Filistin’in kurtuluşunda kültürün rolü nedir?

Söyleşilerde ve üniversite yerleşkelerinde, Filistin kurtuluş hareketinde edebiyatın rolü hakkında ne düşündüğüm sorusuyla sık sık karşı karşıya kalıyorum. Bu her ne kadar pek yıkıcı bir soru olmasa da kulağa o denli geliyor: Edebiyatın rolü nedir? Burada, İngilizce konuşulan ülkelerde, şık otel lobilerinde ve tanınmış üniversitelerin konferans salonlarında, mülteci kamplarının ve el imali silahların yıldızlar kadar uzağında kime hizmet ediyor edebiyat? Karşılığı kolay değil. Şiirin bir silahın namlusunda ne işe yarayacağını hayal etmek sıkıntı.

Bu soruya genelde birebir anekdotu paylaşarak karşılık veriyorum: Raşit Hüseyin “Allah Bir Mültecidir” isimli hiciv şiirini İsrail’in 1960’ta çıkardığı, “devlet mülkü” yerlerin satışını ya da devranını yasaklayan Toprak Yasası’na (ki 1948’de gasp edilen toprakların yüzde 93’ü bu sınıflandırmaya dahildi) ve İsrail hükümetinin Nakba sürecinde mülksüzleştirilmiş Filistinli mültecilerin topraklarına el koyma hakkını tanıyan 1950 tarihli Terk Edilmiş Mülk Yasası’na reaksiyon olarak yazmıştı. Raşit Hüseyin’in şiiri sırf Siyonist toprak hırsızlığını belgelemekle kalmayıp çiftçi ve toprak sahiplerinin genel greve gitmesinde katalizör fonksiyonu de görmüştü. O vakit kolay olan karşılığı vereyim: Sanatkarlar global seviyede farkındalığı artırırlar ve lokal olarak da kitlelerin harekete geçmesinde yakıt fonksiyonu görürler. Lakin bazen aykırısını tabir etmeye daha yakın oluyorum. Bunun büsbütün bir göz boyama olduğunu, tüm bu şiirlerden, metinlerden, konuşmalardan sonra statükoda hâlâ en ufak bir çatlak açılamadığını söyleyesim geliyor.

Bu bakışın çekiciliğine karşı durmak da gittikçe zorlaşıyor. Yazdıklarım sebebiyle bir sürü abartılı sıfat ve basmakalıp kelamla taltif edildikçe bu övgülerin şişirilmiş ve manasız olduğu gerçeğini hatırlıyorum; bilhassa de öbürleri parmaklıklar gerisinde, hastane yataklarında acı çekmişken (ve acı çekmeye devam ederken) kollarını, bacaklarını, hatta hayatlarını kaybederken onların bu türlü övgülere mazhar olmadığına şahit epeyce hatırlıyorum bunu; bilhassa de artık bir klişeye dönüşmüş “varolmak direnmektir” hissiyatı hâlâ revaçtayken (tabii ki bunu “Varolmak Direnmektir” isimli örgütle karıştırmamak gerek). Elbet ki buldozerlerin önünde zeytin ağaçlarına sarılan Mahfuza Iştiyye’nin varoluşu direniştir. Silvan’da, Pir Cerrah’da, Mesafir Yatta’da yerinden edilmeyle karşı karşıya kalan, Lübnan’daki mülteci kamplarında mevcudiyeti yok sayılan Filistinlilerin varoluşu direniştir. Pekala, bizim üzere daha fazla hareket imkanına ve görünürlüğe sahip olanlar? Bizim katkılarımız nasıl sembolik kimlik jestleri olmanın ötesine geçebilir? Tekrar etmek gerekirse, şiirin bir silahın namlusunda ne işe yarayacağını hayal etmek sıkıntı.

Böyle bir durumda en beklendik reaksiyon suçluluk duygusu oluyor. Ancak bu insanı harekete geçiren bir his değil, mecburiyetlerden konuşmak her vakit çok daha işe fayda. Bilhassa de kamusal alanda bir mevcudiyete sahip olan sanatkarların ve bilgi üreticilerinin mecburiyetlerinden. Sıklıkla Basil El-Arac’ın kelamlarını hatırlıyorum: “Bir aydın olmak istiyorsan angaje olmak zorundasın” (ki burada Arapçadan angaje olarak çevrilen muştabık sözcüğünün aslında çok daha militan bir tonu olduğunu söylemeden edemeyeceğim). “Angaje olmak istemiyorsan, zulümle karşı karşıya kalmaktan çekiniyorsan bir aydın olarak rolünün hiçbir manası yoktur.”

Geçen birkaç ay boyunca dostlarımı içinde bulunduğum bu ikilemle ilgili moral bozucu tartışmaların içine çektim. Kültürel üretimin bir kurtuluş uğraşındaki, daha net olmak gerekirse bizim kurtuluş mücadelemizdeki rolü nedir? Filistin Gençlik Hareketi’nden bir arkadaşım bana “sanatın sanat için var olamayacağını”, onun uğraştaki daha büyük bir emele hizmet etmesi gerektiğini söyledi. Müzikçi bir başka arkadaşım, sanatkarların “davanın soyutlaşmış sloganlarını” lisana getirmektense kişiselleşmiş anlatılara tutunduklarında daha tesirli olduklarını tez etti. Başkaları benim de lisana getirdiğim söylemi inşa eden birtakım büyük şair ve müellifleri hatırlatarak birebir anda hem nasıl bu halde inançsız kalıp hem de nasıl bu türlü ezberden konuşabildiğimi sorguladılar.

Hatırlattıkları isimlerden biri, natürel ki, ömrüyle “angaje bir aydın” olmanın ne manaya geldiğine dair gerçek bir örnek teşkil etmekle kalmayıp düşmanlarımızın “hareketlerinin değerli ve ayrılmaz bir parçası” olarak sanatı nasıl da silaha dönüştürdüklerine en içeriden şahit olan Gassan Kanafani idi. 1967’de yayımlanan kitabı Siyonist Edebiyat Üzerine’de şöyle yazmıştı: “Siyasal Siyonizm, edebiyatı yalnızca bir propaganda aracı olarak görmekle kalmayıp onu siyasi ve askeri kampanyaları için de yaygın biçimde kullandı.”

Her ne kadar (sadece, silahın ve sadece silahın gücüne inanan biri haricinde) bütün arkadaşlarım kültür ve sanatın gerçek bir rolü olduğuna inanmış görünseler de hiçbiri bu rolün tabiatının ne olduğu ve bunun sistemik olarak nasıl tabir edileceği konusunda anlaşamadılar. Tartışmalarımız uzlaşmasız biçimde son buldu. Üstüne üstlük, bu tartışmalar harekete geçirici olmaktansa moral bozucuydu, zira (farkındalık kazandırmak, gayrete yakıt olmak vs.) kolay yanıtların gerisinden inatçı sorular kendini dayatıyordu: Sanatkarlar sanatsal pratiği yöneten ulusal ya da kültürel kurumlara (hangi kurumlara?) minnettar olmalı mı? Ortada suçlulaştırılmış, yolsuzluğa batmış ve çok az kaynağa sahip hasarlı bir sivil toplum varken kim devrimci bir yine doğuş için gerekli araçları sağlayabilir? Sanatkarların da çabamızın araçlarından biri olduğunu söylediğimde sanatsal özgürlüklere darbe mi vurmuş olurum? Siyasal bir önderliğin yokluğunda bu sorulara karşılık verecek yetkiye kim sahip?

Biliyorum ki ne (benden evvel de tekraren sorulmuş) bu sorulara yanıt verebilecek yeterliliğe sahibim ne de bu kısa deneme içinde bunu yapmaya çalışacağım. Ben sırf sanatkarın mecburiyeti fikriyle ve bu mecburiyetin nasıl karşılanacağı sorusuyla ilgileniyorum.

Geçen Nisan ayında Londra’da Jeremy Corbyn’le görüştüğümde, benimle İsrail’e uygulanacak yaptırımlar, yaptırımlar ve daha fazla yaptırımlar hakkında konuşmasını temenni ediyordum. Bunun yerine benim neslimin umut verdiğini, bugün müzikler söyleyen, şiirler yazan, sinemalar çeken genç Filistinlilerin kaçınılmaz biçimde Filistin davasının gelecekteki savunucuları olacaklarını söyleyerek beni şaşırttı. Tahminen de farkında olmadan, hapishaneden kaçan El-Aksa Şehitleri Tugayları’nın eski lideri Zekeriya Zübeydi ve örgütün öteki militanlarıyla bir ortaya gelip Cenin Özgürlük Tiyatrosu’nu kuran Juliano Mer Khamis’e atfedilen o “Üçüncü İntifada kültürel bir intifada olacak” kelamını akla getirecek biçimde, kültürel üretimin mesihvari bir niteliği olduğunu ima ediyordu. Ben daha evvel lisana getirdiğim sebeplerle bu bakışın romantik ve indirgemeci olduğunu düşünüyorum. Ama mermerin içinde bir melek heykeli varsa da onun bir heykeltıraşın yardımı olmadan kendini yontması mümkün değil. Böylesi bir kültürel intifada bizatihi, devasa bir altyapı ve büyük bir örgütsel takviye olmadan ortaya çıkmayacak.

Mecburiyet, benim açımdan, kurumun yerine geçen şeydir. Kamusal alanda bir yere sahip bir muharrir olarak en azından siyasal bir eğitimden geçmeliyim ve Filistin’le ilgili bir iş üreteceksem bu hususta siyasi danışmanlığa başvurmayı düşünmeliyim. Burada önerdiğim şey işlerimize katkı yapacak olanların didaktik ya da militanca yaklaşması değil. Çok sevgili işlevsizleşmiş Filistin devletimizin hamiliğine dair bir davet da değil. (Gazeteci Sevecen Ebu Akile’nin öldürülmesinden evvel Ramallah’ta bir Medya Bakanlığı olduğunu bile fark etmemiştim.) Onyıllardır karartmalar ve uydurma nüanslarla anlaşılmaz kılınan halimizin ihtimamla ele alınmasını öneriyorum yalnızca. Siyaset ve medyadan gelen kaynakların yokluğunda, kolektif uğraşımızla ilgili kamusal açıklamaların tekrar kolektif biçimde üretilmesi gerekiyor. Velhasıl, bu açıklamalar Filistin sokaklarına sadık olmak zorunda.

Bir arkadaşım bu konumu adaletli bulmadığını belirtti. Bu fikrimi Netflix’te yayınlanan Mo dizisine dair bir tenkit biçiminde paylaşmıştım (yazının uzamaması ismine o mevzuya girmeyeceğim). Arkadaşım da “Tek bir televizyon programının Filistin’i sırtlanmasını beklemek adil değil,” dedi. Katılıyorum: sanatkarlarımıza dünyadaki öbür sanatkarların taşımak zorunda olmadığı sorumluluklar yüklemek adil değil. Fakat durum bu. Anaakımda, bilhassa de İngilizce konuşulan ülkelerde Filistinlilere rastlamak o kadar ender bir olay ki Mo üzere bir dizi muhtemelen sıradan bir Amerikan izleyicisinin bizim hal-i pür-melalimizle birinci müsabakası oluyor; natürel CNN ya da The New York Times’daki Filistinli berbat adam temsillerini saymazsak. Elbette Mo tekil bir örnek, ancak esasen belirttiğim manada çok örnek de yok.

“Filistin sokaklarına sadık olmak” üzere bir lisana başvurduğum için popülizme kayma, hatta her vakit karşısında durduğum kimlik siyasetine kapılmış görünme riskini taşıdığımın farkındayım. Birebir kimlik siyaseti, Filistinli kâtipleri istihdam eden Siyonist yayınevlerinin gittikçe artan bir inandırıcılığa sahip olmasını da sağlıyor. Beni bu televizyon dizisiyle ilgili olarak eleştirel fikre yönelten şey Mo Amer’in Filistinli kimliği değildi (zira Aslan Yatağı isimli silahlı direniş örgütünün onuruna bir albüm çıkaran ünlü Filistinli DJ Khaled için de kulis çalışması yapmadım). Eleştirelliğimin nedeni televizyon dizisinin büyük oranda Filistin’le alakalı olması. Öyleyse mecburiyet sanatkarları ya da bilhassa Filistinli sanatkarları bağlayan bir şey olmaktansa sanatın kendisini, seçilmiş odak noktası Filistin olan sanatı bağlayan bir şey.

Mo üzere bir diziyi ya da Farha üzere bir sineması kayda paha kılan temsil yokluğu gösteriyor ki Filistin’e dair sempati yaratmayı geçtim, onun içinde bulunduğu duruma birazcık da olsa ışık tutan yeni bir müzik, sinema ya da üniversite dersi ortaya çıktığında Siyonist örgütlerin atağa geçmesi beklenen. Hiçbir şey de Siyonistlerin bu sert yansısından kaçamıyor; ne çocuk kitaplarının en halim selim olanları, ne Gazzeli çocukların üretip boyadığı seramik plakalar, ne de Filistin’e anlayışla yaklaşan lakin münakaşayı engellemek ismine İsrailli yetkililerin açıklamalarına bir doktrinmişçesine yer veren haber programları. Bu türlü bir durumda, bu kadar ağır hücum altında olan bir şeye dair eleştirel bir yazıyı nasıl gönül rahatlığıyla yazabiliriz?

Fakat bizim Filistin sanatına karşı bu haklı kollayıcı tavrımız (revaçtaki “var olmak direnmektir” hissiyatına da ek olarak) İngilizce konuşulan ülkelerde gerçekleştirdiğimiz bütün kültürel üretimin birebir muameleye maruz kalma riskini taşıdığı manasına geliyor. Radikal ile liberal, kelamını sakınmayan ile umutsuzca ikna etmeye çalışan birebir bohçaya atılıyor. Filistin sanatı için âlâ olmanın standardı yalnızca bu kimliği taşımasıyla belirleniyor. Ancak tenkit olmadan gelişme olmaz. Olağan ki manalı bir tenkitten kelam ediyorum, her şeyin altında bir bit yeniği arayan tenkitten değil. Diğer türlü de söz etmek gerekirse, tenkit ya da karşı çıkma olmadığında sanatçı ve “sokak” ortasındaki diyalektik bağlantı sürdürülemez ya da sorgulanamaz. Böylelikle sanatkarın rolü sırf sembolik bir şeye dönüşür.

Bu mecburiyetin yalnızca Filistinli sanatkarları değil, yapıtlarında Filistin’i temsil etmeyi seçen bütün sanatkarları bağladığını söylediğimde birileri kılı kırk yardığımı sav edebilir. Tekrar de bütün bu semantiğe karşın, birçok Filistinli topluluklarını temsil etmek zorunluluğuyla karşı karşıya kalıyor; bu onların sorumluluğu olsun ya da olmasın. Siyasetçilerimiz kabiliyetsiz ve kayıtsız, hatta işbirlikçi. Onyıllardır süren sömürgeci şiddetin ve yok saymanın sonucu ortaya çıkan istikrarsızlaştırma bizi bu acı durumla baş başa bıraktı. Rastgele bir Filistinli, bu kişi bilhassa de bir sanatçıysa, hatta anaakımda iş yapıyorsa kendini topluluk ismine sözcülük yapma vazifesiyle baş başa buluyor ve bu çoklukla bir anda oluveriyor. Aslında bu yalnızca sanat için değil, her alan için geçerli.

Yerelliğimizden (ve yerimizden edilişimizden) dolayı hepimiz ayrımcılığa maruz kalsak da her birimiz aktivist bir faaliyetin içinde değiliz, her toplumda olduğu üzere. Kimilerimiz, ya da tahminen çoğumuz, hayatımızın rastgele bir anında ringe davet ediliyoruz; bu neredeyse her vakit derin bir şahsî aciliyete reaksiyon olarak gerçekleşiyor. Ben, Pir Cerrah’taki konutumu şiddet dolu bir mülksüzleştirmeden kurtarmak için kırık dökük İngilizcemle kendimi birinci sefer sokaklarda bulduğumda 11 yaşındaydım. O esnada Rua Rimavi de tıp fakültesini yeni bitirmişti ve şehit edilen iki erkek kardeşi Cevat ve Zafer için adalet ararken kendisini hak savunuculuğu dünyasının ortasında buluvermişti. İkimiz de medyanın olağanda vaka-i adiyeden saydığı olaylar etrafında kriz yaratmaya uğraşan birer tek kişilik medya bakanlığına dönüştürülmüştük. Biz tekil ya da az rastlanır hadiseler da değildik, örnekler sayılamayacak kadar çok.

Televizyonda memleketimdeki ve Kudüs etrafındaki etnik temizlikten kelam ettiğimde ne kendimi Filistin Halkı’nın elçisi olarak görüyorum ne de bu misyona seçilmiş biriyim (adil olalım, Filistin idaresi de o denli değildi). Ancak o esnada Filistin Halkını temsil ediyorum, hem kendi irademe hem de muhtemelen halkın iradesine karşın. Bu tansiyonun çözülmesinin kişinin kendisini kolektif olanın aracısına dönüştürmesine bağlı olduğunu sıklıkla kendime hatırlatıyorum. Her ne kadar bu bahtsız ve adaletsiz bir durum da olsa kendimi buna hazırlamak zorundayım. Daima üzerine düşündüğüm mecburiyet bu.

Ama herkes bu kararı vermez. Kudüslü tanınan bir rapçi olan Shabjdeed geçenlerde verdiği bir söyleşide neden 2021’de çıkardığı ve devrimci müzik olarak tanımlanabilecek Inn Ann müziğinden sonra apolitik bir albüm çıkardığını şöyle açıklıyordu: “Anavatanı rap yaparak kurtaramayacağıma sizi temin ederim.” Sadece bu mecburiyete boyun eğmeyi reddetmiyor, onu hicvediyordu. Örgütlü bir hareketin bağlamı dışında, bağımsız biçimde hareket eden rastgele bir sanat formunun sonlarını tanıdığı için bu duruşa bilhassa hürmet duyuyorum.

Bir sabah, bir arkadaşımın Hayfa’daki konutunun salonunda, arkadaşımın kendisi de bir sanatçı olan komşusu ben e-postalarımı cevaplarken (ya da onun deyişiyle “telefonumla oynarken”) omzuma dokundu: “Nasıl Museviler üzere olabiliriz biliyor musun?” “Hayır” diye yanıt verdim. “Her İsrailli” diye devam etti “orduda üç yıl boyunca hizmet ediyor. Biri bitirince oburu başlıyor. Bizde bu yok.” Haklıydı. Bir askeriyenin yokluğunda Filistinliler için rastgele bir tanımlanmış ulusal vazife yok. İhtilal sahiden televizyonlardan yayınlanacaksa onun biraz daha sistemli olması gerekmez mi?

Arkadaşımın sanatçı komşusu tarafından öne sürülen bu teklif bana benzeri bir atıp tutmayı hatırlattı: Harvard Üniversitesi’nin Yidiş Edebiyatı Bölümü’nde kıdemli profesör olan Ruth Wisse, ABD’li Musevilere şöyle seslenmişti: “Her birimiz orduda iki yıl misyon almalıyız, orduda iki yıl, kimilerimiz beş yıl… Sözcüklerin ordusunda iki ya da üç yıl misyon almalısınız. Geldiğimiz noktada askeri savaştan dahi kıymetli olan siyasi savaşta muharebe etmeyi öğrenmelisiniz… Üniversite yerleşkelerinde nasıl dövüşeceğinizi, nasıl argüman geliştireceğinizi öğrenmelisiniz.”

Korkarım ki Wisse’nin bu çığırtkan hissiyatıyla ilgili bir şey bende de yankı buluyor. Mecburiyetin, rastgele ve tepkisel olmak yerine hesaplı biçimde gayrete katkımızı yine hayal ettiği yer de burası, “sözcüklerin ordusu”. Kültür ve sanatın silahın yerine geçeceğini tez etmiyorum, yalnızca altına bakılmadık taş kalmaması gerektiğini söylüyorum.

Her ne kadar Filistin’e dair 75 yıllık bir akademik birikim ve bilgi üretimi olsa da, hatta her gazetecinin, diplomatın, yasa koyucunun Filistin halkına karşı işlenen korkunçlukların görsel ve maddi delillerine erişimi olsa da insanları ikna etmek için hâlâ çok geç olduğunu düşünmüyorum. Sanatkarlar tarih boyunca birçok olayda milletlerarası kamuoyunu etkilemeyi başardılar, bugün de başarabilirler. Bu Siyonizm açısından mutlaka bu türlü oldu. Kanafani’nin dediği üzere Siyonist edebiyatın “siyasi hareketin ritmiyle uyumlu, disiplin içindeki yürüyüşü romandan romana, hikayeden hikayeye yükselirken”, bu mutlaka onların Filistin’deki sömürgeleştirme projelerine de hizmet etti.

Kısa bir mühlet evvel oyuncu ve oyun muharriri Raida Taha’yla bir söyleşi yaptım. Şayet Kalandiye’deki İsrail askeri bariyerinin önünde ayağa kalkıp bir şiir okusam bariyerin yanıp parçalanmayacağına dair kahredici tespitimi onunla paylaştığımda bana emsal biçimde yükselen bir tonda yanıt verdi: “Kurtuluş bir birikim problemi. Dava için yapılmış ve yapılmakta olan hiçbir şey boşa gitmez. Bizi bir yerlere taşıyacak olan çok sayıda küçük zaferin birikimi. Bir şiirin, bir müziğin ya da bir tiyatro oyununun özgürleştirici olamayacağı konusunda sana katılmıyorum. Bütün bunlar ve daha bir sürü öteki şey yıllar içinde bir şeyleri yerinden oynatacak. Biz 1948’den, hatta ondan da öncesinden beri yaptıklarımızın üzerine bir tuğla daha koyuyoruz.” Bu açıdan baktığımızda, bir sanatkarın bir kurtuluş uğraşındaki rolü hareketin rastgele bir üyesiyle tıpkı. Tırmanışa katılma mecburiyetini kabul etmek.

*Bu yazı, Emre Yeksan tarafından Muhammed El-Kürd’ün Mondoweiss’ta yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci sefer e-komite’de yayımlanmıştır.