Fotoğrafçılık etrafımızdaki dünyayı yakalamamıza yardımcı olabilir. Dahası, fotoğraf bir araç olarak sayısız farklı biçimde kullanılabilir. Fotoğrafçılığın birçok farklı çeşidi var, ancak sanat fotoğrafçılığını tanımlamak ve ayırt etmek kolay değil. Bu alana ait en kesin tarif bile kuşku uyandırabilir, lakin bu cinsin fotoğrafı merkeze koyduğu kesin.
Sanat fotoğrafçılığı, daha fazla sahneleri manipülasyon olmadan kayıt altına alan foto muhabirliği üzere belgesel fotoğrafçılık çeşidinin karşısında duruyor üzere görünüyor. Sanat fotoğrafçıları, fotoğrafı başlı başına ya da öbür çalışmalarıyla kolajladıkları bir mecra olarak kullanıyorlar.
Dolayısıyla sanat fotoğrafçılığı, kamerayı nasıl kullandığımızı düşündüğümüzde aklımıza gelenden daha farklı çalışıyor. Birçok amatör fotoğrafçı, kamerasını sanatsal bir motivasyon olmaksızın kıymetli olayları belgelemek ve anılarını kayıt altına almak için kullanıyor. Sanat fotoğrafçılığının ayırt edici özelliklerinden biri, bir objeyi yahut özneyi kaydetmenin asıl emel olmaması. Fotoğraf sanatkarları, fotoğrafı hayal güçlerini göstermek ve sanatsal bir telaffuz kurmak için kullanıyor.
Ansel Adams bir vakitler şunu söylemişti: “Sanat gerçekliğin kontrolünü imler, çünkü gerçekliğin başlı başına hiçbir estetik anlayışı yoktur. Birtakım kontroller uygulandığında, fotoğrafçılık sanata dönüşür.” Adams, sanatkarların tarih boyunca gayelerine ulaşmak için gerçekliği nasıl manipüle ettiklerinden kelam ediyor. Örneğin, klasik görünüm ressamları bile tam olarak önlerinde gördüklerini çizmiyor. Birçoğu vermek istedikleri bildiriden uzaklaştıran ögeleri yavaşça ekliyor ya da çıkarıyor ya da Monet üzere bir ruh hâlini yansıtmak için ışık ve renkle çalışıyor.
Artık sanat fotoğrafçılığı güzelden düzgüne genişlemiş durumda ve artık gerisinde sanatsal bir niyet taşıyan rastgele bir fotoğraf “sanat” sayılıyor. Tanınmış foto muhabirlerin yaptığı belgesel fotoğrafçılık da artık buna dahil. Bu yüzden de bir fotoğrafın sanat kabul edilip edilmemesi gerektiğini anlamaya çalışırken fotoğrafçının niyetini anlamak kıymetli.
Alfred Stieglitz ve Fotoğrafın Bir Sanat Olarak Gelişimi
Fotoğrafçılığın bir sanat kısmı olarak kabul edilmediği vakitleri tahayyül etmek sıkıntı olsa da 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında durum böyleydi. Alfred Stieglitz ve öbür modernist fotoğrafçılara, fotoğrafçılığın bir hoş sanat kısmı olarak değerlendirmesi konusundaki uğraşları için teşekkür edebiliriz. Bilhassa Stieglitz 19. yüzyılın sonlarında bu fikri savunuyordu, hatta mevzuyla ilgili bir makale de yayımlamıştı.
Bir başka kilometre taşı, 20. yüzyılın başlarında Stieglitz’in fotoğraflarının Mary Cassatt ve James McNeill Whistler üzere sanatkarların fotoğraflarının yanında sergilenmesiydi. Modern Sanatın Özel Gösterimi (Special Exhibition of Contemporary Art) ismini taşıyan ve Ulusal Sanat Kulübü (National Arts Club) tarafından düzenlenen standın, ABD’de fotoğrafçılar ile ressamlara eşit paye veren birinci büyük stant olduğu düşünülüyor.
Sonradan Stieglitz ve eşi Georgia O’Keefe, fotoğrafçılığın müze koleksiyonlarına girmesini sağladılar, ki bu da fotoğrafın bir sanat kolu olarak muamele görmediği periyotta çok kıymetliydi. Temelinde Stieglitz’in Boston Hoş Sanatlar Müzesi’ne bağışladığı 27 fotoğraf, bir büyük müze tarafından kalıcı koleksiyona kabul edilen birinci fotoğraflardı.
Stieglitz’in başlattığını öbürleri kendilerine has sanatsal halleriyle sürdürdüler. Ansel Adams’ın cafcaflı siyah-beyaz görünümlerinden Nan Goldin’in çığır açan işlerine, cinsin ilerlemesine yardımcı olan ünlü sanat fotoğrafçılarına bir bakalım.
Paul Strand
ABD’li fotoğrafçı Paul Strand, fotoğrafçılığın bir sanat olarak tanıtılması konusunda ziyadesiyle faaldi. Hatta Stieglitz onun işlerini galerisinde sergilemiş ve Camera Work isimli yayınında onun fotoğrafçılığı üzerine yazmıştı. Strand, kamerasını imgelerinde çoğunlukla soyutlamayı yakalamak üzere deneysel kullandı. Ressamlara ve heykeltıraşlara yakın fikirleri benimseyerek bunları fotoğrafa uyarladı. Sonradan fotoğrafçılığın toplumsal değişim ve ıslahat için nasıl kullanabileceğine odaklandı, lakin sanatsal bakışını 60 yılı aşkın mesleği boyunca korudu.
Man Ray
Dada ve Sürrealism hareketlerine kıymetli katkılarda bulunan Man Ray’in işleri birçok mecraya taştı. İkisine de eşit paha verirken fotoğraf ve fotoğraf ortasında pürüzsüzce hareket etme kabiliyeti, fotoğrafın bir hoş sanat kolu olarak kabul edilmesine yardımcı oldu. Sahiden de, Man Ray’in sanatsal gözü, portre ve moda fotoğrafçılığında uzmanlaştığı ticari işlerini büyük ölçüde canlandırdı. Ayrıyeten bir tabir biçimi olarak fotogramlar üzerinde deneysel çalışmalar yaptı.
Ansel Adams
Manzara fotoğrafçılığına ait hiçbir tartışma, efsanevi Ansel Adams’ı dahil etmeden sona eremez. Bir fotoğrafçı ve çevreci olarak sürdürdüğü siyah-beyaz fotoğrafçılık, birçok farklı tıbbın hoş sanat kabul edilebileceğini gösteriyor.
Adams’ın titiz kompozisyonları ve bakanların görünüme yönelik farklı bir açı yakalamalarını sağlayan mahareti, fotoğrafı üste taşıyor. Bu fotoğraflar, tabiat fotoğrafçılığının koruma etme fonksiyonunun yanı sıra yüksek sanat olarak da kıymetinin olduğunu kanıtlıyor.
Richard Avedon
Amerikalı moda fotoğrafçısı Richard Avedon, kamerasını modelleri sırf şık giysilerle yakalamak için değil, birebir vakitte hikâyeler anlatmak ve birtakım hisler uyandırmak için kullandı. Marilyn Monroe üzere ünlülerin derin hislerini açığa vuran minimalist ve büyük ölçekli portrelerinden model Dovima’yı stüdyodan sirke taşımaya dek genişleyen işleri sanayi için ihtilal niteliğindeydi.
Diane Arbus
Diane Arbus’un ötekileştirilmiş insanlara odaklanan işleri, nahoş ya da kusurlu bulunanlara bir ses oldu. Sirkte çalışanlar, cüceler, nüdistler ve trans bireyler onun sürreal addedilen işlerinin bahislerini oluşturuyordu.
Belgesel fotoğrafçısı kabul edilse de işlerine sanatsal ögeler her vakit mevcuttu, gerçekten hayattayken muvaffakiyete da ulaştı. 1967’de New York’ta bulunan MoMA’daki bir standa katıldı. Hem MoMA hem de Metropolitan Sanat Müzesi, birkaç fotoğrafını koleksiyonları için aldı. 1972’de, yani öldükten bir yıl sonra, Venedik Bienali’nde fotoğrafı sergilenen birinci fotoğrafçı oldu.
Cindy Sherman
Cindy Sherman kendisini ana model olarak kullanırken fotoğrafçılığı da bir dizi durumu dışavurmak üzere kullanıyor. Standart oto-portrelerden fazlasını yapan Sherman, kendisini gizliyor, fotoğrafçı, kostümcü, makyaj sanatkarı ve direktör olarak davranarak sıkılmış mesken bayanından Hollywood oyuncusuna kadar genişleyen tablolar kuruyor.
30 yılı aşan mesleğiyle Sherman, çağdaş sanatın en büyük sanatkarlarından biri kabul ediliyor. İşleri bir illüzyon niteliğinde, görünürdeki realizmine karşılık yapaylığa ziyadesiyle planlı bir methiye niteliğinde.
Robert Mapplethorpe
Robert Mapplethorpe fotoğrafçılığı birinci etapta kolaj sanatına görsel dahil etmek üzere kullandı. Daha sonradan kamerayı eline almaya ve onu bildirisini aktarmak üzere bir sanatsal araç olarak kullanmaya başladı. 1970’lerde New York’taki çalışmaları, yeraltı BDSM sahnesini ve homoerotik eğilimlerini gözler önüne serme biçimi üzerinden tartışmalar yarattı.
1980’lerde işleri natürmorta ve klasik sanattan ilham almış üzere görünen heykelvari nü modellere odaklanmaya evrildi. Ayrıyeten fotoğraf koleksiyonuna başlamak üzere fotoğraf koleksiyonunu satan hayırsever ortağı Sam Wagstaff’ın bir hoş sanat olarak fotoğrafçılık sevgisine ilham olma konusunda son derece yararlıydı. Sonradan bu koleksiyon rivayete nazaran 5 milyon dolara J. Paul Getty Müzesi’ne satıldı.
Nan Goldin
İlk ferdî standını 1973’te gerçekleştiren Nan Goldin, kamerasını daima sevdiklerinin hayatını belgelemek üzere kullandı, bilhassa de LGBT topluluğuna odaklandı. Yargılamaksızın çektiği fotoğraflar, drag queen’lerden uyuşturucu bağımlılarına kadar herkese yönelik görsellerle hayatın saf bir tasvirini yaptı.
Goldin’in işleri çoklukla artta müziğin eşlik ettiği slayt şovlarıyla sunuluyor, tıpkı birinci kez Whitney Amerikan Sanat Müzesi’nde gösterilen en meşhur işi “The Ballad of Sexual Dependency” (Cinsel Bağımlılığa Ağıt) üzere. 1979 ve 1986 ortasında Goldin’in Bowery mahallesinde çekilmiş fotoğraflardan oluşan çalışması, Stonewall sonrası New York’ta eroin bağımlılığının ve eşcinsel kültürünün gözü kara bir tasviriydi.
Jeff Wall
Kanadalı fotoğrafçı Jeff Wall, büyük ölçekli fotoğrafik tablolarıyla tanınıyor. Birinci işleri Velázquez ve Manet üzere sanat tarihinin büyük ressamlarından ilham alırken kompozisyonlarında onların işlerine incelikli referanslarda bulunuyor.
Wall’un çalışmaları, fotoğrafın nasıl manipüle edilebileceği üzerine deneysel çalışmalar yapmaya başlayınca evrim geçirdi. “Milk” isimli çalışması görünüşte alelâde ve gerçekçi imgelerken aslında sinemasal bir tesir yaratması için profesyonel olmayan oyuncular tarafından tekrar canlandırılan olaylar. 1990’lardan bu yana Wall gitgide dijital manipülasyonla ilgilenmeye, kesin bir mürekkep kompozisyonun içine çoklu görseller eklemeye başladı.
Andreas Gurksy
Günümüzün en büyük fotoğrafçılarından biri kabul edilen Andreas Gursky, abidevi fotoğrafçılığıyla tanınıyor. “Rhine II” isimli çalışması 2011’de bir açık artırmada 4.3 milyon dolara satıldı ve gelmiş geçmiş en kıymetli fotoğraf oldu.
Mimari ve doğayı simetri ve rengi ön plana çıkarıp objeyi üst taşıyan özgün açılardan yakalayan Alman fotoğrafçı, çalışmalarında doğal olmak için fazla büyük alanlar üzere muhakkak özellikleri vurgulamak için dijital manipülasyona da yer vermeye başladı. 1997’deki 2-2,5 metrelik Times Square görseli, gerçek olan lakin Gursky’nin sanatsal bakışını yakalamak üzere manipüle edilmiş yerlere hoş bir örnek.
John Goto
Fotoğrafçılığı toplumsal ve politik temalar üzerine dijital kolajlar yaratmak üzere kullanan John Goto, kendisini bir “foto-dijital” sanatçı olarak tanımlıyor. Çoğunlukla ilgisiz ve eleştirel olan Goto’nun çalışmaları, görselliğinin katmanları üzerinden güçlü bir anlatı yaratıyor.
Telegraph, 2007’de onu yaşayan en büyük 100 dehadan biri olarak nitelendirdi. Ressamlık geçmişi de olan Goto, dijital sanata geçişi öncesinde klâsik fotoğrafçılıkla başladı. “Dijital teknolojinin fotoğraf ve fotoğrafçılık formları ortasında bir sentez yarattığına” yönelik sarsılmaz bir inancı var.
* Bu yazı, Jessica Stewart’ın My Çağdaş Met’te yayımlanan yazısından kısaltılarak çevrilmiştir.
