Grevin tarihçesi, Türkiye’de grev

Türk sinemasında grevin temsilini incelemeyi hedefleyen bu çalışmanın birinci kısmı, “grev” sözcüğünün kökenine ve Türkiye’deki grev faaliyetlerine odaklanıyor. İkinci kısımda ise sinemamızdaki “grev” hareketlerini temsil eden sinemalar inceleniyor, devirlerinin siyasal şartları dikkate alınarak yorumlanıyor.

Grev nedir? Bir tarihçe

Grev sözü, 19. yüzyıldan itibaren Paris’te iş arayanların toplandığı “Grève” meydanından (Place de Grève) gelir. İş bulmanın sıkıntı olduğu vakitlerde bu meydanda patronla emekçinin pazarlık yaparak mutabakatı sağlanırdı. Mutabakata karşın çalışma koşulları ve fiyatlardan şad olmayan çalışanlar Grève Meydanı’na dönerek daha güzel bir iş teklifi için “grev” yaparlardı. “Pazarlık” (marchandage) sözü de yeniden bu devirde çalışma kaidelerinin belirlenmesine ait işçi-işveren ortasında yapılan görüşmeler sonucunda varlık kazanmıştı.[i] Birincinin “işsiz olmak” manasında kullanılan “grev” sözü sonraları “iş bırakmayı” söz etmeye başladı.

On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından beri kullanılagelen grev kavramı farklı tariflere sahiptir. Grev, türel tanıma nazaran bağımlı çalışanların patrona karşı gerçekleştirdikleri iş bırakma eylemiyken sosyolojik tanıma nazaran kamu yahut özel dal patronuna bağımlılık içinde bulunan bir toplumsal kümenin yaşadığı bir sorun karşısında gösterdiği reaksiyon ve dirençtir.[ii]

Bilinçli bir iş durdurma aracı olan grevin, evvelden planlanması, kolektif bir hareket olması ve süreksiz olması gerekir. Greve giden personellerin talepleri patron tarafından karşılanırsa emekçiler kaldıkları yerden işlerine devam ederler.

Tarihte birinci grev M.Ö. 12. yüzyılda III. Ramses periyodunda firavun mezarlarında çalışan çalışanların fiyat ödemelerindeki düzensizlik sebebiyle başlattıkları grevdir. Babil ve Roma imparatorluklarında da birtakım personel hareketleri olmuştur. Günümüzdeki manasıyla grevler ise Sanayi Devrimi’nin akabinde ortaya çıkar.[iii]

On sekizinci yüzyıldan itibaren yeni buluşların üretime tesiri ve buharlı makinelerin makineleşme sanayisini doğurmasıyla Sanayi İhtilali İngiltere’de ortaya çıkmış, kısa müddette dünyaya yayılmıştır. Bunun üzerine kitle üretimi artmış, çok sayıda emekçinin çalıştığı büyük fabrikalar kurulmuş, istihdam imkanları çoğalmıştır. Personel ismiyle “proleter” sınıfın varlığı bu bağlamda doğmuştur. Kentlerdeki istihdamın artışıyla köyden kente göçün de artması personel sınıfının kalabalıklaşarak yoksullaşmasını beraberinde getirirken, gitgide berbatlaşan ağır çalışma kaideleri da emekçilerin hayat şartlarını olumsuz etkilemiştir. Çalışma mühletleri, iş kazaları, meslek hastalıkları, çocuk emekçiler artmış, fakirleşen personellerin sermaye sahiplerine karşı gayret etmesi gerekmiştir. Birinci periyotlarda sermayeye karşı tehdit görülen emekçi aksiyonları cezalandırılmış, aksiyonlara katılanlar işten çıkarılmıştır.

Grev hakkı, Fransa’da 1864’te hak olarak tanınmasına rağmen kimi periyotlarda kullanılamamış, 1946 Fransız Anayasası’nda grev hakları yer bulmuş ve hakkın kullanımı tekrar sağlanmıştır. Endüstrileşen İngiltere’de ise grev hakkı 1906’da tanınmıştır.[iv] Uzun mühlet birçok ülkede hukuksal düzenlemeleri yapılmayan grev, 1926-1943 ortası faşist İtalya’da, 1933-1945 ortası Nazi Almanyası’nda, 1932-1972 ortası Portekiz’de, 1936-1975 ortası İspanya’da yasaklanmıştır.[v]

1932’de yayımlanan The Theory of Wages kitabı ile grev kuramını ortaya atan J.R. Hicks’e nazaran, birleşmenin iktisadın içinde her yerde olduğu üzere patronlar daha çok çıkar elde etmek için ortaklaşırken, emekçilerin de sendikalar kurarak birleşmeleri olağan bir sonuçtur. Sendikalar üyelerine maddi manevi çıkar sağlamak için kullanılan birer araçtır. İşverenin sendikaların yokluğunda çalışanlara berbat çalışma koşulları sunması ise personel temininin zorlaşmasına neden olur. Toplu pazarlıkların ana konusu emeğin ücretlendirilmesidir. Emekçi sendikaları yalnızca fiyat pazarlığı ile patronların karşısına çıkarlarsa, patron personellere ödeyeceği yeni fiyatın bedeli ve işin durdurulmasıyla çıkacak bedeli hesaplayarak karşılaştırır. Patron iş bırakma bedelini düşük bulursa sendikanın isteklerini kabul etmeyecektir. Bu mümkünlük, sendikanın dayanma gücüne ve patronun verebileceği ödünlere bağlıdır. Hicks’e nazaran her fiyat düzeyinde beklenen bir grevin bedeli, sendikanın isteklerinin kabul edilmesinin bedeline eşittir. Patron bu bedelin altındaki sayıları kabul edecek, sendikanın yüksek fiyat talebinde ise yeniden grevin bedeline katlanacaktır.[vi]

Marksizm kapitalist toplum sınıflı bir toplumdur der. Farklı üretim araçları sahiplerinin çıkarları ortasındaki farklılıklar ve çekişme, sınıflara varlık kazandırır ve sınıflar ortası çatışmanın temelini oluşturur. Tek üretebildiği işgücü olan ve emeği sömürülen çoğunluk ile sermaye sahibi burjuvazi ortasındaki bu çatışmada devlet tarafsız değildir. Marx devletin sınıflar ortası çatışmanın ılımlaştırılmasıyla baskıyı yasallaştıran ve sağlamlaştıran bir sistem kurduğunu söyler. Althusser ise zayıflasa bile burjuvazinin hiçbir vakit yalnız kalmadığını, eksik gücünü ona vermek ve icap ederse çözemediği meseleleri çözmesini sağlamak için emperyalizmin hazır beklediğini belirtir.[vii] Ülkemiz ve komşu ülkelerin yakın tarihinde yaşanan müdahalelere baktığımızda “taraflar” hakkında bu söylenenlere hak verebiliyoruz.

Marksizme nazaran personel sınıfı içinde ihtilale öncülük edebilecek şuurlu kitle proletaryadır. Sanayi emekçilerinde sendikalaşma da ağır olduğu için emekçi sınıfının siyasal aksiyonları içinde sendikacılık değerli bir yer tutmaktadır.[viii] Marx, 23 Kasım 1871 tarihli mektubunda şöyle müellif:

“… personel sınıfının hâkim sınıflara karşı bir sınıf olarak ortaya çıktığı ve onlara dışarıdan baskıyla boyun eğdirmeye çalıştığı her hareket, bir siyasal harekettir. Örneğin belirli bir fabrikada, hatta aşikâr bir işkolunda grevler ve grev gibisi olaylar yolu ile tek tek kapitalistleri daha kısa bir işgününe zorlama teşebbüsü, salt iktisadi harekettir. Bunun yanında, sekiz saat yasasını zorlama hareketi bir siyasal harekettir. Ve bu halde, personellerin tek tek iktisadi hareketlerinden her yerde bir siyasal hareket, yani kendi çıkarlarını genel bir yapı içerisinde dayatmayı amaçlayan bir sınıf hareketi doğar.”[ix]

İşçi sınıfının sendikal uğraşını siyasi bir hareket olarak ele alan Lenin, grevlerin manası ve sonları üzerine kaleme aldığı bir makalesinde şöyle der:

“Burada, grevlerin, belirttiğimiz üzere ‘bir savaş okulu’ olduklarına, ancak savaşın kendisi olmadıklarına, grevlerin yalnızca bir uğraş biçimi, personel sınıfı hareketinin yalnız bir istikameti olduğuna dikkat çekmeliyiz. Çalışanlar esasen yaptıkları üzere, tek tek grevlerden, çalışan bütün insanların kurtuluşu için tüm emekçi sınıfının uğraşına geçebilir ve geçmelidirler.”[x]

Marksizmde birçok aksiyon yapısı içinde siyasal tarafı ağır basan genel grevin, tertibi değiştirmeye katkı sağlayacağı öngörülür. Yeniden de tek başına kâfi olmayacağı, emekçi sınıfının öncelikle siyasal partilerde örgütlenmeleri gerektiği vurgulanır. Marx’a nazaran “Grevler, personel sınıfının kurtuluşu için uğraş ettiği yollardan biridir, ancak tek yol değildir. Ve şayet, personeller çabayı yürütmenin öteki yollarına da değer vermezlerse, personel sınıfının gelişimi ve muvaffakiyetlerini yavaşlatmış olurlar.”[xi]

Grevleri açıklayan kuramlar içinde en yenisi “kolektif eylem” kuramıdır. Kuram, Fransa’da 1830-1968 ortasındaki grevleri araştıran Edward Shorter ve Charles Tilly’nin 1974’te yayımlanan çalışmalarıyla gelişmiştir. Kolektif hareketi bir kümenin ortak amaçlarla hareket etmesi diye tanımlayan bu kurama nazaran kümenin ortak noktaları sermaye, toprak, teknik, tertip ve işgücü üzerindeki ortak denetimdir. Çalışanların siyasi maksatlara ulaşabilmek için bir araç olarak kullandıkları grevler, ekonomik sebeplerden çok patron ve devletin karşısında politik gücünü gösteren iştirak süreçleridir. Tek bir gaye için bir ortaya gelmiş personeller, bu güçlerini sendikalar aracılığıyla, ekonomik gayeleri üzerinden gerçekleştirmelidir. Shorter ve Tilly’e nazaran grev, fiyat ve kısa periyotlu planlar için bir araçtır. Ekonomik çıkarlar, emekçilerin refahındaki yükseliş ve örgütlenme için gereken kaynakları arttıran en değerli öğelerden biridir. Personellerin daha kolay örgütlenebilmeleri ve fiyat azalmaları grev kapasitelerini arttırır.[xii]

Bir ülkede grevlerin temelde politik emellerle ortaya çıkması için güçlü bir personel sınıfı şuuruna ve kültürüne muhtaçlık vardır. Kolektif aksiyon kuramının açıklayıcılığı güçlü bir emekçi sınıfının varlığı önkoşuluna dayanır. Kuram ortaya çıktığında güçlü emekçi sınıfının bulunduğu İtalya ve Fransa’daki grevleri açıklamakta kâfi olurken, ABD grevlerinde yetersiz kalmıştır. Kuramı ülkemiz açısından değerlendirirsek de 1960-1980 devri sendikaların ve personel hareketlerinin yükselişinde politik nedenlerin tesiri tarafından bir açıklayıcılığı bulunurken, 1980’den günümüze olan periyotta yetersiz kalır. Bunun sebebi, kuramın ekonomik grevleri sırf kısa periyotlu görmesi ve temelde politik grevleri dikkate almasıdır.

Türkiye’de grev: Kazanımlar ve kısıtlamalar

Ülkemizde birinci fabrikalar 19. yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş, makineleşmeye karşı reaksiyonlar de gecikmeden gelmiştir. Osmanlıcada kullanılan tabir ile birinci “tatil-i eşgal” 1863’te Zonguldak maden emekçilerinin gittiği grevdir.[xiii] 1870’ten 1908’e kadar 23 grev gerçekleşmiştir. Sendikaların olmadığı bu periyotta grevlerin, olağan örgütlenme içerisinde personel başkanları aracılığıyla gerçekleştiği görülür. Bu periyotta emekçilerin çoklukla fiyat artışı ve birikmiş fiyatların ödenmesi talepleriyle aldıkları grev kararından evvel resmi makamlara başvurduğu, sıkıntıları çözülmezse greve gittikleri saptanmıştır.[xiv] II. Meşrutiyet’in ilan (23 Temmuz 1908) edilmesiyle yaşanan özgürlükçü ortamın tesiri, yıl sonuna kadar toplamda 111 grev yapılmasıyla sonuçlanmıştır.[xv]

9 Ağustos 1909 tarihli Tatil-i Eşgal Kanunu toplu iş münasebetleri konusunda düzenlemeler yapan birinci kanundur. Kamu imtiyazlarına sahip yabancıların personel hareketlerini dindirmek için hükümete uyguladığı baskıdan kaynaklanan kanunun emeli, coğrafik ve ekonomik açıdan tesirli boyutlara erişen grevlerin önlenmesidir. Tekrar de kanunun 6. hususunda “Taraflar uzlaşamadıkları takdirde, müstahdemler ve emekçiler işi bırakmakta hürdürler,” denilerek grevlerin tam manasıyla yasaklanmadığı, lakin büyük kısıtlamalar getirildiği söylenebilir.[xvi]

Cumhuriyet’in ilanından 1960’a kadar grev sayısı 43 iken birçok “grev” kelamının birinci kere geçtiği ve grev ile lokavtı yasaklayan 3008 sayılı İş Kanunu’nun çıkarıldığı 8 Ağustos 1936 tarihine kadarki on üç yıllık devirde ağırlaşır. 1923’te birçok şova, greve ve 1 Mayıs kutlamalarına şahit olmuş ülkemizin bu yeni devrinde çeşitli sanayi kollarından greve giden çalışanların çalışma müddetlerinin kısaltılması, iş garantisi ve hafta tatili üzere mevzularda da taleplerinin arttığı görülmektedir.[xvii] 28 Haziran 1938 tarihli 3512 sayılı Cemiyetler Kanunu’nun sınıf temeline göre kurulan cemiyetleri yasaklaması da birinci mutlak sendika yasağı olarak görülebilir.

20 Şubat 1947 tarihli 5018 sayılı Personel ve Patron Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun ile sendikal örgütlenme türel desteğe kavuşmuşsa da kanun grev hakkı tanımamıştır. Kanun grevin cürüm sayıldığı, grevcilerin cezalandırıldığı, greve giden sendikaların süreksiz olarak ya da bütünüyle kapatıldığı bir düzenlemeye gitmiştir.[xviii] Bu yıllarda ülkemizde kanunlarla emekçi sınıfı hareketleri engellenirken dünyanın büyük kısmı II. Dünya Savaşı’nı ağır yaralarla geride bırakmıştır. Milyonlarca insan ölmüş, üretim araçları tahrip edilmiş, kentler yıkılmıştır. Savaştan en az ziyanla çıkan ABD süreci vakitle lehine çevirmiş, emperyalist-kapitalist dünyanın hakimi olmuştur. Türkiye de Truman Doktrini (1947) ile batı siyasetini kabul etmiş, Marshall Planı Yardımları (1948 – 1951) ile ekonomik taraftan, NATO’ya katılması (1952) ile de askeri taraftan kapitalist sistemin modülü olmuştur.

[i] Sirot, Stephane. La Grève En France, Une Histoire Social, Paris, 2002, s.10-12’den aktaran MİLLİOĞULLARI Özgün, Türkiye’de 1960-1980 ve 1980-2005 Periyotlarında Grev Hareketlerinin Karşılaştırılması, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Toplumsal Bilimler Enstitüsü, 2007, s.1.
[ii] Balcı, Gökçeoğlu Şebnem. “Grev” Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi 1. Cilt , İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1996, s.488-489.
[iii] Makal, Ahmet. Grev Kuramları ve Memleketler arası Farklılıklar, Ankara: V Yayınları, 1987, s.60
[iv] Makal, Ahmet, Grev Kuramları ve Memleketler arası Farklılıklar, Ankara: V Yayınları, 1987, s.18.
[v] Tokol, Aysen. Endüstri Bağlantıları ve Yeni Gelişmeler, 7.b, Bursa: Dora Yayınları, 2017, s.116.
[vi] Makal, Ahmet, Grev Kuramları ve Memleketler arası Farklılıklar, Ankara: V Yayınları, 1987, s.61.
[vii] Althusser, Louis. Felsefede Marksist Olmak, İstanbul: Can Yayınları, 2018, s.208.
[viii] Işıklı, Alparslan. Sendikacılık ve Siyaset 2, Ankara: Öteki Yayınları, 1995, s.65-66.
[ix] Marx, Karl. Seçme Eserler C.2, Ankara: Sol Yayınları, 2007, s.506.
[x] Lenin, Vladimir İlyiç. Sendikalar Üzerine, İstanbul: Bilim Yayınları, 1994, s.169.
[xi] Marx, Karl; Engels, Friedrick ve Lenin, Vladimir İlyiç. Sendikalar Üzerine I, İstanbul: Yorum Yayınları, 1992, s.167.
[xii] Shorter, Edward; Tilly, Charles. Strikes in France: 1830-1968, Cambridge University Press, 1974’ten aktaran Millioğulları, Özgün, Türkiye’de 1960-1980 ve 1980-2005 Periyotlarında Grev Hareketlerinin Karşılaştırılması, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Toplumsal Bilimler Enstitüsü, 2007, s.13-14.
[xiii] Akkaya, Yüksel. Türkiye’de Emekçi Sınıfı ve Sendikacılık 1, Praksis Dergisi 5.Sayı, 2002, s.138.
[xiv] Makal, Ahmet. Osmanlı İmparatorluğunda Çalışma Bağları 1850 – 1920, Ankara: İmge Yayınları, 1997, s.260-262.
[xv] Hoş, Şehmus. Türkiye’de Emekçi Hareketleri 1908 – 1984, İstanbul: Kaynak Yayınevi, 1996, s.31.
[xvi] Hoş, Şehmus. Grev, Grevin Yapısal ve Fonksiyonel Açıdan İrdelenmesine Katkı, İstanbul: Bilimsel Yayıncılık, 1980, s.93-99.
[xvii] Gülmez, Mesut. Türkiye’de Çalışma Bağları (1936 Öncesi), Ankara: Türkiye ve Ortadoğu Amme Yönetimi Enstitüsü, 1991, s.446.
[xviii] Mahioğulları, Adnan. Osmanlı’dan Günümüze Türk Sendikacılık Tarihi, Sivas: Hasret Kitabevi, 2015, s.45.