Gerçek bir kaybeden: Matti Pellonpää

Ulus Baker’in “Neden Godard’la uğraşıyoruz?” sorusuna verdiği birinci karşılık şudur: “Çünkü hedef ‘politika üstüne’ ya da ‘politika konulu’ sinema yapmak değil, politik sineması politik yapmak.”

Ama yazımızın konusunu Godard değil iki Finlandiyalı adam oluşturduğu için, biz Baker’in bu sözleri Aki Kaurismäki için söylediğini varsayacağız. Aslında Godard ile Kaurismäki ortasında pek değerli farklar da yok. Sadece Godard’ın daha çok burjuvaların hikayelerini anlattığını söyleyebiliriz. Bunun da nedenini şöyle açıklar Godard: “Tanımadığım bir dekor içinde sinema yapamayacağım üzere, tanımadığım bir ortamı anlatmama da imkan yok. Burjuva hikayeleri anlatan sinemalar yapmakla işe başlamamın nedeni de burjuva kökenli olmamdır.”[i]

Yani burjuva hayranı bir züppe olduğundan değil, en düzgün onları tanıdığı için burjuvaların hikayelerini anlatmaya yönelir Godard. Bir diğer söyleşisinde de şöyle der: “İnsanları birbirine karıştırmamalı. Birbirinden ayırmalı. Birinin çıkıp da farklı şeyleri, farklı ortamları birbirine karıştırmaya hakkı yoktur, karıştırmaya kalkacak olursa o ‘biri’ çok güç biri oluverir.”[ii]

Sonrasında, “İşçiler mi?” diye sorar Godard, “Onlardan kelam etmeyi çok isterim, ancak ben onları yeteri kadar tanımıyorum” der. Ama daha can alıcı bir soru daha sorar: “Peki, emekçileri tanıyanlar, onlar hakkında sinema yapmak için ne bekliyor?”[iii]

İşte Aki Kaurismäki, daha birinci uzun metraj sinemasında –bir rivayete nazaran Hitchcock’un ‘asla sinemaya uyarlanamaz’ dediği– Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sını çekmeye cüret ederek, sinemaya “onlar” hakkında sinema yapmak için girdiğini gösterir.

Kaurismäki bize, burjuvaların hayatlarının anlatıla anlatıla bitirilemediği postmodern sanat dünyasının dışından bir yerlerden seslenir ve fakirlerin sıradan hayatlarını anlatır. Ona dünya çapında ün kazandıran iki üçlemesi vardır: “Proletarya Üçlemesi” (bilinen başka ismiyle ‘Tutunamayanlar Üçlemesi’) ve ülkesindeki işsizliği husus aldığı “Finlandiya Üçlemesi”.

Üstelik Kaurismäki’nin bunu Finlandiya’dan, yani bizim dünya üzerinde insan haklarına en çok hürmet duyulan, işsizlere para ödeyecek kadar toplumsal bir devletin ve üst seviye refahın olduğu bir yer olarak bildiğimiz topraklardan yapması onu daha pahalı kılar. Ve tahminen de Kaurismäki için ironi burada başlar.

Çektiği çabucak her sinemayla ülkesinin tüm imajını yerle bir eder. Bir cennetten değil, cennetteki gölgeler’den bahseder bize. Gölgede kalmış insanlardan ve hayatlardan bahseder.

Başka bir deyişle, Marx’ın o ünlü “Anlatılan senin hikayendir” deyişini sinemalarına uyarlar. Kıssasını anlattığı insanları ezen, dışlayan ve bir kenara atan toplumun kıymetlerini de birden fazla vakit sertçe, kendine mahsus bir kara mizahla eleştirir. Sinemalarında çok az diyalog geçer, bunun yerine hemen her sahnede sözleri duruma cuk oturan müzikleri kullanır.[iv]

Ve bu sahnelerin birçoklarında Nietzsche’yi kıskandıracak bıyıklarıyla, yağlı uzun saçlarıyla ve ağzından neredeyse hiç düşürmediği sigarasıyla başlı başına bir karizmayla tanıştırır bizi: Matti Pellonpää.

Pellonpää bir kaybedendir, lakin gerçek bir kaybeden. Üye olduğu bir kulübü falan yoktur. Hobi olarak değil bir hayat biçimi olarak kaybeder. Altında kıymetli bir motoru da yoktur, en fazla hurda bir arabası vardır. Ya da her gün öteki bir bayanla da yatmaz. Ancak her sinemasında kesinlikle bir bayana âşık olur. Dahası, canlandırdığı karakterler aslında bir bakıma onun kendi hayatıdır. Evsiz yurtsuz, lokantalarda yatarak sürdürdüğü kendi bohem hayatı.

Kaurismäki’nin birinci uzun metraj sineması olduğunu söylediğimiz Rikos ja rangaistus’ta (1982) kasap Nikander olarak tanırız birincinin Pellonpää’yı. Daha sonra Kaurismäki’nin “Proletarya Üçlemesi”nin birinci sineması olan Varjoja paratiisissa’da (1986) bu sefer çöp toplarken, bir markette kasiyerlik yapan Ilona’ya aşık halde buluruz Nikander’i. Ama Nikander çöp konteynerleriyle meskeni ortasında mekik dokuyan, katıldığı İngilizce kursları dışında hiçbir “sosyal aktivitesi” olmayan, yalnız ve asosyal bir adamdır. Ilona ise daima iş değiştiren, iş dışındaysa hareketli bir hayatın ve sınıf atlamanın peşinde olan genç bir bayandır. Bu yüzden de Nikander’in onda ne bulduğunu anlayamaz. Çıktıkları bir akşam yemeğinde ısrarla kendisinden ne istediğini sorar ve sonunda Nikander’i sinirlendirir: “Hiç kimseden hiçbir şey istemiyorum. Ben Nikander’im. Evvelce kasaptım, artık çöpçüyüm. Dişlerim dökülüyor, midemde sorun var. Fakat yaşamaya çalışıyorum. Sana söyleyecek diğer kelamım yok. O yüzden, ne istediğimi sorma.”

Kaurismäki’nin bir diğer sineması Ariel’de (1988) ise sinemanın ortalarında bir hapishanede çıkar karşımıza Matti Pellonpää. Canlandırdığı Mikkonen, dünyada adam öldürecek son insandır ve yıllardır cinayetten mahpus yatıyordur. Koğuş arkadaşı Taisto ise hayat çok boktan deyip intihar eden madenci bir babanın madenci oğludur. Babası intihar edince, çalıştığı maden ocağı da kapanınca kente iş bulmaya gelir ama yolda iki kişinin saldırısına uğrayıp gasp edilir. Daha sonra kentte o iki şahıstan birine tesadüfen rastlayınca adamdan zorla parasını almaya çalışırken polis tarafından yakalanıp tutuklanır. Bu ortada tutuklanmadan evvel çocuklu dul bir bayana da âşık olmuştur. Çok geçmeden esasen yıllardır mahpus yatmaktan canına tak eden Mikkonen’le bir arada mahpustan kaçış planı yapmaya başlarlar. Buradan itibaren Mikkonen, arkadaşı Taisto’nun sevdiği bayan ve çocuğuyla birlikte “Ariel” isimli bir gemiyle Meksika’ya kaçmasını sağlamaya çalışır. Hatta bunun için bir banka soygununa da girişir, ki kendisi tıpkı vakitte dünyada banka soyacak son insandır da.

Tartışmasız en absürt Kaurismäki sineması olan Leningrad Cowboys Go America’da (1989) ise Leningrad Cowboys isminde, değişik saçlarıyla dikkat çeken Finli bir rock kümesinin dolandırıcı menajeri Vladimir’i canlandırır. Sinema, kümenin eski bir küçük kulübenin içinde sanat işlerinden sorumlu bir Sovyet vazifelisi olduğunu sandığımız bir adama Katyusha’yı çalmasıyla başlar. Ancak misyonlu, Vladimir’e kümenin berbat olduğunu söyler. “Amerika’ya gidin, orada her türlü saçmalığı yerler” der, Vladimir’e New York’taki kuzeninin telefonunu ve adresini verir. New York’a ulaştıklarındaysa bir hayal kırıklığı daha yaşarlar: “Meksika’ya gidin. Kuzenim evleniyor. Düğünde çalacak bir kümeye muhtaçlıkları var.” Böylelikle Ariel’de arkadaşı Taisto’yu gönderdiği Meksika’ya, bir sonraki sinemasında çılgın bir rock kümesinin menajeri olarak gitmeyi başarır Pellonpää.

Pellonpää’nın bir diğer Kaurismäki sinemasıysa Pidä huivista kiinni, Tatjana’dır (1994). Bir seyahat sinemasıdır bu. Matti’nin canlandırdığı Reino karakteri votkaya, yol arkadaşı Valto’ysa kahveye bağımlıdır. İki kafadarın ortak yanlarıysa briyantinli birer rocksever olmalarıdır. Valto’nun konforlu otomobilinde çok pratik ve taşınabilir bir kahve makinesiyle süper bir plakçalar da vardır. Tek eksikleri kendilerine eşlik edecek iki bayandır. Onları da yol üzerinde mola verdikleri bir yerden bulurlar: Tallinn’e giden, biri Estonyalı oburu Rus iki bayan. Siyah beyaz, her zamanki kısa diyalog ve hoş müzikleriyle tekrar tam bir kaybeden sinemasıdır bu. Kaurismäki sinemalarındaki Estonya’ya kaçış miti yeniden gerçekleşecektir. Bunun için de Reino’nun elindeki votka şişesini bırakıp Tatjana’ya tutunması gerekmektedir.

Pellonpää’nın en sağlam karakterlerinden biri de Kaurismäki’nin Henri Murger’ın Bohem Hayatından Sahneler isimli romanından uyarladığı Boheemielämää (1992) sinemasındaki Rodolfo karakteridir. Rodolfo, Paris’te kaçak olarak yaşayan Arnavut bir ressamdır ve sinemanın isminden da anlaşılacağı üzere iflah olmaz bir bohemdir. Ama kıssanın yürüyebilmesi için arkadaş olabileceği baş dengi bir bohem daha bulması gerekmektedir. Bunun için bir lokantada oturmuş verdiği siparişin gelmesini beklerken, tesadüfe bakın ki içeriye hiç basılmayan kitapların müellifi Marcel Marx girer ve Rodolfo’nun masasına oturur.

Marcel garsona iki yarım balık sipariş eder. Rodolfo, bunun garip bir sipariş olduğunu söyler. Marcel’se bu yolla her vakit tam bir balıktan daha fazla balık yiyebildiğini söyleyerek duruma açıklık getirir. Akabinde garson, daha evvel sipariş veren Rodolfo’ya balığını getirir, Marcel kendi siparişini sorar, garson son balığın Rodolfo’ya sipariş edildiğini söyler. Fakat Rodolfo güzel bir bohem olduğu kadar âlâ bir insandır da, Marcel’e balığını paylaşmayı teklif eder. Marcel, bunu birinci başta kabul etmek istemez. “Sizi yemeğinizden yoksun etmek istemem beyefendi” der. Rodolfo, “Yani beni âlâ niyetimi göstermekten mi yoksun edeceksiniz?” diye karşılık verince Marcel teklifi kabul eder. Ve balığı ikiye bölerek, afiyetle mideye indirirler.

Bu sahnede biraz durursak kısa bir çözümleme yapabiliriz. Örneğin Kaurismäki’nin Marcel’e Marx soyadını vermesiyle, daha bilinen bir “Marx” olan Karl’ın bohemlere olan önyargısı üzerinden bir okuma yapılabilir. Balığını paylaşan Pellonpää aracılığıyla Kaurismäki pekala bize şunu diyor olabilir: Evet, birtakım beşerler hayatlarındaki maddi zorluklarla başa çıkamayabilirler. Hatta ellerine üç beş kuruş para geçtiğinde bunu beceriksizce savurabilirler ya da bir yankesiciye de kaptırabilirler. Lakin bu, onların ihtilal düşmanı falan olduğunu göstermez. Tersine, cebinde meteliği yokken, üstelik hiç tanımadığı bir adamla tabağındaki balığı paylaşma cömertliğini gösteren bir adam sizin dostunuzdur. Üstelik bu adam bir de Matti Pellonpää’ysa esasen dostunuzdur.

Dostumuz Matti Pellonpää, şimdi 44 yaşındayken, 13 Temmuz 1995 günü geçirdiği bir kalp kriziyle hayatını kaybetti. Kim bilir, tahminen en azından sinemalarında bu kadar çok sigara içmeseydi, hâlâ yaşıyor olabilirdi. Ve tahminen de yaşasaydı, Kaurismäki’nin Le Havre (2011) sinemasında, kitaplarının basılmamasından olsa gerek, yazmayı bırakıp ayakkabı boyacılığına başlayan eski dostu Marcel Marx’ın yanında görecektik onu.

Yukarıda saydığımız sinemaları dışında, Aki Kaurismäki’nin Calamari Union (1985), Hamlet liikemaailmassa (1987) ve Leningrad Cowboys Meet Moses (1994) sinemalarında de rol almıştı Matti Pellonpää. Aki’nin ağabeyi Mika Kaurismäki’nin sinemalarında de oynadı.[v]

Pellonpää ayrıyeten, Jim Jarmusch’un –müziklerini Tom Waits’in yaptığı– Night on Earth (1991) sinemasında de rol alarak milletlerarası tanınırlığını artırır. Lakin o her şeyden evvel Aki Kaurismäki’nin baş kaybedenidir.

Bunun içindir ki, Mies vailla menneisyyttä’daki (2002) bar sahnesinde Aki’nin kamerası duvarda asılı duran Matti Pellonpää’nın portresine odaklanıp öylece kalır bir müddet. Ve akıllara Jean Cocteau’nun Orphée’deki (1950) “Sinema yaklaşmakta olan mevti kaydeder” deyişi gelir. Ne de olsa hayat uzun bir ölümdür. Neyse ki, dostumuz Matti Pellonpää çoktan ölmüştür.

*Bu yazı birinci sefer Mesele Dergisi’nin 69. sayısında (Eylül 2012) yayımlanmıştır.

[i] Jean-Luc Godard, Godard Godard’ı Anlatıyor, Metis Yayınları, 2008.
[ii] A.g.e. 74.
[iii] A.g.e. 74.
[iv] Hatta açık konuşalım, sinema ayağına resmen bize sevdiği müzikleri dinlettirir.
[v] Bu sinemalardan biri olan Zombie ja Kummitusjuna (1991) ise bizim için çok daha özeldir. Çünkü sinemanın bir kısmı İstanbul’da geçer. Ve Matti ağabeyimizi İstanbul’un fakir sokaklarında, kırık dökük otellerinde arkadaşı Zombie’yi bulmaya çalışırken görürüz.