“Futbol, borsada değil yerde güzeldir”

“Futbolun 22 adamın topun peşinden koşması olduğunu düşünmenin, kemanın telden ve yaydan, Hamlet’in kağıt ve mürekkepten ibaret olduğunu söylemekten bir farkı yoktur.” –John Boynton Priestley

Futbol fakirlerin cümbüşü ve kolektif ruhun bir yansıması olarak ortaya çıkmış olsa da çocukluktan itibaren bilhassa erkeklerin çabucak her fırsatta, buldukları her uygun alanda oynamayı tercih ettiği bu oyun kapitalist üretim bağları içinde metalaşarak devasa bir sanayiye dönüştü. Global futbol iktisadı sermaye birikiminin en dinamik alanlarından biri haline geldi, kulüplerin sahiplik yapıları da finans kapitalin direkt bir uzantısı oldu.

Futbolun ana para kaynağı üç temel kalemden geliyor: yayın hakları, sponsorluklar ve transfer piyasası. Büyük tertiplerin yayın hakları milyarlarca dolara satılıyor, bu gelir kulüplere dağıtılıyor. Örneğin, 2022-2023 döneminde Premier League’in yayın hakları toplam 10 milyar doların üzerinde bir gelir sağladı. UEFA’nın düzenlediği daha büyük tertipleri artık siz düşünün.

Çokuluslu şirketler, futbola yatırım yaparak (kulüplere reklam vermek yahut direkt kulüp satın almak) devasa bir reklam alanı elde eder. Mesela Emirates “Fly Emirates” markasını global çapta duyurmak üzere Arsenal ve Real Madrid üzere kulüplerin yıllardır forma sponsorudur. Benzeri biçimde, Katar merkezli Qatar Airways, Barcelona ve PSG üzere kulüplerle yüz milyonlarca dolarlık sponsorluk mutabakatları yaptı.

Transfer piyasasında ise oyuncuların bedeli sırf alandaki performanslarıyla değil, potansiyel pazarlama getirileriyle de belirlenir. Örneğin, Cristiano Ronaldo’nun 2009’da Real Madrid’e transferi sadece sportif bir atılım değil kulübün dünya çapındaki forma satışlarını patlatan bir yatırım olmuştu. Lionel Messi’nin yıllarca Barcelona’da tutulması da tıpkı nedenledir. PSG’nin 2017’de Neymar’a 222 milyon euro özgür kalma fiyatını ödemesi de hem sportif muvaffakiyet gayesi hem de markalaşma stratejisinin bir kesimiydi.

Avrupa’nın seçkin liglerine kıyasla rekabet seviyesi daha düşük olmasına karşın finansal olarak cazip teklifler sunabilen bir pazar olması, Türkiye’yi futbolcular için “geçiş ekonomisi” fonksiyonu gören bir durak haline getirir. Ünlü futbolcuların mesleklerinin son periyotlarında Türkiye’yi tercih etmelerinin temel sebebi, futbolun global işleyişi içinde Türkiye Harika Ligi’nin merkeze hizmet eden bir pozisyonda olmasıdır. Yani seçkin liglere (İngiltere-Premier League, İspanya-La Liga, Almanya-Bundesliga, İtalya-Serie A, Fransa-Ligue 1) oyuncu taşıma hizmeti…

Bu tercih, çoklukla maddi getirinin sportif gayenin önüne geçtiği bir meslek etabıyla örtüşür. Körfez ülkeleri ve MLS üzere ligler de misal bir rol oynasa da Türkiye’nin hem Avrupa futbol sisteminin içinde bulunması hem de yüksek maaşları sübvanse eden sponsor takviyeli kulüp yapıları bu tercihi kolaylaştırır. Sonuç olarak, futbolcular mesleklerinin son devrinde global sermayenin futbola entegre ettiği bedel transfer süreçlerine uygun hareket ederek Türkiye üzere ligleri hem ekonomik hem de sportif olarak bir durak olarak kullanır.

FIFA ve UEFA üzere memleketler arası federasyonlar, “fair play” ve spor ahlakı üzere kavramlarla bu kirli sistemin üstünü örtmeye çalışırken, gerçekte futbolun neoliberal siyasetler doğrultusunda ticarileşmesini, kulüplerin şirketleşmesini ve emeğin sömürüsünü derinleştiren düzenlemeler getirir. Bugün dev kulüpler, az sayıdaki finans baronlarının elinde birer global marka haline gelirken, işçi sınıfların tribünlerdeki ve alandaki yeri giderek daralmaktadır. Bu bağlamda, futbol kapitalizmin çelişkilerini açık halde gösteren alanlardan biridir, emperyalist sistemin hem ekonomik hem de kültürel bir aparatına dönüşmüştür. Bu yüzden futbol bir oyun olmaktan öte, global şirketlerin ve sermaye sahiplerinin büyük kârlar elde ettiğinin de sıkça konuşulduğu bir piyasa haline gelmiştir.

Bu dönüşüm, futbolun sadece ekonomik değil tıpkı vakitte ideolojik bir araç olarak kullanılmasını da sağlar. Global ölçekte futbol, emperyalist ülkelerin yumuşak güç siyasetlerinin bir kesimi haline gelmiş, Batılı sermaye kümeleri ve medya monopolleri aracılığıyla hegemonya kurmanın bir aracı olarak şekillendirilmiştir. Örneğin, Avrupa’nın büyük kulüpleri ve ligleri, global futbol pazarını domine ederek başka coğrafyalardaki futbol ekonomilerini bağımlı hale getirmiş, Güney Amerika ve Afrika üzere bölgeler ise birer yetenek madeni olarak görülerek futbolcu ihracatı üzerinden sömürgeleştirilmiştir.

Bu süreçte futbolcular, çağdaş çağın en göz önündeki işçilerinden olmalarına karşın sermaye sahipleri için sadece kâr sağlayan birer yatırım aracı olarak görülmektedir. Genç yaşta akademilere alınan, sıkı kontrol ve disiplin altında yetiştirilen futbolcular, piyasa bedelleri üzerinden alınıp satılan metalara dönüştürülmüştür. Bu sistemin en acımasız yüzü, bilhassa Afrika ve Güney Amerika’dan gelen genç futbolcuların Avrupa kulüplerine pazarlanmasıyla ortaya çıkmaktadır. Transfer piyasası, artık sadece sportmen hareketliliğinin bir ögesi değil, direkt finans kapitalin spekülatif oyunlarının döndüğü bir borsa haline gelmiştir.

Öte yandan, futbolun taraftarlar üzerindeki tesiri de kapitalist ideolojinin yine üretildiği bir alan olarak değerlendirilmelidir. Tribünler, evvelce kolektif dayanışmanın, sınıfsal öfkenin ve çaba ruhunun mekanıyken, günümüzde tüketim kültürünün derinleştirilmesi için araçsallaştırılmıştır. Stadyumlar, yüksek bilet fiyatları ve kurumsal sponsorluk mutabakatlarıyla işçi sınıflar için erişilmez hale getirilirken, taraftarlık kimliği de kişiselleşmiş bir müşteri münasebetine indirgenmiştir. Kulüplerin sadık taraftarları artık bir marka bağlılığı içinde tüketiciye dönüştürülmüş futbolun ruhu ise kapitalist üretim münasebetleri içinde sistematik olarak eritilmiştir.

Futbolun metalaşması sadece büyük kulüplerin şirketleşmesiyle değil birebir vakitte temel ekipman eksiklikleri nedeniyle yetenekli bireylerin oyundan dışlanmasıyla da kendini gösterir. Hindistan örneğinde, futbolcuların krampon üzere temel ekipmanlara erişimi olmadığı için çıplak ayakla oynamaları, futbolun sermaye tarafından nasıl tahakküm altına alındığının çarpıcı bir yansımasıdır. 1950 Dünya Kupası’na katılma hakkı kazanan Hindistan ulusal grubu, oyuncularının çıplak ayakla oynama isteği FIFA tarafından reddedilince turnuvadan çekilmek zorunda kalmıştır. Bu durum, futbolun artık yalnızca yetenek ve emeğe değil tıpkı vakitte maddi imkanlara dayalı bir ayrıcalıklar sistemi haline geldiğini göstermektedir. Böylelikle futbol, emek gücünü ve dayanışmayı değil, sermaye sahiplerinin kurallarını merkeze alan bir sistemin modülüne dönüşmektedir.

Bu mevzuları Türkiye’ye üzerinden anlatmak daha kolay olacağı için buradan devam edeyim. Fenerbahçe, Galatasaray, Beşiktaş ve Trabzonspor üzere kurumları sadece futbol kulübü değil, birer dev şirket olarak görmek gerekir. Bu kulüpler, futbolu ekonomik bir eser haline getiren, medya ve reklamlarla beslenen, büyüyen holdingler üzere işliyorlar. Şirketleşen bu kulüpler, küresel pazarda yer edinme, büyük sponsorluk muahedeleri yapma ve memleketler arası arenada görünür olma eforuyla, futbolu yalnızca alanda değil, şirketleşmenin kaidesi olarak borsada da yönetiyorlar. Anadolu kulüpleri ise bu dev yapılar karşısında çoğunlukla küçük işletmeler üzere var olma uğraşı veriyorlar; gelirleri, altyapıları ve marka kıymetleri sonlu, bu yüzden futbolu yalnızca mahallî bir kıymet olarak yaşatmaya çalışıyorlar: küçük şirketler olarak… Bu durum, kapitalizmin ve emperyalizmin spor üzerindeki tesirinin futbol kulüplerini birer şirket üzere yönetmeye itmesinin açık bir göstergesidir.

Eskiden personellerin mesai sonrası rahatlıkla tribünlere akın edebildiği, meskeninde fiyatsız izleyebildiği kolektif bir tecrübeye ortak olabildiği futbol, artık yayıncı kuruluşların ve global sermayenin taleplerine nazaran biçimlenmektedir. Hafta içi oynanan maçların geç saatlere konulması, uzun mesai saatlerinde çalışan işçiler için futbolu takip etmeyi zorlaştırırken, hafta sonu maçlarının da prime-time’a kaydırılması, büsbütün yayıncı kuruluşların reklam gelirlerini maksimize etme stratejisinin bir sonucudur.

Gece geç saatlerde oynanan maçlar, bilhassa emekçilerin ve dar gelirli futbolseverlerin stadyumlara ulaşımını zorlaştırmakta, toplu taşıma saatleri ve ekonomik nedenlerle maç gününe fizikî iştiraki imkansız hale getirmektedir. Böylelikle, futbolun kitlesel bir cümbüş aracı olmaktan çıkıp, ekran başında tüketilen bir meta hâline getirilmesi hızlandırılmaktadır. Sonuç olarak, futbolun temel sahipleri olan işçiler, oyunun sırf birer pasif tüketicisi pozisyonuna itilmekte, tribünlerin ruhu ise burjuva sınıfının lüks localarına ve kurumsal müşteri kümelerine terk edilmektedir.

Amedspor örneği futbolun yalnızca ekonomik değil siyasal bir tahakküm alanı da olduğunu gösterir. Her deplasmanda hakem kararları, milliyetçi akınlar ve devlet baskısıyla kuşatılmasına karşın Amedspor’un ve Kürt gruplarının futbolla direnişi, futbolun sterilize edilmek istenen yapısına karşı bir duruş stantlar. Tribünler ise bu gayretin en canlı ögesi olarak, futbolun sırf alanda değil toplumsal bir cephede de sürdüğünün de en değerli delilidir.

Nadir örnekler dışında bu tablo, futbolun sırf bir oyun olmaktan çoktan çıktığını, bilakis sermayenin global tahakküm düzeneklerinden biri haline geldiğini göstermektedir. Neoliberal çağda futbol, hem ekonomik hem de ideolojik düzlemde bir kontrol aracı olarak kullanılırken, emekçi sınıfının spor üzerindeki hakimiyeti ve kültürel üretimi de giderek yok edilmektedir.

Açıkçası futbolun yine sahibi olmak için gerçek sebeplerimiz var. Günün sonunda cinsiyetçi, ırkçı, milliyetçi, şoven olmayan, sanayileşmemiş bir oyun kurmak için ne yapılmalıyız bilmiyorum ancak futbol tarihine bakıldığında, oyunun asıl sahiplerinin tribünlerde ve alanda çaba eden işçiler olduğu unutulmamalıdır. Kapitalizmin futbolu nasıl metalaştırdığı teşhir edildiğinde, onu yine halkın sporu haline getirmenin yolları da daha görünür olacaktır. Sonuçta Metin Kurt’un dediği üzere “Futbol, borsada değil yerde hoştur.”

*Bu yazının birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.