1939’da pek çok şey oldu, ne yazık ki bunların birçok hayli vahimdi. Ne var ki bunlar ortasında nispeten kıymetsiz ve o kadar da dehşetli görünmeyen bir şey daha vuku bulmuştu: Reichsvollkornbrotausschuss’un kuruluşu. Eğitimsiz diyaframlarımızı zorlayan bu Almanca sözcük aslında güzel bir haberi müjdeliyor: “Reich Tam Tahıllı Ekmek Komitesi”nin kuvveden fiile geçişini.
Kabul edelim, birinci bakışta biraz şaşırtan, ancak Nasyonal Sosyalistler tam tahıllı ekmek tüketimini artırmak için bu türlü bir komite kurmuşlardı. Bu uğraş birden fazla vakit göz gerisi edilse de aslında Nazilerin “organik yaşam” savunusundan bağımsız değildi. Naziler bu uğurda bilimin takviyesini almaktan geri durmadılar. Üstelik Joseph Needham’ın epeyce erken sayılabilecek periyotta yayımlanmış yapıtı The Nazi Attack on International Science’ta tez ettiği üzere 19. yüzyılda başlayan büyük tıbbi gelişmelere ket vurdukları filan da yoktu.[i] Mesela Nazilerin dümene geçtiği birinci beş yılda hiçbir tıp dergisi kapatılmadığı üzere, otuzdan fazla yeni mecmua yayın hayatına başlamıştı.[ii] Nasyonal sosyalistler alternatif, heterodoks, holistik tıp biçimlerine hayli meyyaldi, “aile dizimi” lafını duysalar sanırım zevkten dört köşe olurlardı. Bu yüzden organik hayat sevdasında biyoloji ve tıp başta olmak üzere pek çok bilim kısmından ve bu kollarda çalışan biliminsanından takviye aldılar.
Mesela Reichsvollkornbrotausschuss’un fitilini ateşleyen Gerhard Wagner, bir hekimdi. Üstelik yalnızca tıp eğitimini Münih’te almış meşhur bir doktor değil, aynı zamanda omzuna birinci sınıf Demir Haç madalyasını takmayı başarmış bir askerdi de. 1932’de Nasyonal Sosyalist Alman Hekimler Birliği’ni kuran Wagner, 1935’te doğal tam tahıllı ekmeğin yerini yüksek şeker barındıran ve ithal materyallerle yapılan beyaz ekmeğin almasına karşı bir kampanya başlattı.[iii] (Kampanyası ve başka uğraşları o kadar tesirliydi ki, bir yıl sonra Führer’in gözdeleri ortasına girip özel tabiplerinden biri oldu.) Beyaz ekmeği “kimyasal ürün” diye anan Wagner, 1938’deki Nuremberg parti kongresinde birinci sefer dikkatleri “ekmek sorunsalı”na çekti. Natürel bu slogan çok şiddetli ve karmaşık bir vazifesi kolaylaştırmak için tercih edilmişti, çünkü ona nazaran Alman halkının sıhhatini tehdit eden tek şey beyaz ekmek değildi. Sağlıklı beslenilmesi, daha az et, daha fazla meyve tüketilmesi ve çokça idman yapılması bu “sorunsalın” tahlili için verdiği tavsiyeler ortasındaydı.
Wagner, ülkenin tam tahıllı ekmek yerine beyaz ekmek tüketmek zorunda kalmasının sebeplerini pek yeterli biliyordu. Savaş nedeniyle kaynaklar azalıyor, kaliteli ekmek üretmek güçleşiyor, ucuz ithal eserler güç kazanmaya başlıyordu, fakat temel olan Alman halkına savaşçı askerler yetiştirmek ve ulusal bünyenin sağlıklı kuşaklarla daha da kuvvetlendirilmesi olduğuna nazaran tahıllı ekmeğin haysiyetini savunmanın bir “beka meselesi” olduğuna kuşku yoktu. Doktor, 1935’te Alman fırınlarının beyaz ekmek üretiminden vazgeçmesi için bir düzenleme yapılmasını istedi, böylece Reich Tam Tahıllı Ekmek Komitesi’nin temelleri atıldı. Alman hükümeti, fırıncılar, biliminsanları ve “nihai çözüm” tabirini duyunca gözleri parıldayan Parti üyelerinden oluşan doksan altı kişilik komite, acil ve büyük bir sıkıntıya tahlil aramak üzere bir ortaya geldi: “Ekmek sorunsalına kesin bir tahlil bulmak.”
Wagner elbette bu işte yalnız değildi. Alman biliminsanı ve akademisyen Franz Wirz’in yanı sıra İçişleri Bakanlığı Sağlık Dairesi’nde görev yapan ve daha sonra Wagner’in koltuğunu devralan doktor Leonardo Conti de “ekmek kavgası”nda onunla birebir cephede savaşıyordu. Conti, 21 Mart 1941’de bir radyo yayınında ulusa seslenerek tahıllı ekmeğin sıhhate ne derece yararlı olduğunu anlatmakla kalmamış, tıpkı vakitte Reichsvollkornbrotausschuss’un değerini “Tam tahıllı ekmek için verilen gayret, halkın sıhhati için verilen mücadeledir”[iv] kelamlarıyla tabir etmişti. Olağan birebir Conti’nin Brandenburg Ötanazi Merkezi’nde şahsen beşerler üzerinde yapılan deneylere katıldığının belgelendiğini ve sıkı bir öjeni savunucusu olduğunu söylemeye gerek bile yok.
Robert N. Proctor’ın tabiriyle bu “operasyon” o kadar başarılı oldu ki “1939’da yalnızca 2.420 Alman fırını (veyahut tüm fırıncıların yalnızca yüzde 1’i) tam tahıllı ekmek üretirken, bu sayı 1943’te 27.454 fırına yükseldi. Bu da Almanya’daki bütün fırınların yaklaşık dörtte biri (yüzde 23) demekti.”[v] Yani “yerli ve milli” ekmek, yabancı ögelere karşı kısa müddette önemli bir zafer kazandı. Bunu salt komitenin başarısı olarak görmek yanılgı olur; Alman fırıncılarının “azmi”, halkın kemer sıkmaya razı edilmesiyle birleşmişti. Çünkü “Almanya’nın [diğer ülkeler karşısında -U.Ö.] tam da tüketim seviyesinin düşük olmasından dolayı büyük bir avantaja sahip olduğunu”[vi] düşünen Hitler’in her fırsatta Amerikan tüketim meftunluğunu topa tutabilmesini sağlayan taban de buydu.[vii] Hülasa operasyonun başarısı komitenin uğraşları kadar, Nazi propaganda makinesinin halkın tüketim eğilimlerini dizginleyebilme kabiliyetine de bağlıydı. Tahıllı ekmek sevdası, meşum ve kökü dışarıda tüketim eğilimlerinin milletin sahih bünyesine ziyan vermesine mani olunması için sergilenen gayretten bağımsız değildi. Almanya savaştaydı ve bu zahmetin daima birlikte göğüslenmesi gerekiyordu.
Hitler, Ağustos 1942’deki bir konuşmasında Almanya’nın tüketim alışkanlıklarını Amerikalılarınkiyle kıyaslarken, dikkati her şeye sahip olan bir milletin savaşa pek de istekli olmayacağına çekmişti.[viii] Piyasadaki çeşitlilikten rahatsızdı, Ockham’ın Usturası’nın savaş vaktinde daha da geçerli olduğunu düşünüyordu. Ne de olsa hazdan beslenen tükenmekle terbiye olurdu. Bu yüzden “yerli ve milli” tahıllı ekmek övgüsü, esasen Amerika ve tüketim alışkanlıklarına yönelik ısrarlı tenkitlerine göbekten bağlıydı. Öbür bir deyişle Alman milletinin elbette sağlıklı tahıllı ekmekle beslenmesi gerekiyordu lakin buzdolabı, daktilo ya da radyo üzere periyodun “lüks” eserlerine sahip olan, ithal hammadelerden üretilen beyaz ekmek tüketmeyi alışkanlık hâline getiren ve yeterince fakirleştirilmemiş bir milletin savaşa ikna edilmesi de mümkün değildi.
[i] Joseph Needham, The Nazi Attack on International Science, Cambridge: The Thinker’s Forum, 1941, s. 47.
[ii] Robert N. Proctor, Racial Hygiene, Medicine Under the Nazis, Londra: Harvard University Press, 1998, s. 5 ve 325-326.
[iii] Proctor, Alman tahıllı ekmeğinin Amerikan muadiline kıyasla içerik açısından çok daha besleyici ve daha ağır olduğuna dikkati çeker. Bkz. Proctor, Racial Hygiene, s. 235.
[iv] Jörg M. Melzer’in Vollwerternährung—Diätetik, Naturheilkunde, Nationalsozialismus, Sozialer Anspruch (2003) kitabından aktaran Ishay Landa, Fascism and the Masses, New York: Routledge, 2018, s. 196.
[v] Proctor, Racial Hygiene, s. 237.
[vi] Landa, Fascism and the Masses, s. 288.
[vii] John Desmond Bernal, bu bağlamda Almanya’nın “Nazi rejimi altında yurtdışından alınacak besin eserlerine olan bağımlılığına kesin bir biçimde son” (s. 166) verdiğini argüman ediyor; lakin Landa’nın çalışmasına (bilhassa beşinci bölüme) bakılırsa durum hiç de bu türlü değil. Daha kapsamlı bir tartışmanın konusu olduğu için burada açamıyorum. Bkz. John Desmond Bernal, Bilimin Toplumsal İşlevi, çev. Tonguç Ok, İstanbul: Kozmik Basım Yayın, 2011.
[viii] Adolf Hitler, Hitler’s Table Talk. 1941-1944, New York: Enigma Books, 2000, s. 605.
