizme karşı gerçek bir alternatif sunamaz.

Çünkü faşizm yalnızca bir partinin ya da başkanın tiranlığı değil, tıpkı vakitte bayanların, LGBTİ+ bireylerin, göçmenlerin sistematik olarak bastırıldığı bir nizamın ismidir. Faşistleşme, kimin yaşayacağına, kimin öleceğine, kimin görüneceğine ve kimin susacağına karar verme yetkisinin devlete ilişkin olduğu bir rejimdir. Göçmen bir bayanın sokağa çıkamaması, anadilinde yardım isteyememesi, çıplak aramaya maruz kalması yalnızca kişisel bir mağduriyet değil, bu rejimin gündelik faşist pratiklerinin göstergesidir. Örneğin, faşizm göçmen düşmanlığı yapar, parkta Suriyeli bir bayanı çocuklarıyla görmek istemezken konutuna bakıcı olarak alabileceği Gürcistanlı göçmen bayana da ses çıkarmaz.

Bugün Türkiye’de faşist tahakküm yalnızca polis copuyla, kanunla ya da mahkeme kararıyla değil, kültürel kodlarla ve gündelik hayattaki normlarla inşa ediliyor. Bayanların nasıl giyineceği, kaç çocuk doğuracağı, nasıl konuşacağı, nerede bulunacağı daima olarak belirleniyor. Medyada bayanlar ya mağdur ya da aile içinde “fedakar anne” olarak temsil ediliyor. LGBTİ+ bireyler “sapkın” ilan ediliyor. Kreşlere yapılan hücumlar sadece çocuk bakımına değil, bayanların kamusal yaşama iştirakine yapılan bir akın. Bayanın çalışmaması, bağımlı olması, meskende tutulması, devletin arzuladığı “ideal toplum”un temel yapıtaşı haline getiriliyor.

Bu şartlarda “faşizme karşı omuz omuza” demek, tıpkı vakitte “kadın düşmanlığına karşı omuz omuza” demek, “feminizmin yanında omuz omuza” demek olmalıdır. Enzo Traverso’nun “post-faşizm” olarak tanımladığı bugünkü otoriter popülist dalga, geçmişin klasik faşizminden farklı olarak seçimli ancak özgür olmayan bir rejimi işaret eder. Türkiye’de bu modelin pek çok ögesi açıkça mevcuttur: başkan kültü, yargının siyasallaşması, medya inhisarı, kültürel baskı, bayan düşmanlığı… Ve buna karşı verilecek uğraşın feminist bir bakış içermemesi, bizi sadece yetersiz değil, birebir vakitte gerici bir konuma iter.

Faşizm, bayanlar olmadan, bayanlara karşın, bayanları bastırarak inşa edilir. Lakin bayanlarla birlikte, bayanların kelamıyla, bayanların özneliğiyle yıkılabilir. Bugün 8 Mart’ta, 25 Kasım’da, üniversite forumlarında, gece yürüyüşlerinde en güçlü sesi çıkaranlar tekrar bayanlar, yeniden feministlerdir. Bu yüzden “faşizme karşı omuz omuza” dediğimizde, nitekim kiminle omuz omuza olduğumuz sorusunu açıkça sormak zorundayız. Faşizmi sırf soyut bir kavram, uzak bir tehdit ya da geçmişte kalmış bir karanlık olarak görürsek, onun gündelik hayattaki tezahürlerini kaçırırız. Ve en değerlisi, onunla nitekim çaba edemeyiz.

Son günlerde, bilhassa 19 Mart’tan itibaren İmamoğlu’na yönelik gerçekleştirilen operasyonların akabinde gençleri bayanlar, halk günlerdir sokaklarda siyasi darbeye karşı direnişte. Lakin bu direnişin kendisi içinde bile, bayanlara ve LGBTİ+’lara yönelik sistematik şiddet ve baskı biçimleri açıkça görülüyor. Alanlarda, polislerin bayanlara yönelik coplu müdahaleleri, gözaltılarda yaşanan çıplak aramalar, bayanların hem erkek hem de bayan polisler tarafından cinsiyetçi hakaret ve baskılara maruz bırakılması; iktidarın sadece sokaktaki direnişi değil, direkt bayan vücudunu ve varlığını da gaye aldığını gösteriyor. Bu süreçte bir kız yurduna silahlı cihatçı bir örgüt tarafından akın düzenlenmesi, yalnızca devletin değil devletin göz yumduğu yapılar aracılığıyla da bayanlara yönelik tehditlerin nasıl tırmandığının ispatı. Direniş alanlarında bayanlara ve LGBTİ+’lara yönelik cinsiyetçi küfürler, dışlayıcı telaffuzlar ve güvensizlik ortamı, faşizmin sadece bir iktidar biçimi değil bir toplumsal yer, bir normlar sistemi ve bir his rejimi olduğunu hatırlatıyor.

Dolayısıyla, bugün alanlarda yine ve yine yankılanan “faşizme karşı omuz omuza!” sloganının, bu yapısal cinsiyetçiliği, vücutlara yönelen şiddeti ve faşizmin toplumsal dokudaki tezahürlerini görmeden atılması, onu içeriksiz bir tekrar haline getirir. Halbuki gerçek bir karşı çıkış, bu şiddeti teşhir etmekle ve onu da faşizmin ayrılmaz bir kesimi olarak görmekle mümkün. Gerçekten bu slogan birden fazla vakit tam da bu cinsiyetçi tahakkümün tekrar üretildiği alanlarda yankılanıyor. 19 Mart sonrası düzenlenen aksiyonlarda bayanlar ve lubunyalar, yalnızca faşizme değil direniş alanındaki ataerkil normlara da karşı yürüdüler. Faşizme karşı direnişin kendisi içinde bile tekrar üretilen bu eril refleksler, bize sloganın içini doldurmanın yolunun, içerideki tahakkümle de yüzleşmekten geçtiğini gösteriyor.

Çünkü eksik omuzla ne barikat kurulur ne de yol açılır.

*Bu yazı birinci sefer Çark Başak Dergisi’nin Nisan 2025 sayısında yayımlanmış, vessaire için tekrar düzenlenmiş ve genişletilmiştir.

Kaynakça

Adorno, T. W. (1950). The authoritarian personality. Harper & Brothers.
Bensussan, G., & Labica, G. (Haz.). (2016). Faşizm. İçinde Marksizm sözlüğü (V. Yalçıntoklu, Çev., ss. 356–360). Yordam Kitap.
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks. International Publishers.
Landa, I. (2020). Faşizm ve kitleler. Yordam Kitap.
Pektaş, E. (2023, Kasım 5). “Faşizm ve Kadınlar” Sorunu. Kadın Vardiyası.
İnhisarı, Ş. (1990). Faşizm ve bayanlar. Sosyoloji Konferansları, (2), 101–110.
Traverso, E. (2019). The new faces of fascism: Populism and the far right. Verso Books.