Avrupa ve Kuzey Amerika’da anaakım siyaset iki karşı kampa ayrılmış durumda: Bir tarafta emperyalizmi yücelten ve ihya etmek isteyen muhafazakar gericiler, başka tarafta ise geçmişten farklı derecelerde utanç duyan lakin emperyalizmin varlıklı ve fakir ülkeler ortasındaki münasebetleri kıymetli ölçüde belirlemeye devam ettiğini yadsıyan ilerici liberaller ve sosyalistler. Köleliğin ve sömürgeciliğin tazminine ait tartışmalar dahi geçmişteki yanlışların telafisi çerçevesinde ele alınıyor, tabiatın ve emeğin emperyalist yağmasının günümüzün “postkolonyal” dünyasında da hızla devam ettiği fikri göz arkası ediliyor.
Bu kısa görüşlülüğün bir nedeni de emperyalizmin “sömürgeci işgal” ile karıştırılması. İrlanda’nın kuzeyi ile işgal altındaki Filistin dışında sömürgelerin geçmişte kaldığı ve bunun emperyalizm için de geçerli olduğu düşünülüyor. Halbuki sömürge rejimi emperyalizmin muhtemel biçimlerinden yalnızca biridir, değişmez özü de insanlığın ve doğal zenginliklerin yağmalanmasıdır. Kapitalizm, fakir ülkeleri yağmalayıp insanları katletmek için ordu göndermekten çok daha tesirli olan yeni yağmalama yolları geliştirmiştir. Nasıl ki kölelik, yerini emekçilerin emeklerini sermaye sahiplerine “özgürce” sattığı fiyatlı köleliğin sessiz baskısına bıraktıysa, sömürgeci yağmanın yerini de örtülü ismiyle “serbest ticaret” almıştır.
Kahvenin maliyeti
Örneğin, rastgele bir zincir kahve dükkanından satın alınan 2,50 sterlinlik bir fincan kahveyi düşünelim. Bunun yalnızca 1 penny’si kahveyi yetiştirip hasat eden çiftçiye gidiyor. Son yıllarda yeşil kahve çekirdeğinin dünya pazarındaki satış fiyatı, kilosu 2 sterline inerek tarihteki en düşük düzeyine yaklaştı. Dünya çapında kahvenin yüzde 94’ünü yetiştiren 25 milyon küçük çiftçi için bu, üretim maliyetinin hayli altında bir meblağ. Örneğin, Orta Amerika’daki kahve üreticileri yalnızca maliyeti karşılamak için kilo başına 3,30 ila 4,10 sterline muhtaçlık duyuyor, yani mevcut durumda kendilerinin ve birçok vakit hasada yardım eden çocuklarının emekleri karşılığında hiçbir şey kazanamıyorlar. Bunun yerine daha fazla borçlanıp çocuklarının yokluk çekmesine seyirci kalıyorlar; kimileri koka, afyon, kenevir yetiştirmeye yöneliyor, birçoğu da tarlalarını terk edip ABD sonuna yahut kalabalık kentleri çevreleyen gecekondu mahallelerine yanlışsız yola koyuluyor.
Bu sırada, neredeyse tamamı Avrupa ve Kuzey Amerika’da bulunan kapitalist şirketler kahveyi kavurup kârlarını katlıyor; kahve zincirleri ve mülklerini kiralayan mal sahipleri ise bir fincan kahvenin yarısını kâra dönüştürüyor.
GSYH yanılsaması
İşin çarpıcı yanı, 2,50 sterlinlik bir fincan kahvenin 2 penny’si hariç tamamının Birleşik Krallık’ın gayrisafi yurtiçi hasılasına dahil edilmesi. Bu durum, Afrika, Asya ve Latin Amerika’daki tarlalarda, maden ocaklarında, merdiven altı atölyelerde çok sömürülen çiftçiler ile emekçilerin yarattığı servetin, emek eserlerinin tüketildiği ülkelerin gayrisafi “yurtiçi” hasılasında sihirli bir biçimde yine belirdiği “GSYH Yanılsaması”nın dikkat alımlı bir örneğidir. Çok sömürülüyorlar, zira ne kadar çok çalışırlarsa çalışsınlar ailelerinin geçimini sağlayamıyor, varlıklı ülkelerdeki personellerin doğuştan hakkı olarak görülen sıhhat ve eğitim üzere temel gereksinimlerini karşılayamıyorlar.
Kahve için geçerli olan, giysiler, türlü aletler, mutfak eşyaları üzere pek çok şey için de geçerli. Örneğin Bangladeş’te üretilen bir gömlek için Primark ya da Marks & Spencer’a ödenen 20 sterlinin en fazla 1 sterlini Bangladeş’in GSYH’sine yansıyacak, bunun muhtemelen lakin 1 penny’si haftada 70 saat çalışıp tekrar de çocuklarının karnını doyurmaya yetecek kadar para kazanamayan dokumacılık çalışanına ödenecektir. Pamuk hammaddesinin maliyeti dışında bu 20 sterlinin büyük bir kısmı, eserin tüketildiği ülkenin GSYH’sinde yer alacaktır.
Yüzde 20 KDV’ye ek olarak hem büyük mağazaların, mülk sahiplerinin ve başka hizmet tedarikçilerinin kârları hem de onlar için çalışan herkesin fiyatları üzerinden alınan vergiler münasebetiyle, kesin satış fiyatının yaklaşık yüzde 40’ı devletin cebine girecektir. Devlet bu parayı asker, polis, Ulusal Sıhhat Sistemi (NHS), emekli maaşları üzere ödemeler için kullanacaktır. Hasebiyle biri çıkıp “neden göçmenlerin sıhhat sistemimizden faydalanmasına müsaade verelim?” diye sorduğunda, “bu fona onlar da katkı sunuyor da ondan” demek gerekiyor. Ne yazık ki şu anda “soldan” hiç kimse bunu söylemiyor!
21. yüzyıl emperyalizmi
“Neoliberal” olarak bilinen periyotta, 1980’lerden itibaren kapitalistler dokumacılık ve başka birçok eserin üretimini düşük fiyatlı ülkelere kaydırdı. Hedef, yurtiçindeki değerli işgücünü yurtdışındaki ucuz işgücüyle ikame ederek kârlarını artırmak, böylelikle kendi çalışanlarıyla direkt karşı karşıya gelmeksizin fiyat masraflarını düşürmekti. Evvelden “Üçüncü Dünya” olarak isimlendirilen ülkelerin büyük kısmı, Avrupa ve Kuzey Amerika için ucuz girdi ve tüketim malları üreten dev bir hür ihracat bölgesine dönüştürüldü. Sonuçta, güçlü ülkelerdeki kâr, refah ve toplumsal barış, fakir ülkelerdeki yüz milyonlarca personelin çok sömürülmesine her zamankinden daha çok bağımlı hale geldi. Bunun ismini koymak lazım: emperyalizm. Feodal çağdan kalma ilkel tekniklere dayanmayan, lakin gerektiğinde pekala devlet terörüne, kapalı savaşa yahut direkt askeri müdahaleye başvuran yeni, çağdaş, kapitalist bir emperyalizm biçimi.
Üretimin global ölçekte değişimi, kârlılığın tekrar yapılandırılmasını ve sermaye birikiminin sürdürülmesini sağlamakla kalmamış, çalışanlar ortasındaki rekabeti de hudutların ötesinde bariz biçimde artırmıştır. Kapitalist sistemi yıkmak için verilen siyasi gayretten farklı olarak sistem içindeki pozisyonunu muhafaza ve güçlendirmeye dayalı ekonomik çabada, artan rekabetten korunmaya çalışmak doğal ve olağan bir reflekstir. Fakat bu onu ilerici yapmaz. Üretimin düşük fiyatlı ülkelere kaydırılmasının bir öbür sonucu da bu ülkelerden dışarı personel göçüdür. Göç aykırılığı, Birleşik Krallık’taki çoğu işçinin Avrupa Birliği üyeliğine karşı oy kullanmasına neden olan en kıymetli faktördü. Personellerin artan rekabete verdikleri tepki—duvar örme ve hudutları kapatma çağrıları—Lenin’in, “burjuvazinin kanatları altına girmek yolundaki kendiliğindenci, sendikalist arayış” olarak nitelediği durumun en açık örneğidir.
Emperyalizmin sürekliliğinin ve yaygınlığının delilleri dört bir yanımızda mevcut. Ancak liberaller, toplumsal demokratlar, hatta kendisini devrimci sosyalist sayan pek çok kişi, emperyalizmin ne manaya geldiğine dair söz oyunlarıyla gösterdiğinden fazlasını gizleyen istatiksel dataların gerisine sığınarak bunu görmezden geliyor. Emperyalizmin yüceltilmesi berbat; lakin emperyalizmin inkarı, gün geçtikçe yıpranan ve itibarsızlaşan demokrasi cephesinin arkasına saklanan zenginlerin tahakkümünü kırabilecek bir hareket inşa etmenin önünde çok daha büyük bir mani teşkil ediyor.
*Bu yazı, Ezgi Yurteri tarafından John Smith’in openDemocracy’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
