Kapitalizmin gölgesinde sosyalist Küba

Sanayileşme, 18. yüzyıldan bu yana yumurtasından çıkan dinozor üzere gün geçtikçe büyüdü, gelişti, adeta bir canavara dönüştü. Her gelişmişliğin, ilerlemenin insan hayatına fayda sağlayacağı düşünülse de her vakit bu türlü olmuyor. Pekala, 21. yüzyılda bu gelişmişliğin sonucunda beşerler neyle yaşarlar?

Küba, seyahat edilebilecek son ülke, baştan uca gezilebilecek görkemli bir yerdi benim için. Çocukken duyduğum müzikler, okuduğum şiirler, gördüğüm fotoğraflar, dinlediğim öyküler bu seyahate beni hazırlamıştı. O denli ki burası bir ütopya, en azından Charles Fourier’in “falanster” ideali olabilirdi. Bu ütopyanın gerçekliğini iki hafta kadar deneyimlerken hayatımın en sıradışı vaktini geçirdim. Yıllarca sevgi ve hasretle büyüttüğüm hayal, eskinin avuçları ortasında kalakalmış, üstelik tam 65 yıldır.

Sosyalizm bir “yaşam fikri” olduğundan beri toplumsal adalet ve eşitlik üzerine inşa edildi. Fidel Castro, Che Guevara ve arkadaşları, 1959’da Fulgencio Batista’nın Havana’dan kaçtığı ihtilali gerçekleştirdi. Bu ihtilal, yoksulluğa karşı başlattıkları altı yıllık gerilla savaşının sonucuydu. İhtilalin akabinde Küba’da halk faydasına kamulaştırmalar, eğitim, sıhhat ve toprak ıslahatları gerçekleşti. Ülke ABD şirketlerinin ve mafya örgütlerinin elinden kurtarıldı, sosyalist bir idare şekline evrildi. Küba, kısa müddette Sovyetler Birliği’yle ticari işbirlikleri geliştirdi. Bu işbirlikleri ABD’yi endişelendirdi, nihayetinde Amerikalılar Domuzlar Körfezi’nde başarısız bir çıkarma operasyonu da gerçekleştirdi. Yüzyılların sömürge şartlarının eseri olarak iktisadı baskın biçimde şeker kamışı üretimine dayalı olan Küba’nın ürettiği şekerin yanı sıra en değerli yeraltı zenginliği olan nikelin büyük kısmını satın alan Sovyetler Birliği’ydi. Bu ticari işbirlikleri ülke iktisadını ağır ambargolara ve kapitalist kuşatmaya karşı korurken, sosyalizmin de bir ömür biçimi olarak sürdürülmesine imkan sağlıyordu.

1989’da Doğu Bloku’nun çöküşü ve çok geçmeden Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Küba’ya can veren atardamar kesildi. Büyük mahrumluk içindeki ülke, ABD ambargosuyla adeta kırıma uğradı. Bu periyotta Küba, ekonomik ve siyasi olarak yine yapılanma sürecine girdi. Ülke, Latin Amerika ve öbür bölgelerdeki sosyalist hareketleri desteklemeyi sürdürdü, dış siyasetini antiemperyalizm ekseninde biçimlendirdi. Yeni ıslahatlar ve siyasetler hayata geçirilmeye çalışıldıysa da bu periyot kayıplarla geçti. 1990’ların başında göze çarpmayacak kadar hudutlu olan özel girişimcilik, 2010’dan itibaren devlet tarafından çıkarılan yeni maddelerle hem teşvik edildi hem de aktiflik alanları genişletildi.

Kübalılar eğitim ve sıhhatte ziyadesiyle değerli ilerlemeler kaydetmiş olsalar da günlük ömürlerini sürdürürken ekonomik açıdan zorluklar yaşıyorlar. Küba iktisadı kendini krizden çıkarmakta zorlanıyor. Fakat temel bir ayrımı da gördüm: İhtilali yaşayan ve hatırlayan Kübalılar bu şuuru güçlü bir biçimde taşıyorlar ama ihtilali bir nesil öncesinden dinleyen genç nüfus için durum biraz karmaşık ve keyif kaçırıyor. O denli ki, Batista rejiminin hastalıkları ve sancıları ya bilinmiyor yahut hatırlanmıyor. Yaşadıkları darboğaz tahminen de genç kuşağı ülkenin kurucu ideolojik temelinden uzaklaştırıyor.

Küba’da her şey ve her yer ihtilalden sonraki haliyle bırakılmış, güya 2024’e bir günde taşınmış üzere. Yeni olan şeyse, halkın gündelik muhtaçlıkları ekseninde çağdaş bir hayatı sürdürme isteği. Gördüğüm kadarıyla, hak etmenin lakin elde edememenin yoksunluğu Küba’nın her yerinde eşit seviyede yaşanıyor. Köylülerin ihtilale dair fikirleri daha net ve taraflı. Lakin kent halkının ortasında “başka bir ömür mümkün” rivayeti dolaşıyor. Bu bilinmezlik Kübalıları kaldığı yerde memnun etmediği üzere gittiği yerde de huzursuz ediyor. Bu duyguyu biz de ülkece bilhassa son yıllarda yakından biliyor yahut tanıklık ediyoruz. Rivayetin ötesinde benim de tanıklık ettiğim, eşitlik unsurunu bozan birtakım gerçekler de var. Kübalılar, 1 ile 5 dolar ortasında değişen ölçülerdeki günlük yararlarını kas gücüne dayalı işler yaparak elde ediyorlar. Ambargolarla uğraş eden iktisat, turizm gelirleri sayesinde biraz rahatlamış olsa da gelir adaletsizliği artış gösteriyor.

Trinidad’da konakladığım casa particular’ın (Kübalıların turistlere konutlarını kiraladıkları odalar) sahipleriyle tanıştığımda, gelir nizamının nasıl bozulduğuna da şahitlik ettim. Kirenia esasen kimya mühendisi, doğal alanında çalışmıyor, yüzbinlerce ihtisas sahibi Kübalı gibi… Konutunu turizme açarak gelir yaratıyor. Eşi Jose ise doktor ve aylık kazancının 70 ABD dolarını geçmediğini söyledi. Ben ise dört günlük konaklamamda bu fiyattan daha fazlasını Kirenia’ya vermiştim bile. Bu derin ayrım, sanıyorum ki neredeyse her üç Kübalıdan birini büyük kentlerde turizme yöneltmiş. Havana’da tanışıp kısa müddette bağ kurduğum, konuşmaya ve anlatmaya da pek istekli Kübalı dostlarım sokak iktisadının resmi iktisadın 10 katı büyüklüğünde olduğunu söylediler. Birinci kere duyduğumda yanlış anladığımı düşünerek çeviri takviyesi aldım. Lakin duyduğumla okuduğum birebirdi: 10 katı… Mevcut idare çarkının pek de tertip tutmadığına delaletti. Sokak iktisadı bir biçimde kendi hiyerarşisini kurmuş ve kendi kurallarını oluşturmuş. Döviz, tütün mamulleri, konaklama ve birtakım nahoş ikili pazarlıklar…

Günlerimi Kübalı arkadaşlarımdan öğrendiklerimi, kahve ya da rom içecek kadar vaktimiz varsa tanıştığım yeni insanlara sorarak geçirdim. Nasıl oluyor da olmuyor? Havana Üniversitesi’nde akademisyenlik yapan birine sordum. Piyasa iktisadına geçiş için uzun müddettir çalışmaların yapıldığını lakin ambargolar sebebiyle dış yatırımcıların buna pek istekli olmadığını belirtti. Ayrıyeten teknolojik yetersizlik de baskılayıcı öbür bir sebepti. Küba dostu ülkelerle işbirlikleri de değerli ögeler olarak görülüyordu. Berbatına denk gelmediğim kokteyllerini içerken bir Türk gemi kaptanıyla da tanıştım. “Powership” isimli bir gemide Venezuela’dan rutin olarak gelen yakıtları elektriğe çevirerek Havana’ya güç sağlıyorlar. Pekala, ya Venezuela bunu bir mühlet sonra vermeyi reddeder yahut Amerikan ambargosuyla karşılaşırsa durum ne olurdu? Karanlık…

Küba idaresi, çağdaş siyasetlerle sosyalizmi sürdürme kararlılığında. Bununla birlikte toplumsal kabul sağlayacak yeni siyasetlerin zaruriliği da kaçınılmaz. Fidel Castro’nun vefatının akabinde Küba’yı dinamik tutacak bir birleştirici güç ne yazık ki ufukta görünmüyor.

Hugo Chavez’in tabiriyle “insanlık için bir sembol” olmuş Küba’da 1960 model bir ömür kabul edilebilir değil. Hele ki ekososyalistler eliyle bir pazarlama ögesine dönüştürülmüş Küba’ya yönelik desteği olmayan güzellemeler kabul edilemez. Kübalılar Kübalılarla eşitlenince değil, refah düzeyine ulaşmış öbür dünya ülkeleriyle eşitlenince adil bir yaşama kavuşmuş, personel sınıfı kapitalizmle çaba ederek emeğinin karşılığını almış ve sosyalizmi yüceltmiş olur.