“Felsefe insan içindir”

Afşar Timuçin, yeri doldurulmaz büyük bir boşluk bırakarak ortamızdan ayrıldı. Beşere karşı sorumluluğunun şuurunda bitmek tükenmek bilmez çalışkanlığıyla Türkiye’nin en üretken aydınlarından biriydi. Birkaç jenerasyona ideolojiyi sevdirdi, estetikle tanıştırdı, makaleleri, çeviri ve yayıncılık çalışmalarıyla hepimize yeni ufuklar açtı; şiirleri, hikayeleri, romanları ve denemeleriyle niyet ve sanat dünyamızda kalıcı izler bıraktı.

“Şairin dediği üzere, ‘Yaşamım müthiş bir fırtına oldu’ ve ben altmış beş yıla yakın bir mühlet bir o yana bir bu yana savrulup durdum. Arabeske kaçmayalım. Ne yazgı ne de öteki bir şey, bu benim seçimimdi,” diyordu yıllar evvel bir yazısında. O, bu seçiminin sonuçlarını hiç yüksünmeden yaşadı zira insanlığın iyiliği için verilen uğraşın acılardan, zorluklardan, yoksunluklardan geçtiğini, ideolojiden bilimden ve sanattan güç alan adanmış insanın bunu yük kabul etmeyeceğini biliyordu.

Seçimlerimizin biraz da bencillikle özgecilik arasında olduğunu söylerdi Afşar Timuçin: “Gerçek insan olmak her manada dünyada olmaktır. Kendimize çekildikçe insan olma şartlarının dışına çıkarız. Filozofların birçok insanı bencil bir varlık olarak tanımladılar. Kaba şartlarda elbette öyledir. Lakin insan bencilliğini aştıkça insanlaşır. İnsan diğerleri için olabilen, diğerlerine adanmış olması gereken bir varlıktır. Diğerlerine adanmak diğerlerinin kölesi olmak değildir. Gerçek insan diğerlerine kendini adadığı ölçüde sevinçlidir.”[i]

Hayatı boyunca hiç ödün vermeden, kurulu düzenle uzlaşmadan (ve her şeye rağmen bir dakika olsun umut etmekten vazgeçmeden) yaşadı. Sanat, niyet ve siyaset dünyasında şöhret ve ikbal peşinde küçüldükçe küçülen beşerler kârlı köşeleri kapıp “erdemli insan” rollerini oynarken o yanlışsız bildiği yoldan şaşmadı, –bir şiirinde söylediği gibi– kendini bir namlu üzere dosdoğru çizdi.[ii]

Dünyaya yerleşmiş ehil bir şuur örneğiydi, hayatını da son nefesine dek bu tutarlılıkla sürdürdü.

Afşar Timuçin ideolojinin, sanatın ve bilimin bir bütünden ibaret olduğunu düşünüyordu. “Sanatı dışta tuttuğunuz vakit ideoloji yapamazsınız, bilimi dışta tuttuğunuz vakit sanat yapamazsınız. Bu üç alan birbirini doğrulayan, birbirine kan ve can veren alanlardır. İdeolojinin yetersiz olduğu alan da salt ideoloji bilgisiyle yetinme telaşıdır ki bu, ideoloji yapmak açısından son derece yanlış ve tehlikelidir” diyordu. İdeolojiden estetiğe, edebiyattan tenkide tüm yapıtları bu fikrinin somut örnekleriydi. Uzmanlaşmanın körelttiği bir teknisyen değil, bütünlüklü bir entelektüel örneğiydi.

Felsefeyi hayattan hiç ayırmadı. Latinlerin “Önce yaşamak, sonra ideoloji yapmak” mottosunun savunusuydu yazıları. “Yaşamı daha da yaşanır kılmanın ötesinde ideoloji yapmanın bir manası yoktur” diyordu. “Korkaklıklarımızı yıkacaktır ideoloji bizim, kendimiz olabilmenin şartlarını getirecektir, özgür olabilmenin şartlarını getirecektir, ben beşerim ve benim seçimlerim kıymetlidir diyebilmemizi sağlayacaktır.”

Yaşamı kavramak, yalınlaştırmak için de ideolojiyi yalın bir anlatıma götürmek gerektiğini savunur, ideoloji lisanıyla kolay yoldan, basitçe anlatılamayacak hiçbir bilginin olmadığını söylerdi. Yapıtlarını da bu anlayışla berrak bir üslupla kaleme aldı.

Afşar Timuçin en çok lisandan lisana gezen şiirleriyle tanındı. Şiirin ideolojiden daha zayıf, etkisiz ya da “gayriciddi” bir uğraş olarak görülmesine daima şiddetle itiraz etti: “Kimileri güya daha büyük bir şeyler ismine şiiri gözden çıkarmış görünürler. Bilhassa ideoloji ismine. Bu tam manasında aptallıktır. Şiiri tanımayan ideoloji insanı nereden öğrenmiş olabilir, söyleyebilir misiniz? O durumda ideoloji bir ekip taşkafalı adamların kuruntusudur.”

Edebiyat uğraşında hikayeleri ve romanları şiirleri kadar bilinmiyordu, hatta edebiyat tarihi çalışmalarında daima göz gerisi edildi. Bununla birlikte şiirleri, hikayeleri, romanları ve denemeleri 1990’lardan sonra yalnızca birkaç muhalif edebiyat mecmuasında kendine yer buldu. Meğer yapıtları, şiirlerinin yanı sıra hikayeleri ve romanları da gerçekçi edebiyatın değerli yapıtaşlarındandı.

Altını çizmek gerekir ki, Afşar Timuçin’in ideoloji ve edebiyat anlayışı, dahası bu anlayışı yapıtlarına ve ömrüne yansıtma tutarlılığı ve kararlılığı, onu fikir, kültür ve sanat dünyasında ayrıksı kılıyordu. Edebiyat oligarşisiyle uzlaşmaz çatışmasının ve irili ufaklı çıkar odaklı alaka ağlarına girmemesinin, bunun sonucu olarak görmezden gelinmesinin nedeni de onun bu aydın haliydi. Küçük dünyaların küçük insanlarının övgülerine gereksinimi yoktu aslında. Adanmış insandı, köşesine çekilip ömrünün sonuna kadar durup dinlenmeden üretti.

Afşar Timuçin’le tanışıklığımız daha öncesine dayanıyordu lakin 2007-2008 yılları ortasında, kadim dostum Mehmet Keyifli ile kurduğumuz internet dergisi (Mavi Defter) için ayda bir söyleşi yapmak üzere meskenine gide gele daha yakından tanıdım onu. O güne kadar yapıtlarıyla esasen bende derin izler bırakmıştı fakat tanıyınca, inceliğine, mütevazılığına, sevecenliğine yakından şahit olunca sevgim ve hürmetim daha da arttı.

Felsefe nedir ve ne işe fayda, temel ideoloji kavramları ve kısa ideoloji tarihi mevzularında “Felsefeye Giriş” söyleşileri planlamıştık Afşar Hoca’yla. Ancak evvel Hoca’nın hastalıkları, ortaya giren işleri, sonra da mecmuanın yayın hayatını sonlandırmak zorunda kalmamızla planımızı tamamlayamadık, yalnızca yedi söyleşi yapabildik. Mavi Defter yayın hayatına son verdikten bir mühlet sonra içerikler de internet ortamından kayboldu.

Afşar Hoca’yı kaybedince, bu söyleşileri vessaire’de tekrar yayımlamaya karar verdik. Okuyacağınız söyleşi bunların birincisi. Umarım bu söyleşiler ideolojiye meraklı genç okurların –gerçekte değeri hiç bilinmemiş– bu pahalı düşünür ve sanatkarın dünyasına girmesine, onu tanımasına bir vesile olur.

---

Sohbetimize temelden yani ideolojinin tarifinden başlayalım isterseniz: İdeoloji nedir?

Felsefe elbette ki düşünmektir. Genel olarak düşünmekten başka bir yanı olması gerekir, o vakit şöyle diyebiliriz: İdeoloji üniversal çerçevede düşünmektir. Bir öteki deyişle, bütün insanı düşünmektir. İdeoloji yapmak, bütün beşerle ilgili yargılar ortaya koyabilmektir. Bir Alman, İngiliz ve Fransız ideolojisinden kelam ediyoruz lakin bu ideolojilerin tümü insanı Alman, İngiliz ya da Fransız olarak değil, insan olarak ele alıyor. Bir İngiliz ideolojisinin, Alman ya da Fransız ideolojisinin özelliklerini saptayabiliriz fakat baktığınız vakit tümünün, tüm filozofların beşere yöneldiğini görüyoruz. “İnsan nedir?” sorusundan başlayarak insanın tüm özelliklerini hatta tüm gizlerini ortaya koymaya çalışan bir etkinliktir ideoloji.

Günlük hayatta “benim hayat felsefem…” ile başlayan cümlelere şahit oluyoruz. İdeoloji bir manada beşere ve yaşama dair genellemeler yapmaksa, herkes kendi şartları içinde şuurlu ya da bilinçsiz ideolojinin alanına giriyor diyebilir miyiz?

Diyebiliriz elbette. İdeoloji yapmak sırf filozoflara mahsus değil. Gündelik ömürde ideolojiyle hiç ilgisi olmayan beşerler da rahatça felsefe yapabiliyorlar. Trende giderken bir teyze, “Ben dünyada üç şeyden korkarım” dediği vakit ideoloji yapmış oluyor ya da bir diğeri, “Hırsızlık dünyanın en makûs işidir” dediği vakit ideoloji yapmış oluyor. Burada aksayabilen şudur: Gerçek manada ideoloji tabirleriyle ve o tabirlerin gerisinde var olan kavramlarla konuşmadığımız vakit ileri geri kelamlar edebiliriz. Mesela ideolojiden hiç haberim yoksa şöyle diyebilirim. “Ben dünyada üç şeyden korkarım: hırsızlıktan, ahlaksızlıktan ve dolandırıcılıktan.” Ancak dolandırıcılık da hırsızlık da ahlaksızlık değil mi? Demek ki burada sistemli bir fikir yok. Yani ideoloji yapmak, ömrün şartları çerçevesinde dizgesel bir biçimde düşünmeyi gerektiriyor.

O vakit kavramların yerli yerinde kullanılması, o kavramların içleminin bilgiyle dolması gerek ideoloji yapmak için?

Felsefe yapan insanın birinci tasası, zihnindeki kavram içeriklerinin hakikat ve dolgun olması olmalıdır. Benim başımdaki bir kavram, gerçekliği karşılamıyorsa, ben onu o denli sanıyorsam, benim fikir dünyamda gerçeklikle bir uyuşmazlık var demektir. Yani benim zihnimde bir yabancılık var demektir. Esasen beşerler ekseriyetle ileri geri konuşurken gerçeklikten kopuk niyet üretimi yapmış oluyorlar. Mesela adam pankarta yazıyor, “Cumhuriyete ve demokrasiye bağlıyız” diyor. Artık sanki bunun içeriklerini bilerek mi söylüyor, bilmeyerek mi söylüyor… Demokrasi cumhuriyetin neresinde duruyor, demokrasi mi cumhuriyetle bağdaşıyor, cumhuriyet mi demokrasiyle bağdaşıyor? Demokrasisiz bir cumhuriyet olur mu, demokrasisiz bir cumhuriyet olursa nasıl bir cumhuriyet olur? Bütün bu mevzuları tartışabildiğimiz, bu tartışmada da kavram içeriklerimiz sağlam olduğu vakit hakikat ideoloji yapma bahtına sahibiz demektir.

Siz konuşmanızda “felsefe yapmaya” özel bir vurgu yapıyorsunuz. İdeoloji öğrenmekle ideoloji yapmak ortasındaki ayrımı nasıl tanımlayabiliriz?

Felsefe öğrenmek bir birikim sağlamak zorunluluğunu ortaya koyar. İdeoloji yapmak için ideoloji bilmek gerekir. İdeoloji bilmeden ideoloji yapamayız. Bu, ideoloji tarihinin ya da daha geniş çerçevede niyet tarihinin içine yerleşmek demektir. Yani ben ideoloji yapıyorsam, bugüne kadar ideolojide ortaya konmuş görüşleri özümlemiş, onlarla hesaplaşmış biri olarak yapıyorum demektir. Yoksa çok vakit yapıldığı üzere ideoloji bilmeden ideoloji yapmak, kör bir kuyuya taş atmak üzeredir. Pek çok kişinin de bunu rahatça yaptığını görüyoruz. Rahatça yaptığını da nerden anlıyoruz, kavram içeriklerinin bulanıklığından ya da direkt doğruya ortaya konan fikrin bulanıklığından anlıyoruz. Bakıyorsunuz bir ideoloji profesörü on sayfa yazı yazıyor, iki satırını anlamıyorsunuz. Demek ki burada bilgi düzensizliği kelam bahsidir. Demek ki çok sağlam bir ideoloji bilgisinin üzerine yeni felsefi görüşler ortaya koyabilirsiniz. Yani daha kaba biçimde söylersek, ben Platon’u bilmiyorum, Kant’ı, Descartes’ı, Auguste Comte’u bilmiyorum ancak ideoloji yapabilirim demek, çocuğun bile yapmayacağı bir şeydir.

Felsefe yapmak için sadece ideoloji öğrenmek, yani ideoloji bilgisi kâfi mi?

Kâfi değil elbette. Zati ideoloji eğitiminin yetersizliği de burada kendini gösteriyor. Ekseriyetle ideoloji öğreten kurumlar sırf ideoloji öğretiyorlar. Sadece ideoloji dediğimiz şey, ayakları yere basmayan, üstte duran bir bilgi birikimi olabilir fakat. Hani hokkabazlar bayanı üst kaldırır da şaşarız ya, nasıl kaldırıyor, hiçbir yere dayanmıyor diye… Bu türlü bir ideoloji yapılabilir. Gerçi bizim hocalarımız da evvelce bir çeşit kesin bilgi verircesine bunu önerirlerdi, “Aman” derlerdi, “felsefeyi toplumbilimle, tarihle, diğer alanlarla karıştırmayın.” Meğer insan ömrüne baktığımız vakit kültürün bir bütün oluşturduğunu görüyoruz. Yani ideoloji, sanat ve bilim bir bütünden ibarettir. Sanatı dışta tuttuğunuz vakit ideoloji yapamazsınız, bilimi dışta tuttuğunuz vakit sanat yapamazsınız. Bu üç alan birbirini doğrulayan, birbirine kan ve can veren alanlardır. İdeolojinin yetersiz olduğu alan da salt ideoloji bilgisiyle yetinme telaşıdır ki bu, ideoloji yapmak açısından son derece yanlış ve tehlikelidir. Yani ben Baudeleire’i, Flaubert’i, Dostoyevski’yi bilmiyorsam nasıl ideoloji yapabilirim…

Peki ideoloji ne işe fayda, bize ne katar? Kaçınılmaz, mecburî bir ihtiyaç midir?

Eğer insanı tanımak diye bir ihtiyacımız varsa bunu bize ideoloji sağlıyor. Hayatın ne olduğunu bilerek yaşamak var, bir de bilmeyerek yaşamak var. Ömrün ne olduğunu bilmeden yaşamak demek, bir manada içgüdüleriyle yaşamak demek. İnsan için de göreneklerle yaşamak demek. Yani anamdan, babamdan, dedemden bu türlü gördüm, ben bu türlü yaşarım demek… Halbuki ömür tartışılması gereken bir şeydir, zira daima dönüşmekte olan bir güçtür. O vakit ideolojinin bize sağladığı tek bir şey var, o da ömrü öğrenmek. Daha doğrusu, ömrü gerçekleştiren insanı öğrenmek. İnsanı bilmeden hiçbir üst seviye muvaffakiyet elde etmemiz mümkün değil. Az evvel söylediğimi biraz değiştirerek söyleyeyim: İdeoloji bilmiyorsak roman yazamayız, ideoloji bilmiyorsak müzik yapamayız, ideoloji bilmiyorsak kimya yapamayız. Kaba bir biçimde yapılmaz mı bunlar, yapılır. İnsanı tanımadan keman da çalarsınız, ancak o çaldığınız kemandan tat almaz kimse…

Bir yazınızda ideolojinin insanın günlük ömrüne faydasını Epikuros’un ünlü ilacı Tetrapharmakon ile açıklıyordunuz. Neydi bu ilaç: İlahlardan korkmaya gerek yok, vefattan korkmaya gerek yok, mutluluğa ulaşılabilir, acıya katlanılabilir…

İnsanı tanıdığım vakit ben kendimi de tanımış oluyorum. Montaigne bunu çok düzgün ortaya koydu, ben’imi araştırıyorum zira insanı tanımak istiyorum diye… Kendimi araştırarak insanı tanırım, insanı araştırarak kendimi tanırım. Hasebiyle dünyada gerçek dürüst bir yere yerleşebilmem için insanı tanımam gerekiyor. Aslında ideoloji insan içindir. İdeoloji, palavra yanlış birtakım unvanlar elde etmek için değilse, gösteriş yapmak için değilse, “Vay adama bak, ne biçim konuşuyor!” üzere sonuçlar almak için değilse direkt doğruya insanı tanımak içindir. Bir manada şöyle de diyebiliriz: Nasıl teknik, ömrü kolaylaştırıyorsa, ideoloji de bir öbür manada hayatı kolaylaştırıyor. Mevt karşısındaki dinginliğimiz, acılar karşısındaki dengeli davranışımız, gelecekten korkmayışımız, yaşarken beşerlerle al takke ver külah birbirimize girmeyişimiz… Hepsi bize ideolojinin sağladığı verimlerdir.

“Felsefe ömrün dışında bir aktiflik değildir” diyorsak, bu bizi “Felsefi bilgiyi edinmek şuurun kendi kendine ürettiği dizaynlarla değil, gerçekliğin bilgisiyle olacaktır” sonucuna götürür o vakit, o denli değil mi?

Natürel. Benim zihnimdeki kavramlar gerçekliğin yansılarıdır. Demokrasi diyorsam, hukuk ya da tıp diyorsam bir gerçekliği karşılıyor. Kâfi ki başımdaki kavramlar bunları hakikat karşılıyor olsun. Zira bu kavramlar gerçeklikle uyuşmadığı vakit havada kalır. Bu türlü olunca da onlarla üreteceğim fikirler yanlış olacaktır. Zira ben kavramları fikir üretmek için kullanıyorum. Lakin aslında kavramlarım hakikat içeriklerle oluşmamışsa, ortaya koyacağım fikirler de yanlış olacaktır. Lakin bir manada düşünmek, gerçekliği yaratmaktır da. O denli olduğu için insan gelişen bir varlıktır. Yani var olan’dan olması gerekeni çıkarıyoruz. Yoksa insanlık gelişmezdi, uçaklar uçmazdı, demir yığınları denizin üzerinde yüzmezdi. O halde şunu diyebiliriz: İnsan, olan’ı algılayan bir varlık olmanın ötesinde, olasıyı kuran, yaratan bir varlık. Bu, geleceği yaratmak demektir.

Sizin ideolojiye yaklaşımınızın temelini ideolojinin hayatla kurduğu bağlantı oluşturuyor diyebiliriz, değil mi? Yani Latinlerin dediği üzere, “önce yaşamak sonra ideoloji yapmak” diyorsunuz?

Tabii ki… Hiçbir vakit hayattan kopmuş bir ideoloji aktifliğinin bize faydalı olacağını düşünemeyiz. Bütün eski filozoflara bakalım, bilhassa Stoa filozoflarına, bunların hepsi ideolojiyi ömür için yapmışlardır. Epiktetos der ya, Önce kendini ideolojide yetiştir, sonra göster insanlara ideolojinin yarattığı adamı… Beşerde dünyayı değiştirme gücü görür Stoa filozofu. O denli değil midir zaten… Biz sırf kendimizi ahlaklı, keyifli, esenlikli kılmak için ideoloji yapmıyoruz. Bir de dünyaya hakikat fikirler ulaştırmak için ideoloji yapıyoruz. Dünyayı dönüştürmek üzere bir misyonumuz de var.

Felsefenin o denli bir gücünün olduğuna inanıyor musunuz?

Yüzde yüz inanıyorum. Zira bize olasıyı, neyin olabileceğini gösteriyor. Edebiyatın da bu türlü bir gücü var. Ben Dostoyevski’yi okuduğum vakit insanın geleceğiyle ilgili işaretler alıyorum. Esasen hiçbir ideoloji, bilim ve sanat yoktur ki (tabii bunlar gerçek manada ideoloji, bilim ve sanatsa) bize geleceği göstermesin ya da bize geleceği açmasın…

Son soru sizin ideolojiyle münasebetiniz üzerine olsun… İdeoloji size ne kattı, hayatınızda nasıl bir yer kapladı?

Ben edebiyata meraklıydım. Edebiyata dengeli yönelmem için bana çok yardımcı oldu. Fransız Lisanı ve Edebiyatı kısmına gittim. Orda yapılan dersler bana çok eksikli göründü. Kendimde bir eksiklik hissettim. Tamam, edebiyatı çok seviyorum, elimden geldiğince de edebiyat yapıyorum lakin burada bir sakatlık var. O vakit fark ettim ki ben ideoloji bilmiyorum. Yani ben insanı tanımıyorum, insanı tanımadan da edebiyat yapmaya çalışıyorum. İnsanı tanıdıktan sonra ömrü da tanıdım. Hayatı tanıdıktan sonra hem edebiyatta daha bir kolaylığım oldu hem de hayatın kendisinde daha bir kolaylığım oldu. Annemin çekinikliklerini daha yanlışsız anladım, babamın telaşlarını daha hoş anladım, bana düşmanlık edenlerin neden düşmanlık ettiğini çok daha sağlam kavradım, devletle alakamızın bozuk oluşunun nedenlerini daha yanlışsız kavradım. Yani pek çok şeyi ben ideoloji yaparak daha güzel kavradım. Zati ideolojinin bu türlü bir katkısı olmayacaksa neye fayda ki ideoloji yapmak. Hiçbir şeye yaramaz. Hayatı daha da yaşanır kılmanın ötesinde ideoloji yapmanın bir manası yoktur diye düşünüyorum. Korkaklıklarımızı yıkacaktır ideoloji bizim, kendimiz olabilmenin şartlarını getirecektir, özgür olabilmenin şartlarını getirecektir, ben beşerim ve benim seçimlerim kıymetlidir diyebilmemizi sağlayacaktır. Bunları sağladığı için de, şayet ben bunları elde edebildimse, ne keyifli bana…

---

[i] Afşar Timuçin, Ahlaksızlık Üzerine Kendimle Konuşmalar, Bulut Yayınları, İstanbul, 2006.
[ii] “Bir ağaç altında göğü seyrediyorum / İçimde ne vefat ne hayat korkusu var / Kaygı bütün yasak bana yasak bana bitmişlik / Bütün yol kavşaklarında dönemeçlerde / Kendimi bir namlu üzere dosdoğru çiziyorum.” Afşar Timuçin, Savaşçı Türküleri, İnsancıl Yayınları, İstanbul, 1998.