Gerçekten bayanların yanında mısınız?

Haftalardır daha çok yaratıcı kesimlerde ve akademide ortaya çıkan ifşaları takip ediyorum, ediyoruz. Birçoklarını esasen biliyorduk. Lakin “herkesin bildiği sır” olarak bu failler ve fail aklayıcılar işlerini güçlerini yapmaya, sahnedeki yerlerini muhafazaya, prestijli ve esaslı kurumlarla işbirliği yapmaya, eğitmen, uzman, konuşmacı yahut insan hakları aktivisti diye anılmaya devam ediyorlar.

Bu ifşalar, birçok bayan üzere, beni de geçmişe dönüp bakmaya sürükledi. Yok sayılmalarımla, işsiz kalışlarımla ve bu dalın (sivil toplum kuruluşları) ikiyüzlülüğüne karşın hala burada çalıştığım gerçeğiyle, aynaya baktığımda gördüğüm beyaz saçlarımla, ekonomik zorluklarla, “makul olmaya çalıştığımı” fark etmekle ve antidepresanlarımla yüzleştim. Bugüne kadar toplumsal cinsiyet eşitsizliği, ayrımcılık ve mobbingle çabayı yaptığım araştırmalar ve örgütlenme çalışmalarıyla “profesyonel bir zeminde” tutmaya çalıştım.

Bu sefer biraz iç dökmeyi deneyeceğim. On yıldır sivil toplum alanında gördüklerimi, ben de bıraktığı tortuyu ve datalarla çelişmeyen şahsî tanıklığımı, görüşlerimi paylaşmak istiyorum. Zira belirli ki mobbing, ayrımcılık, emek sömürüsü sürat kesmeden devam ediyor, sivil toplumun da dönüştüğünü maalesef göremiyoruz. Bu yazıda rastgele bir kişi yahut kurum değil çoktandır “üçüncü sektör” olarak da anılan sivil toplum alanı ifşalanıyor.[i]

Zaten belirli çevrelerce “sivri” diye anıldığım için artık iş bulamamaktan yahut rastgele bir biçimde iş alamamaktan elbette korkuyorum ancak tekrar de yazacağım. Çünkü bu haksızlığa, eşitsizliğe ve yaşadığımız topyekûn çürümeye karşı öncelikle o elmayı kolundan koparmak lazım, lazım ki elimizde ne kalmış, görelim.

Eğer aşağıdaki cümleleri bir biçimde zihninizden geçirdiyseniz yahut sesli söz etmişseniz, bir sefer daha hatırlatmakta yarar var:

• Bazı bayanlar da ifşalardan prim elde ediyor sanki. (Mağduru suçlama: Prim elde edemiyorsun, kara listeye alınıyorsun; ifşa eden bayan birçok vakit işini, etrafını ve güvenliğini riske atıyor.)
• Etkileşim kasıyorlar ya, biraz da abartmıyor musunuz? (Değersizleştirme: O abartı dediğiniz, buzdağının sırf görünebilen ucu.)
• Erkeklerden nefret mi ediyorsun? Erkek düşmanı mısın? “Feminazi” misin? (Şeytanlaştırma: Şey, biz bunları geçeli çok oldu.)
• Neden “erkekler” diyorlar? Her erkek birebir mı? (Her erkek değilcilik: Fail erkek, ne yapalım? Erkek demeyelim mi?)
• Ama biz tüm erkekler olarak burada yaftalanıyor, etiketleniyoruz. (Odağı failden uzaklaştırma: Şimdi ifşanız çıkmamış olabilir.)
• Hiçbir şey yapmamış olmama karşın geçmişteki şu bayan yahut lubunya sanki beni de ifşa eder mi? (Kendini aklama: Bunu aklından geçiriyorsan kesin bir şey yapmışsındır.)

Aşağıdaki cümleler de ifşayı yapanların yıllar içinde aklından geçenler:

• Eğer bu yazıyı yazarsam yahut ifşalarsam bir daha iş bulabilir miyim? (çaresizlik)
• Bana inanacaklar mı? (kaygı)
• Zaten gereğince dışlandım, bunun ne mal olduğunu herkes biliyor ancak hâlâ bir yaptırım yok, ben yalnızca ifşa ettiğimle kalacağım. (umutsuzluk)
• Acaba öbür bir yolu var mıydı? Tüm sistemleri çalıştırdım mı? (kendini suçlama)
• Ya nasıl olur da bu bayan hala bu adamla iş yapar? Bir de feminist siyaset, iştirak, demokrasi, kapsayıcılık falan çalışıyor. Eh, geçen gün arkadaşım da yinelemişti ve bir toplantıda söylemişti onun/onların fail ve/veya fail aklayıcı olduğunu. Neden hala çalışıyorlar ki? (hayal kırıklığı ve öfke, şaşkınlık)
• Yıllardır boşuna mı emek verdim ben ya? Hâlâ bunlar her yerde. (öfke)
• Yazık yazık! Bir de hiç utanmadan cinsiyet eşitliği, özgürlük diyorlar hiç utanmadan. (öfke, öbürleri ismine utanma)
• Of, bu konferansta, aktiflikte konuşmacıymış, eğitmenmiş, davetliymiş. En yeterlisi gitmeyeyim, ben niçin gitmiyormuşum, gideceğim. Aralığımı korurum. (direnç)

Kadının makbulü vardı, bir de artık iktidar sahibi kişi yahut yapıya yönelik ifşanın makbulünü çıkardılar. Birinin belirli çevrelerce sevilmesi, aktivist, solcu, edebiyatçı, akademisyen vs. olması fail olduğu gerçeğini değiştirmez, hatta birden fazla vakit bir dokunulmazlık zırhı giydirir. Bu dokunulmazlık zırhına karşı ifşalamak çok daha sıkıntı. Münasebetiyle birilerinin tez ettiğinin bilakis, etkileşim almayı hiç düşünmeden ifşayı son deva olarak, yılların, ayların, günlerin tartısı ve öfkesiyle, son âna kadar tereddüt ederek paylaşıyoruz.

Çünkü faillerin adı ve kurumu yerine bayanın ismi ve bayanın önüne konan sıfatlar yayılıyor. İfşadan sonra işimizin niteliği yerine “işte o bayan, ifşa eden” diye anılmaktan kaygı ediyoruz. Sonra bildiğimiz yaftalar: “O bayan biraz değişik, sivri, zorlayıcı, erkek düşmanı, başına bela olur.” Bedeli de birçok vakit ağır: dışlanma, güvencesizlik, yıllarca sürebilecek işsizlik ve doğal kendini daima açıklama ve ispatlamak zorunda bırakılmaya dair erkek tertibinin ve dalın baskısı. Tüm bunlara karşın diğer bayanlardan aldığımız yürekle yazıyoruz ve kimi şeylerin değişebileceğine dair bir umutla tecrübelerimizi paylaşıyoruz.

Temel dertlerimizden biri de ifşalanan beşerlerle ismimizin yan yana anılması oluyor. Zira bu hem bizi tetikleyecek hem de yaşadığımız şiddeti ve travmayı aşmamızı zorlaştıracak bir durum. En büyük tasamız, evvelki işverenlerin, yöneticilerin, eşit konumda çalıştığın grup arkadaşının hiç utanmadan eşitlikten, hak temellilikten bahsetmeye cüret ederken üzerimize yapıştırılacak sıfatlar nedeniyle iş bulamayacak olmamız. Aslında bulamıyoruz, birçoğumuz da yıllarca bulamadı.

Bundan beş yıl evvel bir arkadaşımla sivil toplumdaki çalışma alakaları açısından hak ihlallerini ve buna bağlı yapısal meseleleri lisana getiren açık mektup yazalım dedik. 2020 yılıydı. Muhalif dediğimiz kümeler ve medya elbirliğiyle anlaşmış üzere (bırakın ifşayı) daldaki şiddeti, mobbingi, liyakatsizliği, yapısal meseleleri anlatan bir yazıyı bile yayımlamak istemediler. Bunu aşmak için gecelerimizi gündüzümüze katıp “araştırma yapalım” dedik, sivil toplumda hak ihlallerini belgelersek tahminen bir şeyler değişir dedik. Belgeledik de.[ii] Lakin ortadan geçen beş yılda hiçbir şeyin değişmediğini üstelik hak ihlallerinin daha da derinleştiğini gördük.

Bir şenlikte, fuarda, toplantıda yahut bir aktiflikte “merhaba” demeye bile çekinmeye başladı beşerler, zira yamukluğu, şiddeti, mobbingi, gerçeği yazdığımızı biliyorlar. Bilmiyorlarsa da lisana getiriyorsun. Biz, failleri ve fail aklayıcıları kulaktan kulağa anlattığımızda bile başlarını çevirip, utanç duymadan işbirliğini sürdürenler oldu. Onlara iş verdiler. Haklardan, güçlenmekten, örgütlenmekten, eşitlikten bahsettiler. Zira sivil toplumun üzerinde devlet tarafından bu kadar baskı varken “itibarı sağlam” kişiyi veya kurumu (çoğu kere erkek) karşılarına almak istemediler.

Yaşadığımız travmaları, eşitsizlikleri, uzun işsizlik periyotlarını bir kenara bıraktık, bir de erkeklere “hayır, hayırdır” üzere temel şeyleri tekrar tekrar anlatıyoruz. Hayatta kalmaya çalışırken erkekler için “eğitici içerikler” çıkarmaya da başladık. Benim sivil toplumdaki “eğitici” öyküm kısaca şöyle: Toplumsal cinsiyet eşitliği, cinsel şiddetle siyaset evrakları ve sistemleri çalışmayan birkaç kurumdan ayrılmak zorunda kaldım. Garantisiz, muhakkak vadeli işlere mecburen tamah ederken paketin içine mobbing, şiddet ve ayrımcılığın da dahil edildiğini bilmiyorduk. Üstelik bu paketin içinde kapalı kapılar arkasında haksızlıkların üstünün örtüldüğünü yaşayarak öğrendim. Ah, neler duyduk, gördük?

Üstümüzde etek var diye “bu ne seksi bir çalışma?” diyen erkek yöneticiler, aktiflik sonrasında bir ortaya geldiğimizde alkolün ardına sığınıp dokunmaya çalışanlar, cinsel taciz faili olduğunu bile bile faille çalışmaya devam edenler, bir rapora gerçek düzgün bir söz dahi eklemeden kendisini muharrir olarak ekleyenler, fikrini çalıp kendi fikriymiş üzere sunanlar, “cinsel taciz bağlama nazaran değişir canım” diyen yöneticiler, feminist olduğunu argüman eden bayanların şiddet beyanını öğrendikten sonra “tatsız olmuş” deyip bu kurum ve bireylerle işbirliği yapmaya devam edenler, maalesef web sitelerinin tozlu köşelerinde bekleyen toplumsal cinsiyet eşitliği ve şiddetle çabaya yönelik rafa kaldırılan siyaset evraklarını hatırlattığında “ama biz onları proje müracaatları için yazıyoruz” diyenler, bakanlıktaki ilişkileriyle telefonda konuşur üzere yapıp tehdit eden işverenler, artık öykülerinde ifşaları çatır çatır paylaşıp vaktinde işyerinde yaşanılan mobbingi, cinsel şiddeti, ruhsal şiddet aktarıldığında başını diğer bir yana çevirip “olur bu türlü şeyler, x kurumunu karşımıza almak istemeyiz” demeye devam edenler… Liste uzayıp gidiyor.

Dikkatinizi çekerim, bu dal sivil toplumun ta kendisi. Makûs haber: Şiddetin, mobbingin ve ayrımcılığın bölümü olmaz. Sivil toplum dalında her yerde uzunluk boy “toplumsal cinsiyet eşitliğini”, “sosyal etkiyi” ağzına pelesenk etmiş failler ve fail aklayıcılar var. Artık bakıyorum da “ifşalara karşı yanındayım, yanınızdayız” diyen birçok kişi, vaktiyle başlarını öteki istikametlere çevirdiler. “Hak temellilik” ve “eşitlik” diye bağıranlar kelamda hak savunucularının lakin aslında patriyarkanın özevlatlarının yanında durmaya devam ediyorlar. Bense işsiz, kesim başı işlerin peşinde, bölüm değiştirmek zorunda kalmış, antidepresana başlamış; bir yandan sayısız müracaat yapıyor öteki yandan haksızlıkları her yerde lisana getiriyorum. Başlar sağa sola çevriliyor, tekrar o bildik fısıltı “başımıza bela olur” dolaşıyor. Tekrar de çalışıyor, yılmıyor, anlatıyor, bu dalda var olmaya devam etmeyi deniyorum. Birçok diğer bayan ve lubunya üzere.

Bu çürümüşlük sırf bayanların hamasetiyle değişmeyecek. Kurumların ve bireylerin şapkayı önüne koymasıyla değişecek. İki toplantı ortasında duyduğun bir beyanı ciddiye almanla değişecek. “Kurumum zedelenir” mazeretiyle kafanı öteki bir yana çevirmekten vazgeçmenle değişecek. Yoksa bu bataklık hepimizi yutacak. Sivil toplumda bir ifşa zincirinin başlaması, sivil toplumun zayıflaması yerine yıllardır kıymetini vurguladığımız disiplin heyetleri, bağımsız izleme sistemleri, sendikal örgütlenmenin ve siyaset evraklarının fiilen uygulanması bir başlangıç olabilir.

Bu yüzden hem örgütüne hem de kendine şu soruları sormalısın: Siyaset evrakları fonksiyonel mi? Bağımsız kontrol ve şikayet sistemlerin var mı? Kapalı kapılar arkasında “herkesin bildiği sırları” besliyor muyuz? Failler ve fail aklayıcılarla çalışmaya devam ediyor muyuz? Duyduğumuz bir beyanı ne kadar dikkate aldık? İdare Kurulu’na taşıdık mı? Üstelik kimileri kamusal ifşa. Sivil toplum alanında çalışanların birçoklarını bildiğini varsayıyorum. Mobbinge ve şiddete maruz kaldığını bildiğin takım arkadaşının ne kadar yanında durdun? Kaç tane hizmeti, ihaleyi, uzmanlığı tıpkı kuruma, şirkete, erkeğe verdin? Gençlere, bayanlara alan açtın mı? ILO C190’ı şartsız kuralsız benimsedin mi, kabul ettin mi?

Bir toplumsal medya paylaşımında “yanındayım” demek yetmiyor, kurumunu dönüştürmeye yönelik örgütlü bir irade gerekiyor. Siyaset evrakları “var” diye süreçler işlemiyor, birçok kurumda mobbing ve ayrımcılıkla çaba resmi metinlerle değil informel irtibatlar (ortak tanıdık vb.) üzerinden “idare” ediliyor (bu aslında başlı başına yapısal bir sorun). Raporlama oranlarının düşük görünmesi de “vaka yok” manasına gelmiyor; utanç, suçluluk, misilleme korkusu (iş/kariyer riski) ve muteber müracaat düzeneği eksikliği bildirimleri bastırıyor. En son yaptığımız araştırmada dört cinsel şiddet hadisesi beyan edildi. Aktif gayret ve yaptırım sistemleri kurmak yalnız hukuksal değil etik bir yükümlülük. ILO 190’ın altını çizdiği üzere toplumsal cinsiyet eşitsizliği işyerindeki şiddetin başat sebeplerindendir, bayanların, LGBTİ+’ların işsizleştirilme, dışlanma ve güvencesizleştirilme süreçleriyle iç içe.

Eğer sivil toplum “eşitlik, örgütlenme, güçlenme, katılım” talep ediyorsa, ILO C190’ı şartsız benimseyip iç prosedürlere çevirmeli, bağımsız müracaat düzenekleri ve psikososyal dayanak sınırları kurmalı, misilleme, mobbing ve ayrımcılığa—kim olursa olsun—sıfır tolerans uygulamalı, süreçlerin sonuçlarını şeffafça duyurmalı, fail ve fail aklayıcılarla bağını soruşturma sürecini de başlatarak kesmeli. Zira asıl prestij, özeleştiri vererek, her ne olursa olsun haksızlıkların yanında durarak başlar. Sahi bayanların yanında mısınız, yoksa tekrar “tatsız bir yazı olmuş” deyip başınızı mı çevireceksiniz?

*****

Bana “bütün sivil topluma yazıyor gibisin” denebilir. Evet, bütün sivil toplum kuruluşlarına yazıyorum. Zira sivil toplumdaki problemleri, mobbingi, hak ihlallerini, ayrımcılığı, kayırmacılığı biliyorsunuz. Biz de biliyoruz. Şayet nitekim üzgün ve de şaşkınsanız kamusal yahut kamusal olmayan ifşaları ve araştırmaları görmezden gelmeyerek örgütünüzün çalıştığı şirketleri, kurumları ve bireyleri yine gözden geçirirsiniz. Dipnotların bir kısmından ve telefon rehberinizden yararlanabilir, iş yapmadan evvel çalıştığınız şirketin, örgütün çalışanlarından geribildirim almak üzere bağımsız izleme düzenekleri kurabilir, ifşa etmeye cüret eden lubunyaları ve bayanları referans alabilirsiniz.

[i] Bu yazıda, tercihen kurum ve kişi isimlerini geçirmiyorum, kendileriyle yahut davalarıyla uğraşamam. Hayat esasen gereğince sıkıntı. Çok isteyen, kamusal cevap vererek buyursun açsın davasını.
[ii] Sivil toplumda çalışma alakaları üzerine yapılan birtakım araştırmalar ve raporlar:

• Sivil Alanda Çalışma Bağlantıları. STGM – Sivil Toplum Geliştirme Merkezi, 2025.
• Sivil Alanda Çalışmak: Hak Savunuculuğunda Kendi Hakkını da Savunmak. Sosyal-İş, 2025.
• Türkiye’de Hak Temelli Sivil Toplum Örgütlerinde Çalışan Haklarının Mevcut Durumu. Universus Toplumsal Araştırmalar Merkezi, 2021.
• Sivil Toplum Geliştirme Merkezi Türkiye Sivil Toplumunda İstekli ve Fiyatlı Çalışan Haklarının Müşahede Raporu– Universus – Toplumsal Araştırmalar Merkezi, 2020.