Beş yıl evvel bugün kaybettiğimiz Diego Armando Maradona’yı bugün sadece istatistikleriyle ya da YouTube’daki imajlarıyla değil etrafında örülen anlatıları, skandalları, linçleri ve tekrar keşif dalgalarını da hesaba katan bir tabanda tekrar düşünmek gerekiyor. Zira lakin bu formda onu yalnızca geçmişte kalmış bir futbolcu değil bugünün futbol nizamına hâlâ itiraz eden bir hayalet üzere okumanın imkânlarını açabiliriz.
Her şeyden evvel internetin ona güzel geldiğini kabul etmek gerek, internet tam da onun futbolu bıraktığı sırada yaygınlaşan bir icat olmasına karşın. Dijital çağda lakin yeniden de kültüre televizyon tartışmaları ve nostaljinin damga vurduğu bir periyotta Maradona figürü hak ettiği ölçüde ortaya çıktı: Yeryüzündeki ilah ölçüsünde, elbette futbol açısından konuşursak.
Daha evvel hiç bu türlü olmamıştı. İtalya’daki Dünya Kupası’na maksat tahtasına yerleştirilmiş halde gitmişti. Etrafı bir sürü polemikle çevriliydi ve ismi medyada o kadar çok çiğnenip tekrar edilmişti ki haliyle yıpranmıştı. O periyotta birçok çocuk ona çoktan “Caramona” (biraz alaycı bir uydurma lakap) diye sesleniyordu. O turnuvadan, var olmayan bir penaltı yüzünden ve Rudi Völler’in çelmesine maruz kalıp düşerken Guido Buchwald’dan göğsüne yediği tekmeye karşın –ki hakem sırf birincisine sarı çıkarmıştı– büyük bir kaybeden olarak ayrılmıştı. Artık detayları kıymetsiz fakat o mağlubiyet medyayı ziyadesiyle tatmin etmişti.
Tesadüf bu ya, iki yıl sonra kendini Sevilla’da bulmuştu. Bu periyot de tam manasıyla sağa sola savrulduğu yıllardı. Zira artık kimi meziyetlerini kısmen kaybetmişti. Bernabeu’da Benito Floro’nun Real Madrid’ine karşı gördüğü 5–0’lık hezimetten sonra bütün oklar ona çevrilmişti. Onun üzere bir efsaneyi alanda sürünürken görmenin utanç verici olduğunu söylüyorlardı.
En büyük trajedi ise ABD’deki 1994 Dünya Kupası olmuştu. Hristo Stoichkov, turnuvaya gitmeden evvel kendisine testinin olumlu çıkmayacağına dair kelam verildiğini anlatmıştı. Bulgar oyuncunun dediğine nazaran, “Kesin, yüzde yüz” demişlerdi ona. FIFA, onun katılacağını duyurarak turnuvanın reklamını yapmış, sonra da avını almış olacaktı. Problem onun uyuşturucu bağımlısı olması, forma girmek yahut öbür unsurları gizlemek için dopinge başvurmuş olması değildi. Asıl sorun yönetmelikle nasıl pazarlık ettikleriydi.
Stoichkov’un bu açıklamaları Claudio Caniggia’ya sorulduğunda şunları söylemişti:
“Maradona’yı kullandılar. Biz Arjantinliler, futbolda olan biteni bilenler, bunu hepimiz biliyoruz. Onu gidip buldular. Kullandılar zira Amerika’da –orada düzenlenen birinci Dünya Kupası’ydı bu– futboldaki en büyük figüre gereksinimleri vardı. Turnuvayı tanıtmak için onun orada olmasını istiyorlardı. Grondona (dönemin Arjantin Futbol Federasyonu Başkanı), Diego’nun menajerini aradığında ona şöyle diyor: ‘Ona gereksinimimiz var, geri dönmesi gerekiyor, her nasıl olursa olsun kendine gelmeli, yardıma muhtaçlığı varsa…’ Aşağı üst bu türlü şeyler, anlıyor musun? ‘Kendine gelmesi lazım, önümüzdeki dört-beş ay içinde toparlanması gerek.’ Maradona da toparlanmak için aklına gelen her şeyi yaptı, tabiri caizse hayvan üzere çalıştı. Sabah akşam daima idman alanındaydı. O Dünya Kupası’nda olmak istiyordu ve bu yüzden kullanıldı. Arjantin’in aday olduğunu, tekrar favorilerden biri haline geldiğini gördüklerinde ‘Tamam, kâfi artık’ dediler. Sana yemin edebilirim ki bu türlü oldu. ‘Maradona dışarı!’ dediler. Onu sahayı yarılayıp gidip bulmaları… Test için kimi sahanın ortasından almaya gidersin ki? Soyunma odasında beklersin. O denli beyaz önlükle gidip almak… Güya stattan kaçacak mıydı? Helikopter gelip art taraftan onu alıp götürecek miydi? Bir sürü sahne var; biz işin mutfağını biliyoruz, öncesinde neler yaşandığını biliyoruz ve evet, kullanıldı. Stoichkov’un söylediği hakikat, zira nitekim de o denli oldu.”
O olay Maradona’nın sonu olmuştu. Arjantinli gazeteciler sonradan daha fazla ayrıntıyı aktardılar. ABD’de futbola dair bir seyirci alışkanlığı yoktu ve bu yüzden turnuva başlamadan evvel biletlerin yüzde 85’i satılmak zorundaydı. FIFA’yı Maradona’yla yapıldığı argüman edilen o pazarlığa iten şey de buydu. Anlatılanlara nazaran, Avustralya’ya karşı oynanan play-off maçı bile doping denetimi olmadan yapılmıştı.
Bu noktayı vurgulamak gerekiyor zira o günden sonra onun figürü küçümsemeyle, daha optimist ihtimalle alayla karşılandı. Boca Juniors’ta Caniggia’yla tekrar yan yana yaptıklarını gösteren görüntüler, Avrupa’da şekillenmekte olan futbol-medya-ticaret makinesi karşısında artık tıpkı etkiyi yaratmıyordu. Maradona artık geçmişe aitti. Üstüne, saha dışı davranışları isminin sadece bir karikatürü çağrıştırmasına yol açmıştı. Tekrar de hafızasındaki parıltının yine ortaya çıkması için fazla vakit geçmedi. Bilhassa bir kısım, Napoli periyodu.
Barcelona’dan ayrılan Maradona tam bir fiyaskoydu. Ağır bir sakatlık ve gece âlemleri, onu bırakın tepeye çıkarmayı, bir büyük kulüpte yabancı kontenjanını dolduran bir oyuncu için makul sayılabilecek bir performans sergilemekten bile alıkoymuştu, her ne kadar aksini ima eden ayrıntılarla dolu sayısız manzara olsa da. Barcelona yıllarını anlatan şahitler bunu Fútbol Club Maradona (2019) isimli inanılmaz belgeselde detaylı biçimde aktarıyorlar. Barça’ya bir numara olarak gelmiş, sonra art kapıdan çıkıp gitmişti.
Bu durum, Napoli’de filizlenen şeyin futbol tarihinin en etkileyici efsanelerinden biri haline gelmesini sağlamıştı. Çok geçmeden, Meksika’daki Dünya Kupası’nda yine dünyanın en uygunu kabul edilmeye başlanmış ve oradan, tepeden, her yerde kuzeyin güneye duyduğu o küçümsemenin maksadı olan hor görülmüş bir bölgenin küçük kulübünü alıp iki sefer İtalya’nın hükümdarı yapmıştı. Gerçi ortadaki dönemde –ki orada da şampiyonluk elinin altındaydı– neler olduğunu hâlâ tam olarak bilmiyoruz, işler biraz tuhaftı. En az saha dışı hayatı kadar tuhaf. Aslında orada Dünya Kupası’ndan sonra değil, doping denetimlerinin çoktan olumlu çıkmış olması gerekirdi, ancak Queen’in de dediği üzere, gösteri devam etmeliydi. Ki bu ortada, onlar da Maradona’nın arkadaşlarıydı.
Arjantin formasıyla attığı o ebedi golü anlatırken, anılarında açıkladığı ve Angel Cappa’nın bize hatırlattığı bir ayrıntıyı anmak hoş: Tıpkı hareketi daha evvel Wembley’de de yapmış fakat topu kalecinin yanından çaprazlamasına göndermişti. Kardeşi Hugo, golü televizyondan izleyince İngiltere’ye telefon etmiş ve kaleciyi de çalımlaması gerektiğini söylemiş. Anlaşılan Meksika’da bunu aklında tutmuş ve tekrarı mümkün olmayan o konumu kusursuzca işlemişti.
Napoli’deki destanlarından, onun hakkını yemeden, şu da unutuluyor: Bu muvaffakiyetleri; Alemao, Careca, Ciro Ferrara, Fernando De Napoli ve Andrea Carnevale üzere oyuncularla birlikte elde etmişti. Lakin değerli değil. Tüm bunları Yeni Ahit’in bir kısmına dönüştüren şahsen kentin kendisiydi. Futbol açısından bakarsak, sonraki jenerasyonlara bıraktığı repertuvar YouTube’da duruyor, açıp izlemek kâfi.
Benim belleğimde kalacak manzara ise İtalya 90’da Brezilya’ya karşı Caniggia’ya attığı pas. O maç, Arjantin kalesi üzerinde kopan bir fırtına üzereydi; ancak o, bir kırbaç darbesi üzere, o durumu çıkarıp en yakın dostunun ustalıklı bitirişine bırakmıştı.
O günden sonra geriye yalnızca hezimetler kalmıştı. Alanda, saha dışında, peş peşe. Tam manasıyla bir topyekûn hezimet. Tekrar de o muazzam repertuvarı gözlerimizin önüne geldiğinde neredeyse her vakit dezavantajlı şartlar kelam konusuydu. Sebebi ne olursa olsun, ebediyen akıntıya karşı oynuyordu. Her maçta düzenle ve hayatla arbede halindeydi ve altını çizmek gerekir ki her doksan dakikada bir ekmek üzere gelen tekmeleri yiyordu. Bu türlü şartlarda yaptığı her top denetimi, frikik golü, akıl almaz asist ve ritim değişikliği, onun için birer başkaldırı hareketleriydi.
Devrimlerin cazibesini ve mıknatıs üzere çeken tarafını yakalamak çok zordur, Maradona’nın mesleği baştan sona bu türlü bir ihtilaldi. Uygunuyla kötüsüyle çaba, coşku, hayal kırıklığı ve dehşet. Maradona, futbolda ihtilalin canlı suretiydi.
Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
