İnsanların, sanatkarlar da dahil olmak üzere tarihin kimi periyotlarında “Artık sanat mümkün mü?” gibisinden sorular sordukları olur. Derken, bütün bu soruların bir “sinirsel çöküşün” tesirlerinden ibaret olduğunu gösterecek formda, sanat, Rönesans’ta olduğu üzere, Barok’ta olduğu üzere, çağdaş sanat konusunda olduğu üzere tekrar o tuhaf parlayışlarından birini gerçekleştirmekte gecikmez. Sanatın “olanaklılığına” ait soru sormak saçmadır. Zira sanat her yerde ve her vakit yapılabilir. Sorun, neyin sanat ismini almaya layık olduğunu, neyin olmadığını sormakla da yaratılamaz. Böylelikle “internette sanat mümkün mü?” gibisinden bir soruya karşılık vermenin bile pek bir manası kalmıyor.
Fransız yarı-gerçeküstücüsü Marcel Duchamp, 20’li yıllarda “hemen her yerde, çabucak her şeyle sanat”ın yapılabileceğini tez ettiğinde sorumuza ta geçmişten bir yanıt vermişti bile: “Ready-Made”, yani gelişen dev sanayi toplumunun temel çıktısı olan eser “hazırdan alınacak” ve isteyen “sanat alıcısının” burnunun tabanına dikilecektir. O andan itibaren “kolaj”, “bulunmuş nesneler”, derlenip toparlanmış her şey, bir sanat yapıtı olarak organize edilebilir hale geldi. Bilindiği kadarıyla geçmişin Kübistleri de kolaj tekniklerini kullanma konusunda pek huzursuz hissetmemişlerdi kendilerini.
Sorun tekrar de “dijital sanat” ile ilgili olarak ortaya atılabilir halde, bilgisayar teknolojileri fotoğraf üzerinde süreçleri, manipülasyonu alabildiğine kolaylaştırıyorlar (sözgelimi Photoshop ve Corel yazılımlarının inanılmaz başarısı bundan kaynaklanıyor). Tarayıcı ise “canlı imge”nin tekrar üretimi konusunda tahminen en büyük ihtilali gerçekleştirmiş görünüyor. Kolajın, yani çağdaş sanatın temel ögelerinden birinin alabildiğine kolaylaşması ise insanlara artık sanatın yine bir tarif değişikliği geçirmesinin gerekip gerekmediğini sordurmaya başladı bile.
Ancak sorgulamaların büyük bir çoğunluğu hayli yüzeysel bir katmanda geçiyor. Kimi avantajlardan bahsedenler var. Sözgelimi bilgisayar teknolojileri insanların “sanata katılımlarını” ve sanatsal eğitimi kolaylaştırıyorlar. Web müzeleri yaygınlaşıyor ve sanat yapıtlarının “imajlarına” erişim imkanları alabildiğine genişliyor. Öte taraftan, bir insan emeği eseri olarak sanatın “çok uzun ve sürüncemeli” bir yaratım sürecini gerektirdiği konusunda eski ve kolay kolay yerinden kımıldatılamaz bir bedel yargısı var. Lakin bu seviyede yürütülen bir tartışmanın sürdürülemeyeceğini, zira bir sonuca vardırılamayacağını düşünebiliriz.
Her şeyden evvel kolaj tekniklerinin kullanımının çağdaş sanatın şanından olduğu Kübistlerden bu yana apaçık bir durumdur. Birinci parlak çıkış periyotlarında PopArt’ın bu tekniği giderek bir “çılgınlık” derecesine vardırdığı da doğrudur. Yapıtlarını neredeyse montaj sanayii teknikleriyle üretip duran Andy Warhol etrafında örülen “sanatçı kültü” her bakımdan PopArt’ın artık miadını doldurmaya başladığını pek erkenden işaretlemişti. Fakat bir sanat akımının ya da kümesinin miadını doldurması, ne kullandıkları tekniklerin sona erdiği manasına gelir ne de sanatın kendisinin.
Bilgisayar teknolojilerinin sanata dokunduğu iki genel alanı ayırt etmeliyiz. Birincisi “dijital” ya da “fraktal” sanat diyebileceğimiz bir boyuttur. Unutulmamalı ki, bilgisayarlar sırf bulunmuş ya da taranmış fotoğraflarla, metinlerle, ses ya da görüntü kayıtlarıyla “kolajlamayı” kolaylaştırmakla kalmazlar. Birebir vakitte sadece bilgisayar aracılığıyla elde edilebilecek manzara, hareket-animasyon ve seslerin de sanatsal emelli kullanılabileceğini de hatırlamak gerekir. Genel olarak “fraktal sanatlar” ismi verilen bu alan içerisinde, en kolayından bir Paint-Shop ya da Photoshop fotoğrafından epeyce karmaşık matematiksel işlevler aracılığıyla kurgulanan fraktal imaj ya da seslere varıncaya kadar geniş bir imkanlar kümesinin varlığı kelam konusu.
Bu noktada sorulması gereken bir soru var: Bilgisayar kullanılarak, klasik manada fotoğraf ve ses duyularının sanatsal kullanımına başvuran manzaralar, animasyonlar ve müzik üretilebilir. Halbuki direkt doğruya matematiksel işlevler aracılığıyla üretilenlerin, insan faaliyetinin icra edildiği biçim açısından bundan değerli bir farkı bulunuyor. Birden fazla vakit, “image processing” teknikleriyle imgeler ekranda hiç görülmeden işlenebiliyorlar. Pekala, bu türlü bir şeyin “sanat” ismini almaya layık olmadığını, bir cins karmaşık matematiksel denklemin işlenmesinden ve görselleşmesinden ibaret olduğunu söyleyebilir miyiz?
Bu soru, mevzuyu temel karmaşıklaştıran bir ögesi, insanın sanatsal yetilerinin ne olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Bu yetilerin tarih ve coğrafya içinde değişmez olmadıklarını söyleyen antropologların sayısı epey fazla. Ayrıyeten tarihçiler de bizim “sanat” ismini verdiğimiz çağdaş kategorileri, sözgelimi bir Mısır piramidine ya da Yunan tapınağına uygulamamızın tam bir saçmalık olabileceği konusunda bizi uyarıyorlar. Lakin asıllı meydan okuma hayvanbilimcilerden ve ethologlardan gelmektedir: Sabahın köründe bir kolun üzerine tüneyip, ağaç yapaklarını koparan ve yere düşen yaprakların güneşten solmuş taraflarını toprağın yoğunluğuyla tezat oluşturacak biçimde üste çeviren, akabinde tam da bu dikkat cazibeli sahnenin üzerinde saatlerce ötüp durmaya başlayan şu “tiyatrocu kuş”a ne demeli?
İnsanbiçimci bir yaklaşım ise, bunun hiç de sanat filan olmadığını, sanatsal algının ve üretimin beşere ilişkin olduğunu söylerken, bütün sanatı bir “yansıtma-taklit-öykünme” alakasının dışavurumuna indirgemiyor mu? Tiyatrocu kuş örneği öteki örneklerle de desteklenebilir: Kimi kuş çeşitleri, rastgele bir yabancı kuş bilmem nasıl haritalandırdıkları bölgelerine girdiğinde rakibinden “daha güzel” ötmeye çalışır, şayet rakibi “daha güzel” öterse, hiç bir şey demeden orasını terketmek zorundadır. “Güzel” üzere sanatsal bir sözcüğü kullanmamın nedeni, olup bitenler sırasında rastgele bir “üstünlüğü” oluşturacak öbür hiç bir kıstasın bulunmayışından. “Doğa” bir bakıma sanata beşerden evvel başlamış üzeredir; insan, sanata başlamak için epey “gecikmiş” görünüyor. Üstelik insan toplumlarının ta çağdaş çağlara gelene dek, sanat fonksiyonunu diğer fonksiyonlardan (ritüellerden, dinden, savaştan, sevişmeden filan) pek ayırt etmiş olmadığı da anlaşılıyor.
Tam da bu nedenlerle, bilgisayarda sanatın pekâlâ mümkün olduğunu söylemek acelecilik değildir: Lakin çağdaş dünyanın diğer bir özelliği işleri daha karışık kılmaktadır. Sanatlar birbirleriyle daima “rekabet” etmek üzere garip ve sanatsal yaratıma dıştan eklenen kültürel bir olguyu daima beslemişlerdir. Çağdaş fotoğraf, bilhassa izlenimcilik (impressionisme) fotoğrafın meydan okuyuşuna bağlı olarak, ondan uzak olduğunu düşündüğü renk tekniklerini icat etmeye girişmişti. Bu sayede renkler ve ışık özgürleşti. Fakat fotoğraf da, başlangıçtaki “sanatsal” fonksiyonunu yeniden gibisi “meydan okuyuşlar” olmadan gerçekleştiremezdi. Sözgelimi hareketli fotoğraflar, animasyon, son olarak da hareketli fotoğraf, yani sinema.
Peki, dijital sanatlar neye ve kime meydan okumaktadırlar? Bu sanatların “kolaj” geleneğine bağlandıklarını söyledik. Lakin ona da indirgenemezler. Dijital sanatlar, daha çok “çok-yönlü-performans” ismini verebileceğimiz bir alanı geliştirmeye aday görünüyorlar. Yani görüntü-animasyon-film-ses-metin bileşimini kullanan “multimedya” tekniklerinin sanatsal kullanımından bahsediyorum.
Multimedya sırf tekno-bilimsel bir probleme göndermez, tıpkı vakitte, sanat uğraşısı için estetik-sanatsal bir iç bağlantılar kompleksi de oluşturabilir. Benim görüşümce, sessiz sinema devri direktörlerinin sesli sinemaya karşı çıkışları üzere bir olgu günümüzde geçerli değildir. Eisenstein kadar büyük bir filimcinin “tutuculuğu” üzere görülmeye çalışılan şey, aslında bir “reddediş” değil, “sessiz sinema olanaklarının”, o anda ve çok özgün bir mecburilik altında bu direktör tarafından tercih edilişinden diğer bir şey değildir. Çok geçmeden birebir direktörün ses ögesini alabildiğine kullanan filimler yapmasını bir cins “yola geliş” diye yorumlamak ise tam bir düşünsel bönlük olurdu. Sanatçı hiç bir vakit “hah, artık oturup hoş bir fotoğraf yapayım” demez. Bu, Columbus’un “şimdi gidip Amerika’yı keşfedeyim bakalım” demesi üzeredir. Lakin çözülmesi gereken acil bir sorun, bir mecburilik, olmazsa olmaz bir şeyin üretilmesi kaçınılmaz hale geldiğinde sanat eseri ortaya çıkabilecektir. Dijital performans birileri için “zorunlu” bir tabir aracıysa üretilenin “sanat” olmayacağını söyleyenlere bu yüzden fakat gülünebilir.
İkincisi, dijital çağda sanat yapıtı üretiminin “kolaylaştığını” ve ayağa düşebileceğini söylemek de tam bir safsatadır. Tersine, alt edilmesi gereken “zorlukların”, gerekli bilgi ve uğraşı faaliyetinin sonsuzca artabileceği bile söylenebilir. Üstelik dijital sanatçı, şayet günün birinde başarılabilirse, çağdaş kültürdeki şu standart “sanat”, “bilim” ve “toplumsal yaşam” alanları ortasındaki ayrımın sonlarını da ziyaret ederek alt edebilir. Ülkü durum elbette hem bilimci, hem düşünür hem de sanatçı olarak Leonardo Usta’nın imajı değil. Bir sefer, o bizim anladığımız manada bir bilimci değil, bir “çok çok şey bilen”di. Bir “düşünür” de değildi, zira Rönesans’ta ne Antik Yunan, ne ortaçağ Skolastiğinin ideolojileri kalmıştı, öte taraftan Descartes ve Spinoza üzere “felsefeyi tekrar başlatanlar” şimdi ufukta yoktular; son olarak Leonardo bir “sanatçı” değil, çağının en hürmet gören “usta”larından biridir. Birebir halde dijital çağ, tahminen de bütün alanların farklı bir bölümlenmesini, hatta aksi çevrilmesini getirecektir.
Multimedyanın doğuşu, bu türlü bir sürecin sırf imkanıdır, kendisi değil. Üstelik tek imkan da değildir. Bilhassa “mini-mimariler” alanında ön plana çıkmaya başlayan “organik-elektronik” nanoteknolojiler daha şimdiden, enformatikten çok farklı çeşitten ögeleri işin içine katmaya başladılar bile. Daha genel olarak, benim görüşümce, teknolojiye yapılacak rastgele bir övgünün peşine düşmek de saçmalık olur.
Teknolojinin “tarafsız olduğu”, güzel ya da makûs istikamette kullanılabileceği doğrultusundaki safça bakış açısı da artık tutulabilir değildir. Söylemek istediğim tek şey, karşımıza çıkarılan her şeyi, enformasyon otoyollarını, nanoteknolojileri, genetik mühendisliğinin yapıp edeceklerini olduğu üzere kabullenip hayıflanmaya mı oturacağımız, yoksa “tek istikametli kabullere” karşı çoğul direnç odaklarını onların içine ve sonlarına varıncaya kadar genişletmek zorunda mı olduğumuz sorusudur. Sanat ya da tıpkı tipten öbür bir insan faaliyeti, bu türlü bir direnci örgütlemenin şu anda bilinen seçkin yollarından biridir. Bu ise, sanata yeni bir politik misyon vermek, ya da sanatkara akıl, etik, ahlâk filan öğretmek üzere bir şey değildir. Daha çok, sanatsal faaliyetin genel olarak “insanların direnci” neviinden bir şey olduğunu, öteki da bir şey olamayacağını söylemeye çalışıyorum.
Zamana, içine kapatıldığı mekâna güçlü ve dirençli olmayan şeylere “sanat eseri” demediğimizi daha gündelik lisan seviyesinde herkes algılayabilir. Şayet rastgele bir otantiklik varsa, bu, sanat yapıtının “zamanla” kurduğu bir alakadan değil, aslında “zamansızlıkla” kurduğu bir alakadan kaynaklanabilir. Dijital sanatın bu tipten araçlara sahip olamayacağını söylemek ise anlamsız olur. Sanat yapıtını “sanatsal” kılanın “in actu” (yani faaliyet bakımından) insan emeği eseri olması, “in haec” ise (onu işte karşımızda kılan şey bakımından) “zaman-dışılığı” olması bizi nostaljik otantizm düşkünlüğüyle duygudaş olmaktan alabildiğine uzak tutuyor. Dijital sanat bakımından sorun, kimi bireylerin bilgisayar fobisi, eski daktilolarını sevmeleri gibisinden değildir. Bu fobi pekâlâ anlaşılabilir (onaylamak farklı şey). Halbuki sanat kelam konusu olunca, dijital sanat diye bir şeyin -bir çeşit değil bir olanaklılık alanı oluşundan dolayı- sorun bir fobi olmayı bırakıp ciddileşir. Ya materyalle özdeşleşen bir sanat anlayışı tekrar davet edilir ya da 19. yüzyıl modeli bir “sanat için sanat” teması geriye çağırılır. Sanatın dijital olması gerektiğini söylemiyoruz; dijital sanatın sahiden sanat olduğunu, dijital teknolojilerin ise bunun “belirsiz”, yani kullanılırsa var olabilecek imkanlarını sunduğunu söylemekten öteki bir şey yapmıyoruz.
Her durumda, yeni ortaya çıkmakta olan bir şeyin tedirginlik verici, hatta objektif olarak tehditkâr ögeler da taşımaması olanaksız. Bu tehdidin, birçok insanın aradığı yerde bulunmadığını söylemek istiyorum. Fractal Paint programıyla boyanmış bir resme bakıp da “resim sanatı da bitti” yakınmasını lisana getirenlerin göremediği şey, şayet “resim sanatı” diye bir şey varsa, onun esasen “malzemeye indirgenemeyeceğidir”. Tehdit, yesyeni materyallerin amansız bombardımanından daha berbat bir yerden gelmektedir ve bu çeşit hayıflanmalarla daha fazla oyalanmaya değmez. Temel tehdit, geç kapitalizmin yeni yapılarıyla ait olarak ortaya çıkıyor.
Bir vakitler Walter Benjamin isimli bir Alman filozofu, sanat yapıtının halesinin “mekanik yine üretim” süreçlerinde (yani çoğaltma) yitmeye yüz tuttuğunu söylerken, en “mekanik” sanat olan fotoğrafa övgüler yağdırmaya da vardırabiliyordu işi. Bugün farkına varabileceğimiz şeyin daha o vakitten ve kendi imgeler dünyasında farkındaydı zira. Temel sorun sanatın şayet bir fonksiyonu varsa onun lakin kullandığı temaları, malzemeyi, ruh hallerini, etiği, imajları, formları ve içeriği “başkalarına kaptırmamak” olmasıdır.
Dijital uygarlık kaçınılmaz bir halde etrafımızı saracak, internet mutlak bir anarşi kainatı olarak alemimizi saracak üzere görünüyor. O denli ki, artık eski, arkaik formların nostaljisinden pek bir şey umabilecek halde olmayacağız pek yakında. Sanatın gerçek “işlevi”, ona bir fonksiyon vermek üzere fikirler birçok kişinin güzeline gitmese de bir “söyleyiş biçimi” deyip geçelim. Sözgelimi ressam Miquel Barcelo’nun günlüğüne yazdığı üzere, “domatesin kırmızılığını”, “ekşimiş kavun kokusunu” Benetton’un “imajlar dünyasının” elinden söküp almak ve “kendiliğini” tekrar kazandırmaktan öteki bir şey değildir.
İşin bütün sırrı birtakım hislerin ve sanatın hedeflediği dileklerin yine üretilebilmesinde, imgelerin, seslerin, niyetlerin ve hislerin kendilerini denetleyen, yönlendiren ve her an tecavüz eden düzeneklerin, kontrollerin ve sömürü araçlarının elinden koparılmalarında yatmaktadır. Bu durumun en düzgün örneğini bize Rönesans resmi vermektedir. Ortaçağ’ın ilahi temalarını, İlah babayı, melekleri, İsa ile Meryem’i kullanmayı sürdürür. Lakin farklı bir gayeyle yapar bunu. İnsanların dünyası Ortaçağ’da o kadar daraltılmış bir haldedir ki, ilahi temaları kullanmasanız tek bir biçimi, tek bir rengi, tek bir duyumu özgür bırakamazsınız.
Pek çok nedenle, bugün şimdi “daraltılmış” bir dünyada yaşamakta olduğumuzu düşünmeye eğilimliyim. Ve bu daraltma, gerçek manasıyla teknolojiler tarafından gerçekleştirilmiş bulunuyor. Televizyon ile genel salaklaşma halinin, bilgisayar ile bir çeşit otizmin, bağlantı kolaylıklarıyla ise bir çeşit çılgınlığın özdeş hâle geldikleri bir dünyanın ortaya çıktığı besbelli. Lakin sorun, bütün bunlarla ne yapılacağıdır. “Reklamcılığın felsefesi”nden bahsedenler var. Japon modeli bir milletlerarası korporatist şirketin bir “ruha” sahip olduğuna inanmamızı isteyenler var (özellikle orada çalışanlara marş filan söyletilirken); sorun bir sanatkarın bir gazetede “sayfa düzenleyicisi” olarak ya da bir şirkette reklamcı olarak çalışmak zorunda kalışı değildir burada. Daha çok “reklamcılığın” kendini sanatın son ve kesin biçimi olarak olumlamak isteyişi, Benetton’un “görüntü şefi” ve “sanat yönetmeni” üzere tuhaf unvanlara sahip adamı Oliveiro Toscagni gibilerinin sırf bir “sanat destekleyicisi”, bir “sponsor” olarak değil, “konseptin sahipleri” üzere ortaya çıkmalarıdır. Bu tıp durumlarla karşılaşıldığında “kıllanma” yeteneğimizin de dumura uğratılmış olduğu söylenebilir.
Artık evvelden olduğu üzere “sınırlarla”, “disiplinlerle”, “zor” ya da “baskı” ile yönetilmemeye başladığımızda ferah bir özgürlüğün kapılarının açılacağını sanmak, çağdaş üniversal bönlüğün ta kendisidir. Bütün bunlarla baş edebilecek ve bunları mahvedebilecek bir bilgisayar virüsünün üretilip ortalığa salınması ise pek umut bağlanabilecek bir mümkünlük değildir. Hasebiyle, imajları kurtaracak, sesleri reklam tınılarından arındıracak bir filtreleme sisteminin tez vakitte elektronik ortama gönderilmesi ve orada dolaşmaya bırakılması gerekiyor. İnternetteki “resmi” yasaklama teşebbüslerinin birden fazla vakit nasıl sonuçsuz kalabildiğini görsek de, bu yasağa maksat olanların “gerçek” manada “sanal” güçlere sahip olabildiklerini düşünmek şimdilik imkânsız. Eksik olan istikametler ortasında en kıymetlisi “sanat” üzere görünüyor. Benim görüşüm, dijital sanatın “henüz gerçekleşmediği” yolunda. Bütün araçlar hazır bulunuyor, üstelik, isterseniz diyelim, “sanat icra ediliyor” orada, fakat Klee’nin formülünü bir sefer daha tekrarlarsak, “halkını bekleyen” bir sanat bu.
Kaynak: Körotonemedya
