Frank Zappa neden bu kadar kıymetli?

Frank Zappa hayatı boyunca klasik yapıtları ve yayınlanmamış işleri hariç 62 albüme, bir yığın aforizmaya ve muhtemelen birkaç ton söndürülmüş izmarite imza attı. Vefatından sonra Frank Zappa Trust tarafından toplanıp piyasaya sürülen 48 albüm ile öbür müzisyenler tarafından Zappa’ya ya da müziğine ithaf edilmiş 40 albümü de katacak olursak, 20. yüzyılın tahminen de en çok müziğe ve müzikle ilgili fikirlere sebep olmuş birkaç insanından biri oldu. Birçok insan için kültürel karanlığın bir elçisi, bir “Mefistofelyen” [i] figür, müziğin kaos ve yıkım potansiyelinin bir göstergesi olarak görüldü. Kendini sadece bestekar olarak tanıttı fakat şahsen şeytan olmasa da şeytanın avukatı olacak derecede alaycı, sorgulayıcı ve karamsar bir miras bırakmayı başardı. Frank Zappa, 24 yıl evvel bugün ortamızdan ayrıldı.

Müzik yapmaya çocuk yaşlarında, hayatı boyunca elinden geldiğince reddedeceği formel bir eğitim almadan başladı. Müzikten birinci parasını 15 yaşında davul ve “tencere tava” çalarak kazandı. 23 yaşında televizyonda Steve Allen Show’da bir müzik aleti olarak bisiklet çaldı ve eşlikçi orkestradan “müzikal tonlardan sakınmaya çalışmalarını” istedi. İlhamını Edgar Varése’i, Igor Stravinsky’yi ve Anton Webern’i adım adım keşfederek buldu. 1960’ların ortalarına kadar rock müzikle yahut genel olarak kelamlı müzikle pek haşır neşir olmadı, ta ki Mothers of Invention’ı kurana kadar. Aslında kendilerine “Motherf*ckers” demeyi tercih ediyorlardı, çünkü müzikal olarak etraflarındaki başka kümelerden daha ehil olduklarını düşünüyorlardı. Bu terim o devirde “işinde üstün olmak” manasında kullanılıyordu.

Frank Zappa, karamsarlığını de üretkenliğini de hiç kaybetmedi. Müzisyenlerin “ayak takımı”, “dünyanın pislikleri” olarak görüldüğüne dair güçlü kanısı tahminen de en büyük motivasyonu oldu. Röportaj vermenin bir beşere yapılabilecek en “anormal” birkaç şeyden biri olduğunu ve durumun bir engizisyon mahkemesinden pek de uzak sayılamayacağını düşünse de birçok röportaj verdi.

“Eğer müzisyen olmak istiyorsanız, başlamadan evvel kimsenin umurunda olmayacağınızın farkına varmalısınız.”

İyi makus bir üne kavuştuktan sonra da karamsarlığını kaybetmedi. İnsanların “eskiden umursamadıkları üzere artık de umursamadıklarını, lakin artık ona para verdiklerini” söyledi. Plak şirketleri, konser mekânları tarafından sansürlendi, performansları engellendi. Tahminen de bunlardan en bilineni 1968 tarihli Mothers of Invention albümü We’re Only in it for the Money’nin ikinci yüzünün ikinci modülü “Let’s Make the Water Turn Black” üzerinden gerçekleşti. Müziğin üç dizesi o periyot albümü basan MGM tarafından yanlış anlaşılarak sansürlendi.

And I still remember Mama (Ve hâlâ hatırlıyorum Annemi)
With her apron & her pad (Önlüğü ve beziyle)
Feeding all the boys at Ed’s Cafe! (Beslerken tüm oğlanları Ed’in Kafe’sinde!)

Bir MGM yetkilisi müzikte geçen “pad” sözünü kendince yorumlayıp, bir bayanın bir kafede bir küme beşere hijyenik ped beslediğinin anlatıldığını düşünerek, bu uygunsuz bulmuştu. Bu üç dize Zappa’dan habersiz kayıttan kesildi ve müzik sansürlü bir biçimde basıldı. [ii]

“Normdan sapma olmadan gelişim mümkün değildir.” Frank Zappa

Kendini hippi kültürünün bir kesimi olarak görmedi. Daha çok “ucube” olarak tanımlanmayı yeğledi. Hayatı boyunca sanatın özgürce icra edilmesi için önemli düzeyde politik uğraş sarf ettiyse de “devrimci” olarak tanımlanmaktan da hoşlanmadı. Pikniklerinde çalması için 3-4 kere teklif sunan Fransız Komünist Partisi ile bir arada periyodun papasından gelen Vatikan’da çalma teklifini de reddetti. Kendine uygun gördüğü politik sıfat tamlaması “vatansever muhafazakâr” idi ancak özellikle şarkı sözleri üzerinden ABD’yi ve sonrasında tüm dünyayı etkileyecek olan şu an hem fizikî hem dijitalde hayatımıza girmiş “Explicit” yani “Sakıncalı” etiketlerine karşı hem televizyonda hem de şahsen mahkemede savunma yaptı. Devletin aktifliğinin ve müdahalelerinin azaltılması tarafında beyanlar veren liberter eğilimli biriydi. Öte yandan 1968’de katıldığı bir televizyon programında belirttiği üzere ülkesiyle ilgili çekinceleri nedeniyle sağ cenahtan ayrılıyordu:

“Günümüzde Amerika’nın önündeki en büyük tehdit komünizm değil, faşist bir teokrasiye gerçek ilerleyiştir. Reagan idaresinde yaşanan her şey de bizi o yola yanlışsız sürüklüyor.”

The Beatles, Jimi Hendrix, Igor Stravinsky, Richard Wagner ve Yehudi Menuhin üzere müzisyenlerle de çalışmış direktör Tony Palmer ile bir ortaya gelerek 1971 yılında 200 Motels isimli deneysel müzikal sineması yayınladı. Sinemada kullanılan kesimlerin büyük bir çoğunluğu Zappa’nın Mothers’la birlikte çıktığı turnelerde kaldığı motel odalarında yazıldı. Zappa katıldığı bir TV programında tüm müzikleri yazmanın 4 yıl, senaryoyu yazmamın 3-4 hafta, çekimlerin ise 7 gün sürdüğünü söyledi. Sinemada The Beatles’dan Ringo Starr, The Who’dan Ketih Moon üzere isimlerin yanı sıra The Royal Philarmonic Orchestra’yı da bulmak mümkün. Zappa orkestral tecrübelerinden birçok vakit şad kalmadı, çünkü bu orkestra kayıtları ve performansları için ödediği paranın dengi bir sonuç alamadığını düşünüyordu. Zappa’nın klasik müzik topluluğu ile ortası, sinemanın müziklerinin çalınacağı bir Royal Albert Hall konserinin, bazı şarkı sözleri münasebet gösterilerek iptal edilmesiyle düzgünce açıldı.

1960’lardan itibaren rock müzik ile özdeşleşen uyuşturucu kültüründen keder yandı. Çalıştığı müzisyenlerden prova, kayıt ve turne sırasında ayık olmalarını istedi. Uyuşturucu kullandığını fark ettiği müzisyenleri turne ortasında kovduğu dahi oldu. Lakin tekrar birebir liberter duruşuyla uyuşturucunun hür bırakılması ve vergilendirilmesi gerektiğini birden çok sefer lisana getirdi.

ABD’deki “kültür eksikliğini”, bir ulus olarak ABD’nin “yaşam kalitesine yeteri kadar dikkat etmemesini”, ABD’lilerin “aptallığını”, ana akım müzik piyasasının “dinleyenlere” değil “görenlere” çalışmasını her fırsatta, hem müziklerinde hem verdiği demeçlerde eleştirdi. Yüzünü tanıyanların, müziğini bilenlerin sayısından fazla olmasından yakındı. Müzik piyasasını yeniden alaycı lakin epey ağır bir formda eleştirdiği Tinseltown Rebellion, 1980 yılında kurduğu Barking Pumpkin isimli plak şirketinden 1981 yılında çıktı. Albümün hakları şu an Zappa Family Trust etiketiyle Universal tarafından denetim ediliyor.

1980’lerde elektronik müzik yazım teçhizatlarından Synclavier ile tanıştı ve son periyotlarında münhasıran ürettiği orkestral yapıtları de dahil neredeyse tüm işlerini bilgisayarda yazmaya başladı. Bilgisayarla çalışmanın denklemin “en güvenilmez elemanı olan insan faktörünü işin içinden çıkararak müziği geliştirdiğini” söyledi. Synclavier kullanarak yazdığı ve 1986’da yayınlanan Jazz From Hell albümüyle takip eden sene Grammy kazandı. Grammy’lerin “sahtekarlık” olduğunu, aldığı mükafatın ise “plastik bir şaka” olduğunu söyledi. Vefatından 4 yıl sonra, 1997’de 40. Grammy ödüllerinden Hayat Uzunluğu Muvaffakiyet mükafatına layık görüldü. Jazz From Hell’in tahminen de en öne çıkan modülü “G-Spot Tornado”, 1992 yılındaki Frank Zappa Ensemble’ın Frankfurt temsilinde, gelmiş geçmiş en değerli çağdaş dans sanatkarlarından biri olarak gösterilen Louise Lecavalier’in performansı eşliğinde son kesim olarak sergilendi. Zappa bu konserde sırf uvertürü ve bu son parçayı şahsen yönetebildi ve konser sonunda 20 dakika boyunca ayakta alkışlandı. Sıhhati, iki yıl evvel konulan prostat kanseri teşhisi nedeniyle hayli berbata gidiyordu.

1993 tarihli NBC röportajı verdiği son demeçlerden tahminen de en kötümserini içeriyordu. Hastalığın son dönemlerindeydi ve yolun sonu kendi kadar röportajı yapan Jamie Gangel için de açıktı. Zappa’ya nasıl hatırlanmak istediğini sordu:

Zappa: Ah, değerli değil. … Hatırlanmak kendi başına bile kıymetli değil. Hatırlanmak konusunda tasa eden beşerler Reagan, Bush üzere adamlar. Bu beşerler hatırlanmak ister. Anıları da tam manasıyla harikulade olsun diye çok fazla para harcar ve çok çalışırlar.
Gangel: Peki, Frank Zappa için?
Zappa: Umurumda değil.

[i] “Mephisto In Hollywood.” Time, 31 Ekim 1969.

[ii]Cavallo, Dominick. A fiction of the Past: The sixties in American History. Palgrave, 2001.