Yanan bir sahnede tarafsız olmak

Gözle görülür huzursuzluk ve süregelen sistemik adaletsizlik çağında, tarafsız kalınabileceği ya da rastgele bir tabir biçiminin siyasi alanın dışında var olabileceği kanısı artık savunulamaz hale gelmiştir. Tarafsızlık fikri birçok vakit nesnellik ya da sanatsal özerklik üzere görünse de, bilhassa de söylemi etkileyecek kadar büyük platformlara sahip olanlarca benimsendiğinde son derece kullanışlı bir kurgudur. Judith Butler’ın belirttiği üzere, politik olmayan konuşma hareketi diye bir şey yoktur. İster konuşarak ister sessiz kalarak olsun, kamuya mal olmuş bireyler, bilhassa de sanatkarlar, kaçınılmaz olarak siyasi yapılarla alaka içindedir. Kültürel eseri yaratmak, tüketmek ya da görmezden gelmek, halihazırda iktidar tarafından şekillendirilmiş bir alana katılmak demektir.

Tarafsızlık birden fazla vakit rahatlarını, statülerini ya da çıkarlarını riske atmak istemeyenler için bir kalkan fonksiyonu görür. Bu durum bilhassa estetiğin sıklıkla tarafsızlıkla karıştırıldığı sanatta besbellidir. Fakat Toni Morrison’un bir vakitler yazdığı üzere “Bütün uygun sanat politiktir. Politik olmayan hiçbir şey yoktur. Politik olmamaya çalışanlar da ‘statükoyu seviyoruz’ derken politiktir.” Morrison’ın işaret ettiği şey hükümran sistemin sessizce pekiştirilmesidir, ses çıkarmamayı seçmek ziyanlı hiyerarşileri sürdürmeye devam etmek demektir. Bir kriz anında tarafsızlık tezinde bulunmak, kendini konuşmadan uzaklaştırmak değil daha fazla güce sahip tarafın yanında yer almaktır. Bu manada “tarafsızlık” yalnızca pasif bir duruş değil mevcut tertibi destekleyen ideolojik bir durumdur.

Sanatçılar, görünürlüklerinin tabiatı gereği, güçlendirilmiş bir tesir alanında yaşarlar. Onların seçimlerinin bir boşlukta var olduğunu tez etmek, belli seslere müsaade veren ya da onları bastıran siyasi altyapıları silmek manasına gelir. Filozof Jacques Rancière’nin “duyulur olanın dağılımı” teorisi, sanatın bir toplumda neyin görülebileceğini, söylenebileceğini ve düşünülebileceğini şekillendirdiğini savunur. Münasebetiyle sanatçı siyasetin dışında değil, tam da kültürel okunabilirliği belirleyen sistemin içindedir. Sanatı yaratmak, neyin temsil edilebileceğini ve neyin görünmez kalacağını seçmek, dünya-yaratmanın politik aksiyonuna katılmaktır. Tarafsızlık miti sırf bu gücü gizlemeye fayda.

Bütün sanat politiktir

Sanat boşlukta var olamaz; mana, güç ve ideoloji yapılarının içinde doğar. Açık olsun ya da olmasın, bütün sanat toplumsal dünyada gezinir ve onun pahalarını ya yansıtır, ya onlara direnir ya da onları pekiştirir. Sanatın “apolitik” olabileceği tezi, her yaratıcı hareketin politik olanın içine gömülü olduğu, sanatkarın dünyadaki pozisyonu ve görünürlük ile alımlamayı yöneten sistemler tarafından şekillendirildiği gerçeğini göz arkası eder. George Orwell’in bir vakitler argüman ettiği üzere “Çağımızda ‘siyasetten uzak durmak’ diye bir şey yoktur. Tüm sorunlar politik problemlerdir.” Sakin bir görünüm resmi, bir aşk müziği ya da görünüşte tarafsız bir moda yazısı bile neyi dahil etmeyi, neyi dışarıda bırakmayı ve neyi estetize etmeyi seçtiğinden haberdardır.

Sessizlik de tarafsız değildir. Bilhassa kolektif çaba ya da adaletsizlik anlarında, sessizlik siyasi bir jest haline gelir —dengeyi bozmamak için alınan etkin bir karardır. Michel Foucault söylem kavramında bunu vurgulamış ve iktidarın yalnızca konuşma yoluyla değil tıpkı vakitte söylenmeden bırakılanlar yoluyla da kullanıldığını savunmuştur: “Sessizliğin kendisi -kişinin söylemeyi reddettiği şeyler- siyasi bir sözdür.” Öbür bir deyişle, sessiz kalmak bilgi ve iktidarın örgütlenmesine katkıda bulunmaktır. Değerli bir erişime sahip sanatkarlar yahut kamuya mal olmuş şahıslar şiddet, eşitsizlik yahut baskı üzere gerçekleri ele almamayı tercih ettiklerinde siyasetin dışında kalmazlar, görmezden gelerek bir taraf seçmiş olurlar.

Bu dinamik, sessizlik isyan estetiğiyle sarmalandığında bilhassa külfetli bir hal almaktadır. Kültür sanayisi, siyasi özünü sustururken muhalefet imajını metalaştırmakta ustadır. bell hooks’un hatırlattığı üzere, “Farklılığın metalaştırılması, kültürel çeşitliliğin takdir edilmesinin birçok vakit baskıcı yapıların tanınmasını dışladığı tüketim paradigmalarını teşvik eder.” Bu çerçevede sanatkarlar, gerçek ziyanı üreten sistemlerle asla yüzleşmeden ya da onlara meydan okumadan muhalefet estetiğini benimseyebilir. Sessizlik yalnızca sesin yokluğu değildir, birçok vakit cürüm iştirakinin kamuflajıdır.

Ayrılık miti

Sanatçının yapıtından farklı tutulabileceği -ya da tutulması gerektiği- fikri uzun vakittir kültürel tartışmaların kaynağı olmuştur. Bu, yaratıcısının etik başarısızlıklarını yahut siyasi yokluklarını göz arkası ederken sanattan alınan keyfi korumak için sıklıkla başvurulan bir formüldür. Bu fikir, Roland Barthes’ın bir metnin manasının muharririn niyetinde değil okurun yorumunda yattığını savunduğu ünlü makalesi “Yazarın Ölümü” ile eleştirel bir ivme kazanmıştır. Yazarlığın bu halde merkezden uzaklaştırılması metinsel tahlil için radikal imkanlar sunarken, birebir vakitte, bilhassa de kamuya mal olmuş bireylerin ahlaki açıdan incelenmesinin kaçınılmaz olduğu günümüz şartlarında, sanatkarların sorumluluğunun uygun bir halde ortadan kaldırılmasına da yol açmıştır. Ayrılık miti varlığını sürdürmektedir zira izleyicilerin rastgele bir sonuç olmaksızın tüketmesine imkan tanımaktadır.

Ancak sanatın yaratıldığı şartlar hiçbir vakit siyasi açıdan tarafsız olmadığı üzere, yaratıcının toplumsal hiyerarşiler içindeki pozisyonu da tarafsız değildir. Bir sanatkarın ırk, sınıf, toplumsal cinsiyet, coğrafya ile şekillenen dünya görüşü, birden fazla vakit bilinçsizce, yapıtlarına girer. Sanatkarın biyografisinin kıymetsiz olduğunu tez etmek, birtakım yaratıcıların sesini duyururken başkalarını susturan sosyopolitik yapıları görmezden gelmektir. Edward Said’in belirttiği üzere, “Bugün hiç kimse salt bir şey değildir.” Kimlikler ve siyasetler yaratımla iç içe geçmiştir. Soyutlama ya da şahsî geri çekilme teşebbüsleri bile erişim, ayrıcalık ve perspektif tarafından şekillendirilir. Münasebetiyle, bir sanatkarın pozisyonuyla ilgilenmeyi reddetmenin kendisi politik bir jesttir —oyundaki içerme ve dışlama sistemlerini silen bir jest.

Daha da kıymetlisi, sanatı sanatkardan ayırma daveti, yaratıcının ziyan yahut eylemsizlikte hata ortağı olduğu durumlarda ekseriyetle bir saptırma fonksiyonu görür. Bu üzere durumlarda, yapıtı yaratıcısından ayırma dileği ahlaki bir kaçınma taktiğine dönüşür. Yeniden de sanatın kamusal tabiatı ve toplumsal tahayyülü şekillendirme gücü, sanatkarın etiğinin bu kadar kolay göz gerisi edilemeyeceği manasına gelir. Nijeryalı müellif Teju Cole’un söz ettiği üzere, “Tarafsız sanat yoktur. Yalnızca mevcut nizama katkıda bulunan ya da onu bozmaya çalışan eserler vardır.” Sanatkarlar adaletsizlik karşısında sessiz kaldıklarında ya da kültürel tesirlerinin sorumluluğunu üstlenmediklerinde yapıtları siyasetin üzerinde durmaz, dünyanın temellerini sarsar. Ayrılığı mitleştirmek, hesap verebilirlikten uzaklaşmaktır.

Muhalif estetik

Günümüzün kültürel ortamında muhalefet, pazarlanabilir bir estetik haline gelmiştir: gerçek bir risk ya da siyasi angajman gerektirmeden isyana işaret eden, kolay kolay tekrar üretilebilen bir estetik. Muhalif estetik bilhassa sanat, müzik, moda ve sinemada, direniş ya da yıkıcılığa yönelik stilize referansların tüketicinin ilgisini çekecek formda tekrar paketlendiği yerlerde gelişmektedir. Deri bir ceket, protest bir müzik kelamı, distopik bir sinema anlatısı: hepsi rahatsızlığa işaret ederken, nihayetinde meydan okuyor üzere göründükleri sistemleri güçlendirebilir. Guy Debord’un uyardığı üzere “Gösteri bir imgeler bütünü değil, imgelerin aracılık ettiği, beşerler ortasındaki toplumsal bir münasebettir.” Bu bağlamda, muhaliflik ekseriyetle yüzeyselleştirilir; yapısal değişimden fazla estetik sermaye ile ilgilenen medya ekosistemlerinde deverana sokulan bir imaja dönüşür.

Bu olgu, kelamda politik sanatın samimiyeti ve sonuçları hakkında rahatsız edici soruları gündeme getirmektedir. Direkt iktidarla konuşmayan ya da en çok marjinalleştirilenlerle birebir safta yer almayan bir sanatkarın muhalif olması ne manaya gelir? Estetik muhalefet, maddi yüzleşmeden kaçındığında içi boş bir hal alır. Özünde bir poz haline dönüşür: tatmin edilebilir olmak için gereğince inançlı, hesap vermekten kaçınmak için gereğince muğlak. Slavoj Žižek, nihayetinde statükoyu güçlendiren bu cins muhalefet performanslarını eleştirerek şöyle yazmıştır: “Alaycı uzaklık, ideolojinin yapısal gücüne karşı kendimizi körleştirmenin yalnızca bir yoludur.” Bir moda galasındaki punk performansı ya da lüks bir markanın sahnesinde yapılan radikal bir açıklama, artık direniş siyasetine değil de markalaşma, meslek ve şova bağlandığında kabahat ortağı haline gelir.

En tehlikeli haliyle muhalif poz, gerçek siyasi aciliyeti nötralize eder. Bir aktivizm simülasyonu yaratır -ifadeci, performatif ve sindirilebilir- ve sanatçıyı gerçek dayanışma yahut yıkım sorumluluklarından uzaklaştırır. Mark Fisher’ın yakındığı üzere, “‘Karşı-kültürel’ fikirler ve isyan jestleri sistem tarafından sırf beğenilen görülmekle kalmıyor, birebir vakitte etkin olarak teşvik ediliyor zira bir çeşit emniyet sübabı fonksiyonu görüyorlar.” Bu denetimli muhalefet, eleştiriyi işin içine katarken özgürlük yanılsaması yaratır. Bu bağlamda şu soruyu sormak gerekir: Bir sanatçı, maddi ve sesli olarak toplumsal muhalefetin yanında yer almıyorsa nitekim muhalif midir? Yoksa isyanları yalnızca ışıklar açıkken giyilen bir kostüm müdür?

“Sessiz” ünlüler

Siyasi çalkantı anlarında, kamuya mal olmuş isimlerin sessizliği ekseriyetle konuşmalarından daha yüksek sesle lisana getirilir. Ünlüler, bilhassa de geniş platformlara sahip olanlar, kamusal söylemi etkilemek için eşsiz bir pozisyona sahiptir, lakin birçoğu acil toplumsal sıkıntılarla karşılaştıklarında belirsizliğe yahut stratejik muğlaklığa geri çekilir. Bu kaçınma çoklukla bir çeşit “profesyonel tarafsızlık” ya da izleyicilerinin bir kısmını yabancılaştırmama isteği olarak gerekçelendirilir. Lakin James Baldwin’in bir vakitler yazdığı üzere “Sanatçılar huzuru bozmak için buradadır.” Kamuya mal olmuş şahıslar huzuru rahatsızlığa -kârı ilkeye- tercih ettiklerinde sanatkarların, aktivistlerin ve düşünürlerin tarihî olarak ortadan kaldırmaya çalıştıkları yapıların sürdürülmesinde hata ortağı haline gelirler.

Ünlülerin sessizliği sıklıkla markalaşma sistemine bağlıdır. Toplumsal medya çağında ünlü, bir beşerden çok ideolojik spektrumlara hitap edecek halde dikkatle düzenlenmiş bir imajdır. Kamusal figürlere konum almaları değil, gülümseyen bir tarafsızlık siyaseti olan ilişkisellik sergilemeleri öğretilir. Hannah Arendt’in tespiti burada kıymet kazanmaktadır: “En radikal devrimci, ihtilalin sonraki günü muhafazakar olacaktır.” Kitlesel onaya ve ticari iştiraklere dayanan şöhret kültürü, muhalefetle gelen istikrarsızlığı göze alamaz. Bu nedenle, “sivri” kişiliklerden ya da toplumsal farkındalık estetiğinden çıkar sağlayanlar bile, bilhassa de bu hareketler seçkin güçlerle ya da kurumsal sponsorluklarla ittifaklarını tehdit ettiğinde, gerçek adalet hareketleriyle birlik kurmaktan kaçınırlar.

Dahası, pek çok ünlü görünürlük ile savunmasızlığı birbirine karıştırmaktadır. Açıkça konuşmanın “iptal edilme” riski taşıdığına dair yinelenen bir efsane vardır, halbuki zenginlik ve şöhreti koruyan yapılar olduğu üzere kalır. No Logo’da Naomi Klein, şirketlerin -ve hasebiyle sponsor oldukları ünlülerin- muhalefeti emerek ve sterilize ederek nasıl yönettiklerine dikkat çeker. “Artık içinde yaşadığımız etrafın eserleri değiliz,” diye muharrir, “ona pazarlanan ürünleriz.” Kimliğin bu biçimde metalaştırılması, siyasi angajmanın halkın beğenisiyle bağdaşmadığını hissettirir. Lakin sessizlik, bilhassa de yaygın görünürlük ve tesirden yararlananların sessizliği apolitik değildir —bu, her vakit iktidarın lehine sonuçlanan bir tarafsızlık performansıdır. O halde gerçek risk konuşmakta değil konuşmaya en çok gereksinim duyulduğu anda sessiz kalmakta yatmaktadır.

Sanatkarın etik yükümlülüğü

Görünür olmak, algıyı şekillendiren, söylemi etkileyen ve birçok vakit hâkim bedelleri yasallaştıran bir tıp yumuşak güç kullanmaktır. Görünürlüğün para ünitesi olduğu bir çağda, sanatçı ya da ünlüler kendilerini etik sorumluluktan muaf tutamazlar. Onların sesi oburlarının ulaşamadığı yerlere ulaşır. Judith Butler’ın savunduğu üzere “Konuştuğumuzda, tıpkı anda hem konumlanır hem de maruz kalırız. Konuşmamız asla kimin konuşabileceğini ve kimin duyulabileceğini düzenleyen normlardan bağımsız değildir.” O halde sanatçı, sırf tabir özgürlüğüne sahip bir birey değil, birebir vakitte ayrıcalık ve tesir sağlayan iletişimsel bir ağın düğüm noktasıdır. Pasif ya da ilişkisiz kalmak tarafsızlığı korumak değil, sorumluluktan kaçmaktır.

Görünürlük bir seçim gerektirir: neyin öne çıkarılacağı, neyin gizleneceği, neyin konuşulacağı ve neyin susturulacağı. Sanatkarlar “sadece yaratıcı” olduklarını ve “siyasi aktör” olmadıklarını tez ettiklerinde, tüm yaratımların ideolojik tartı taşıdığı gerçeğini silmiş olurlar. Daha evvel tartışıldığı üzere sessizlik bile politik olarak işler. Emmanuel Levinas, “Ötekinin yüzü benimle konuşur ve beni sorgulamaya çağırır,” diyerek etik sorumluluğu ilişkisel varoluşun merkezine yerleştirir. Şayet sanat bir müsabaka biçimiyse -sanatçı ve izleyici, ayrıcalıklılar ve ötekileştirilenler arasında- mecburî olarak etik bir cevap gerektirir. Sanatçı, sanatının içinde dolaştığı toplumsal gerçekliklerden muaf olduğunu argüman edemez. Etik yükümlülük sanatsal pratiğin bir aksesuarı değildir; görünürlüğün kendi yapısına gömülüdür.

Dahası, sistemik kriz vakitlerinde -baskı, ekolojik çöküş, eşitsizlik- görünür olana karşı sessizlik, sırf sonuçlardan korunanların sahip olabileceği bir lüks haline gelir. Toni Morrison’ın 1993 tarihli Nobel konuşmasında söylediği üzere “Bu tam da sanatkarların işe koyulduğu vakittir. Ümitsizlik için vakit, kendine acımak için yer yoktur… Konuşuruz, yazarız, lisan yaratırız. Uygarlıklar bu halde düzgünleşir.” Sanatsal çalışma dünyadan geri çekilmek değil onunla yüzleşmektir. Görünürlük iştirak gerektirir. Sanatkarın yalnızca dünyayı yansıtmasını değil, birebir vakitte onu sorgulamasını ve mümkünse değiştirmesini de gerektirir. Bu açıdan bakıldığında, etik sorumluluk yaratıcılığa getirilen bir kısıtlama değil, sanatı değerli kılmaya yönelik daha derin bir davettir.

Kapatırken…

Sanatın siyasetten farklı tutulabileceğini tez etmek, hem sanatın hem de sanatkarların dünyanın toplumsal, tarihî ve ekonomik yapılarına gömülü olduğu gerçeğini inkar etmektir. Tarafsızlık miti, bütün sanatın didaktik ya da açıkça aktivist olması gerektiği için değil, hiçbir kültürel üretimin iktidar sisteminin dışında var olamayacağı için çökmeye mahkumdur. Michel Foucault’nun bize hatırlattığı üzere “İktidar her yerdedir… zira her yerden gelir.” O halde soru, sanatkarların politik olup olmadıkları değil, görünürlüklerinin, sessizliklerinin ya da üsluplarının daha geniş mana ve denetim sistemine nasıl katıldığının şuurunda olup olmadıklarıdır. Bunu görmezden gelmek masumiyet değil, bir çeşit hata iştirakidir.

Estetize edilmiş muhalefet ve sessiz şöhret çağı, kültürel telaffuzda bir inandırıcılık krizi yaratmıştır. İzleyiciler, isyankar görünen fakat rastgele bir siyasi bedel ödemeyi reddeden jestlere giderek daha kuşkuyla yaklaşmaktadır. Bu an, farkındalık performansından daha fazlasını talep eder; bir ahenk gerektirir. Muhalif pozdan, adalet için hayatlarını ve geçim kaynaklarını riske atanlarla gerçek bir dayanışmaya geçmeyi talep eder. bell hooks’un yazdığı üzere, “Sanatın fonksiyonu, olduğu üzere anlatmaktan fazlasını yapmaktır; neyin mümkün olduğunu hayal etmektir.” Bu hayal gücü, adaletsizlik gelişirken konuşmayı -ya da sessiz kalmayı- seçmenin asla tarafsız bir hareket olmadığını anlayan etik bir vizyona dayanmalıdır.

Bu, ideolojik saflık testleri ya da katı dogmalar için bir davet değil, siyasi şuur -farkındalık ve hesap verebilirlik- için bir davettir. Sanatçı dünyayı tek başına değiştiremez fakat onun şiddetini güzelleştirmeyi reddedebilir. Rahatlığı bozabilir, susturulmuş sesleri yükseltebilir ve profesyonellik kılığına bürünmüş kabahat iştirakinin çekiciliğine direnebilirler. Hakların akın altında olduğu, yanlış bilginin gerçeklerden daha süratli yayıldığı ve kültürel alanların giderek depolitize edildiği bir devirde, şuurlu yaratıcılara duyulan gereksinim acildir. Sanat yapmak kâfi değildir. Artık bir duruş sergilemenin vakti gelmiştir. Walter Benjamin’in uyardığı üzere “Hiçbir kültür eseri yoktur ki birebir vakitte bir barbarlık evrakı olmasın.” Barbarlık karşısında sanat yapmak bir seçim yapmaktır: hoşluğun ardına saklanmak mı hoşluğu konuşturmak mı?