Ütopya ile distopya, toplumsal tenkidin soyundan gelen ikiz kardeşlerdir. Ülkü toplumu sistemli biçimde hayal etmenin birinci çağdaş teşebbüsü olarak hatırlansa da Thomas More’un Ütopya’sı (1516) ezici bir yoksulluk ve savaş yoluyla lime lime edilmiş Avrupa’nın kara bir portresini sunar, ekili yerlerin kuşatılması sürerse koyunların yakında insanları yiyeceğine dair sarsıcı bir kehanetle başlar. Bu ürkütücü mümkünlük, More’un eşitlikçi ve mülkiyetin paylaşıldığı komünal bir toplum olarak tasarladığı alternatif arayışını kaçınılmaz hale getirdi.
More’un ütopyacı umutları, tarihin üretiminde hem optimist hem de dehşetli olasılıklara yol açan yeni bir insan edimi hissiyle, distopik kaygıları tarafından dengelendi. Ütopya’yı yazdığından bu yana geçen beş yüz yılda, sayısız pek çok kişi ya dünyevi cennetlerin ya da insanların yarattığı cehennemlerin senaryolarını resmederek her iki yolu da arşınladı.
More’un ulaştığı istikrar, hayal dünyamızın distopik kabuslarla dolup taştığı ve ütopyacı dürtünün belirli belgisiz duyulduğu çağımızda artık kaybolmuştur. Edebiyat kuramcısı Fredric Jameson 1994 tarihli Zamanın Tohumları kitabında üzüntüyle şunu lisana getirir: “Geç kapitalizmin çöküşü yerine tabiatın ve dünyanın esaslıca parçalanışını hayal etmek bize daha kolay görünür, bu tahminen de hayal gücümüzün zayıflıkları yüzündendir.”
Jameson, gerçek sistemik değişimi tasavvur edemeyecek kadar sıkışmış ve çürümüş hayal gücü yetersizliğini postmodernizmin ayırt edici niteliklerinden biri olarak gördü. Distopik hayal gücü kültürümüzde her zamankinden daha baskın hale geldiğinden, geçen birkaç on yıl Jameson’ın kehanetini kanıtlamış oldu. İklim felaketinin korkutucu (ve makul) hikâyeleri, pandemiler, haber programları ve tanınan kurmaca vasıtasıyla kendi yolunu çizen yükselen otoriter rejimler. Cormac McCarthy’nin Yol’u, Margaret Atwood’un MaddAddam üçlemesi, Suzanne Collins’in Açlık Oyunları ya da sayısız zombi sinemasında dünyanın sonunu hayal ederken pek sorun yaşamıyoruz: nükleer savaşlar, yükselen okyanuslar, çıldırmış biyoteknoloji, totaliter diktatörlük. Eksik olan, daha âlâ bir dünyanın inşası için gerçek bir yol haritası.
Ütopik dürtü, politik spektrumda ihtilaflıdır. Margaret Thatcher muhafazakâr dünya görüşünü “Başka seçenek yok,” diyerek vahşice özetlemişti. Thatcher haklıysa, ütopyacı yorum acziyete ve kusura mahkûm edilmiştir. Birtakım solcular da hemfikir olacaktır. Karl Marx, kendisinin yaptığının bilakis, yeni tarihi dinamikleri ve gerçek bir değişime neden olabilecek güç konjonktürünü dikkate almadan ülkü toplumlar için dizaynlar sunan Charles Fourier ve Henri de Saint-Simon üzere hayalci düşünürlere atıfta bulunarak “ütopyacı sosyalizmi” daima pejoratif bir terim olarak kullandı.
Marx, bilimsel sosyalizmin ütopyacı sosyalizmden üstün olduğunda ısrarcıydı. Radikal memleketler arası alakalar profesörü Immanuel Wallerstein, 1998 tarihli Ütopistik kitabında birebir ruhla uyarmıştı: “Ütopyalar hayallerin, hasebiyle kaçınılmaz olarak hayal kırıklıklarının üreticileridir. Ayrıyeten ütopyalar müthiş yanlışların haklı gösterilmesi için kullanılabilirler, kullanılmışlardır. Nitekim gereksinim duyduğumuz en son şey, daha fazla ütopyacı tasavvurlardır.”
Marx ve Wallerstein’a karşı, daha güzel bir toplum umudunun toplumsal heyecanı canlı tuttuğunda ısrar ederek ütopya fikrini Marksist tabirlerle kurtarmaya çalışan radikal düşünürlerin saygın bir geleneği vardır. Jameson, bu geleneğin tahminen de yaşayan en büyük örneğidir. New Left Review mecmuasındaki 2004 tarihli makalesinde, “Sadece ütopya fikrinin hayatta kaldığı fakat kuvvetsiz göründüğü, sistemik ötekilik ve alternatif bir toplum kavrayışı olmaksızın bugün rastgele bir radikal siyasi programı hayal etmek ziyadesiyle zordur,” der.
Ütopyacı hayal gücü, kendi başına daha uygun bir dünya inşa etmek için kâfi değildir lakin asli bir önkoşuldur. Oscar Wilde, Sosyalizm ve İnsan Ruhu (1891) denemesinde bunu en güzel biçimde açıklamıştır: “İçinde Ütopya ülkesi olmayan bir dünya haritası, göz atmaya bile değmez zira o, İnsanlığın yaklaşmakta olduğu ülkeyi göstermemektedir. Ve insanlık oraya ayak basınca, ufka hakikat göz atar ve daha düzgün bir ülke görünce oraya gerçek yelken açar. İlerleme Ütopyaların gerçekleşme sürecidir.”[i]
Tarih, Oscar Wilde’ın niyetini doğrular. Vaatlerin boşa çıktığı devirlerde hayal kırıklığından doğan ütopyacı kurmaca tipi, tarihi değişimin eşsiz hassas barometresidir. Beşerler mevcut nizamdan memnuniyetsizlik duyduklarında ütopyalar yazmaya başlar, Jameson’ın devrimci fırtınanın patlak vermesinden evvelki dinginlik hali olarak tanımladığı şey de budur.
Tarihçi Perry Anderson, Jameson’ın yazısına dayanarak, yeniden New Left Review’de şunu savunmuştu:
Bunun sahiden de tekrarlanan bir örüntü olduğuna dair pek kuşku yoktur. More’un Ütopya’sı, Avrupa’yı sarsan ve More’un kendisini de bir yıldan az bir müddette tüketen Reform’un patlak vermesinden evvel, 1516’da ortaya çıkmıştı.Dikkate kıymet yeni ütopyalar —Tommaso Campanella’nın Güneş Ülkesi (1623), Francis Bacon’ın Yeni Atlantis’i (1627) ve Robert Burton’ın Melankolinin Anatomisi’ndeki (1621-1638) kendine has sapması— 17. yüzyıldaki Napoli Ayaklanması’nın ve İngiliz İç Savaşı’nın başlangıcından evvelki devirde görünür hale geldi. Diderot’nun 18. yüzyılın en büyük ütopyacı hayali olan Bougainville Seyahatine Ek (1772) yapıtı Fransız Devrimi’nden bir nesil evvel yazılmıştı. 19. yüzyılın son yıllarındaki dikkate bedel ütopyacı kurmacalar —Bellamy’nin Geriye Bakış’ı (1888), Morris’in Hiçbir Yerden Haberler’deki cevabı (1890), Hertzka’nın Freiland’ı (1890), ayrıyeten Uzak Doğu’dan Kang Youwei’nin Büyük Uyum’u (1888-1902)— 1905-1911 ortasında Rusya ve Çin’deki çalkantılar, I. Dünya Savaşı ve Ekim Devrimi’nden evvel ortaya çıkmışlardı.
Bir öbür örnek de 1960’lardaki ayaklanmaların habercisi olan çalışmaların sahibi Theodor W. Adorno, Ernst Bloch ve Herbert Marcuse gibi Frankfurt Okulu Marksistlerinin 1940’larda ve 1950’lerde ortaya çıkan ütopyacı fikirleridir. Perry Anderson, ihtilal devirlerine ütopyacı yazının gelişip olgunlaşmasının eşlik ettiğini de ekler. Shulamith Firestone, Ursula K. Le Guin, Joanna Russ, Samuel R. Delany ve Marge Piercy’nin spekülatif feminist ve queer yazıları vesilesiyle ütopyacı geleneğin son büyük patlamasına şahit olan 1960’lar ve 1970’ler de bu kuralın istisnası olamadı. Hâlâ bu müelliflerin hayal ettiklerinin bir kısmını yaşıyoruz.
1960’ların ve 1970’lerin ütopyacı ateş fırtınasının ortadan kaybolmasından sonra bile çağdaş ütopyaların en büyüklerinden biri olan, ekolojik açıdan sürdürülebilir bir Kaliforniya hayal eden Kim Stanley Robinson’ın bilimkurgu yapıtı Pasifik Kenarı’nda (1990) dikkate kıymet canlı ögeler bulunuyordu. Robinson’ın Fredric Jameson danışmanlığında, Philip K. Dick edebiyatı üzerine doktora tezi yazması tesadüf değildi.
Ütopyacı hayal gücünden vazgeçersek ne kaybederiz? Siyaset bilimci Lyman Tower Sargent ütopyacı kanıyı “toplumsal hayaller kurmak” diye tanımlar. Ütopyalar bize kolektif olarak hayal etmeyi, hayal gücümüzü sertleştirmeyi, daha fazlasını talep etmeyi, dünyadaki adaletsizliklerin hakikaten var olmasının gerekliliğini sorgulamayı ya da onları nasıl çöpe atabileceğimizi öğretir.
Jameson’ın kıymetli argümanlarından birisi, ütopyaların uygulanması gereken kolay dizaynlar sunmaktan fazla toplumsal sıkıntıların belirlenmesinde teşhis araçları olarak fonksiyon gördükleridir. Birbirini dışlayan ütopyacı teklifler, mevcut toplumun yetersizliğini teşhis etmekle birebir emele hizmet edebilir. Jameson’ın tercih ettiği kozmik istihdam ütopyası, Marcuse’nin üniversal boş vakit planıyla çelişiyormuş üzere görünebilir. Lakin her iki teklif de yedek işsizler ordusunu sürdüren ve hayatta kalmayı istihdama bağlı kılan sistemin canavarlığına dikkat çekmeye fayda.
Jameson 2004 tarihli makalesinde, ütopyanın fonksiyonunun “daha uygun bir gelecek hayal etmeye yardım etmesinden çok bizi bir formda tuzağa düşürmüş ve sonlandırmış sistemin ideolojik kapalılığını ortaya çıkarmak maksadıyla —tarihselcilik ya da gelecekçilikten mahrum ütopyacı olmayan bir şimdideki tutsaklığımızın— bu türlü bir geleceği hayal etmek konusundaki mutlak yetersizliğimizi göstermesinde yattığını,” argüman eder.
Şimdiki ânın en umut dolu işaretlerinden biri, 1970’lerden beri birinci kere ütopyacı hayal gücünün canlanmış olmasıdır. Robinson ve Jameson üzere bir vakitler yalnız olan seslere, artık kozmik temel gelir, Yeşil Mutabakat, açık hudutlar, Amerika’nın altyapısını modernize etmek için kurulan TVA [Time Variance Authority][ii] ve öteki ütopik şemaların yanı sıra polis teşkilatının ve hapishanelerin kaldırılması davetinde bulunan bir gençlik korosu eşlik ediyor. Ne hepsi meyvesini verecek ne de buna muhtaçlıkları var. Ütopyacı dürtü, statükoya ve ajitasyona ait huzursuzluğu harekete geçirmek için vardır.
Nerede biteceğini kimse bilemez, zira toplumsal ilerlemelerin hepsi başından beri politik ömrün çatışmalarının ortasında alternatiflere biçim veren beşerlerle mümkün olmuştur. Lakin bu alternatifleri yaratacak güç ütopyacı hayaller olmadan var olamaz.
[i] Oscar Wilde, Sosyalizm ve İnsan Ruhu, çev. Fuat Sevimay, Aylak Adam Yayınları 2013, s.31.
[ii] Çoklu kainatları, farklı gerçeklikleri ve vakit çizgilerini denetim altında tutan bir düzenek.
*Bu yazı, Bartu Ulu tarafından Jeet Heer’in The Nation’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
