Hakem düdüğüyle başlayan bir merasim değildir futbol, kusurlarıyla yaşayan bir alışkanlıktır. Onu ahlakın sınandığı bir laboratuvar üzere görmek en başta kategorik bir yanılgıdır. Zira bu oyun içinde doğduğu dünyanın aklıyla çalışır. Dünyada güç nasıl işliyorsa, futbolda da o denli işler: Kurallar vardır ancak çıkar güçlüdür, adalet dilek edilir ancak sonuçlar daima belirleyicidir. Bu yüzden alanda gördüğümüz birden fazla şey, dışarıdaki hayatın sade bir yansımasıdır —kimi vakit da büyütülmüş bir kopyası. O halde adalet beklentisini merkeze koymak, oyunu yanlış yerden okumaktır.
“Adil bir futbol” talebi, kulağa soylu gelse de yapısal gerçeklerle çakışır. Birincisi, baskın psikoloji: Tribün kimliği. Taraftarlık, dünyayı iki renge indirir. Tıpkı durumu kendi lehimize yorumlamak için özel bir efora bile muhtaçlık yoktur, zihnin hazır önyargıları çalışır. Küme aidiyeti, adalet talebini çabucak bükebilir. Bu refleks, her maç yine üretilir. Kimin “haklı” olduğuna ait kanaat, birden fazla kere sonucun gölgesinde şekillenir; konumun kendisi değil, tabeladaki sayı belirler ölçüyü.
İkincisi, lisanın kılıfı. Örneğin maç içinde vakit çalmak “tecrübe”, hakemi aldatmak “kurnazlık” ismini alır. Sözcükler, davranışın niteliğini dönüştürmez fakat algıyı dönüştürür. Böylelikle “yapılabilir olan” ile “yapılması gereken” ortasındaki çizgi sessizce kayar. Kuralın dışına taşmanın utancı azalır, muvaffakiyet anlatısı içine gizlenir. Dürüstlük, “safdillik” diye kenara itilirken, kurnazlık “oyunun gerçeği” diye merkezi bir kıymete dönüşür.
Üçüncüsü, teşvik sistemi. Futbol artık büyük bir sanayi. Her bir puanın önemli bir nakdî karşılığı var. Teknik yöneticinin koltuğu haftalık form grafiğine bağlanır, oyuncunun kontratı gol ve asist sayısıyla nefes alır. Bu türlü bir iklimde “en doğru” davranış, birçok vakit “en kazançlı” olanla çakışır. Ahlak da maliyet kalemi üzere görünmeye başlar. Kulüp sözcüleri, federasyonlar, hakem kurulları… Hepsi, dışarıdaki güç istikrarları üzere konuşur. O yüzden “adalet” dendiğinde anlaşılan, birçok sefer “bizim çıkarımıza uygun” karardır. Bu da beklentiyi daha doğmadan tüketir.
Dördüncüsü, teknoloji yanılgısı. VAR üzere araçlar adalete yaklaşmak için devreye girdi. Yaklaştık mı? Tahminen birtakım uçurumlarda, evet. Ancak teknoloji ahlak üretmez, sırf imgeyi sertleştirir. Gri alanlar geniştir: “Temas var mıydı?”, “Şiddeti kâfi miydi?”, “Niyet nasıldı?” Bu soruların hiçbirini kamera tek başına yanıtlayamaz. Yorumun hissesi asla sıfırlanmaz. Sonuçta “adalet” dediğimiz şey sadece saniye saniye büyütülmüş bir fotoğraf değil, ortak hissin, ortak beklentinin, ortak terbiyenin bileşkesidir. O bileşke, alana girmeden evvel toplumda kurulur ya da kurulamaz.
Futbolun ahlakı
Tüm bunların ışığında, futboldan kapsamlı bir ahlak dersi beklemek yersiz. Tam bilakis, oyun bize şunu tekrar hatırlatır: Dünyada adil olan çok az, alanda da az olacak. Bu tespit bir teslimiyet daveti değil, gerçek ölçek daveti. Çünkü beklenti yanlış kurulunca hayal kırıklığı da kalıcı oluyor. “Futbol niye adil değil?” sorusunun yanıtı, “Çünkü hayat da değil” kadar kolay ve rahatsız edici. Oyunun ritüeli, bu rahatsızlığı unutturmak için var. Bağırırız, seviniriz, öfkeleniriz lakin adalet hissini tatmin etmek için değil, aidiyetimizi tazelemek için.
Böyle bakınca, alandaki “ufak sadakatsizliklerin” neden bu derece yaygın olduğunu anlamak kolaylaşıyor. Duran topu birkaç santim öne çekmek, taç atışını bir iki adım ileriden kullanmak, rakibin suratını kesmek için yere basitçe düşmek… Hepsi, tribünün kabul hudutları içinde kalırsa “akıllılık” diye anlatılır. Çocuklar da bunu duyarak büyür.
Peki bu tablo bize ne söyler? Öncelikle, “futbolun ahlakı” ile “ahlaklı futbol” ayrımını netleştirmeyi. Birincisi, oyunun fiili işleyişidir: Kurnazlığın kıymet, dürüstlüğün safdillik sayıldığı nizam. İkincisi ise bir temennidir ve onu oyunun içinden kendi başına doğuramayız. İdman alanında “değerler eğitimi” verilebilir; fakat bu, makasın sırf bir tarafıdır. Başka taraf, dışarıdaki hayatın işleyişidir. Orada öteki bir lisan, öteki bir hukuk, öbür bir adalet eğitimi yoksa; alandaki güzel niyet kırılgan kalır.
“Çözüm” sözü de bu nedenle abartılı. Futbol, toplumun çözemediğini çözmez. En fazla, yer yer frenler, bazen de hızlandırır. Bize düşen, oyunu bir ahlak makinesi sanmamak, onu olması gerektiği ölçekte pahalandırmak.
Bu çerçeve, romantizmi değil gerçekçiliği gözetir. Romantik beklenti en küçük kararda bile “adalet” görmek ister, göremeyince öfkeye döner. Gerçekçi beklenti, oyunun tabiatını baştan kabul eder: Hakemin yanlışı, oyuncunun dalaveresi, tribünün ikiyüzlülüğü —hepsi paketin içindedir. “Sıfır hata” gayesi, bu pakete dışarıdan yapıştırılmış bir ahlâk etiketidir; gerçekte tutmaz.
Bu kabul, sevinci eksiltmek zorunda değil. Aksine, şaşkınlığı azaltır. Bir maçta beklenmedik bir centilmenlik gördüğümüzde onu “doğru olanın mecburî icrası” diye değil, “nadiren gelen bir armağan” diye okuruz. Armağan, kıymetini istisna oluşundan alır. İstisna, bizi âlâ hissettirir; ancak kuralın yerini almaz. Bu ayrımı bilmek, oyunu daha pak kılar: Zira artık ondan dünyayı kurtarmasını beklemeyiz.
Ahlaklı bir futbol mümkün mü?
“Peki, hiçbir şey talep etmeyelim mi?” Talep edelim elbette, lakin yerinden. Talebin adresi, futbolun dışıdır. Kurulacak daha adil bir hayat, dolaylı olarak oyuna da sızar. Futbol, sahanın dışında yaşanan bu değişimi süratle kopyalar. Dışarıdaki şiddet lisanının kısılması, içerideki itiş kakışın dozunu düşürür. Dışarıdaki kurumların tutarlılığı, içerideki hakemin elini güçlendirir. Dışarıda palavraya düşük tolerans, içeride sahtekârlığa alkışın azalması demektir.
Bu ortada, oyunun içinden yapılabilecekler yok mu? Elbette var, ancak ölçülü: Şike ve şiddet üzere kırmızı çizgilere sert ve dengeli yaptırımlar, kamuya açık şeffaf raporlama, hakemlerin performans kriterlerinin netleşmesi, medya yayınlarında lisan standartları… Lakin bunların bile “ahlakı üretmek” değil, “aşırıya giden sapmaları dizginlemek” amacı taşıdığını unutmadan. Bu, bir çeşit “ahlak minimalizmi”: Minimum müşterekleri korumak.
Sonuçta, futbola dair adalet tartışması, toplumsal aynanın karşısında yapılan bir konuşma. Aynada gördüğümüz şey güzelimize gitmeyebilir. Camı suçlamak kolaydır lakin camı parlatmak imgeyi değiştirir, gerçeği değil. Futbolu parlatmak da böyledir: Işığı artırır, kusuru saklamaz. O halde, oyundan beklediğimizi topluma yükleyelim; toplumdan beklediğimizi oyuna değil. Bu, talebin yerini düzeltir.
Ve evet, bazen o az anlar gelir: Bir oyuncu, kendi lehine çalınan kusurlu kararı düzeltir; öbür bir oyuncu, sakatlanan rakip oyuncu için topu taca yollar; bir tribün, palavradan kendini yere atan kendi oyuncusuna reaksiyon gösterir. Bu anlar, bir öğretinin meyvesi değil tekil vicdanların kısa parıltılarıdır. Onları çoğaltmanın yolu, alanda değil, alana gelmeden evvelki hayatta —okulda, konutta, işte— başlar. Futbol, lakin o vakit biraz daha az abartır gerçekliği. Lakin hiçbir vakit “ideal dünyaya” dönüşmez. Dönüşmek zorunda da değildir.
Beklentiyi buraya koyduğumuzda, hem oyunu daha az kırarız hem kendimizi. Adalet, futbolda bir hak tezinden çok nadiren denk düşen bir tesadüftür. Tesadüfe seviniriz, lakin onu kural diye yazmayız. Kural, rekabettir. Rekabetin içinden çekip çıkarabileceğimiz en makul şey, ölçüdür. Ölçü, tribünde bağırmanın da, alanda kazanmanın da tonunu ayarlar. Gerisi, hayata aittir. Hayatta adil olan çoğalırsa, futbol da hissesini alır. Çoğalmazsa, oyundan mucize beklemek sadece kendimizi kandırmaktır.
*Bu yazının birinci versiyonu Evrensel‘de yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
