Birkaç hafta evvel Wembley Stadyumu’nda Lana Del Rey konserini izlemeye gittiğimde, yanımda oturan bir bayan dikkatimi çekti. Ne vakit ona baksam telefonuyla bir şeyler çektiğini gördüm, elbette alışılmadık bir durum değildi bu. Birçok izleyici telefonunu çıkarmış, elinde tutuyordu. Konserde “ânı yaşayamadım” diye biraz huzursuz olsam da ben de birkaç görüntü çektim. Lakin bu bayan Lana Del Rey’i değil, kendini çekiyordu: kameraya gülümsüyor, abartılı bir sevinçle çığlıklar atıyor ve müzik söylüyordu, sahneye de nadiren bakıyordu. Çekim yapmadığı vakitlerde bile kendi görüntülerini izleyip keyifle gülümsüyordu (durmadan kendini izleyen bayanı uzun müddet izledikten sonra kendi kazdığım çukura düştüğümü fark ettim).
Bu olay, uzunca müddettir düşündüğüm bir sıkıntıyı açıklığa kavuşturdu: herkes hem birer içerik üreticisi hem de kendisinin talepkâr müşterisiydi. Rastgele bir turistik mekânda, bir konserde yahut biraz hareketli bir uğrak noktasında etrafınızdaki insanların sanki iş yapıyormuş gibi göründüklerini hissedersiniz; güya oraya muhakkak bir amaca ulaşmak yahut bir kotayı doldurmak üzere gönderilmişler üzere, kendi fotoğraflarını ve görüntülerini çekerken telaşlı bir üretim halinde olurlar. Daima tıpkı pozları, tıpkı duruşları ve tıpkı tebessümleri görürsünüz; bunların hepsine “yapmacık” diyemesek de kameralar kaldırıldığında hepsi ortadan kaybolur.
Bu söylediklerim, 2013 yılında Facebook akışındaki bir karikatürde görebileceğiniz tipten, huysuz ihtiyarın tekinin şikayetleri üzere gelebilir (üstelik özgün bir şikayet de değil): ah, şu gençler ve bitmek bilmez selfie’leri! Bu davranışları nedeniyle en çok eleştirilenler bilhassa genç bayanlar oluyordu. Fakat benim daha evvelki huysuzlardan ayrıştığım nokta, bu alışkanlığın sadece gençlere ve bayanlara has olmadığını düşünmem. Mesela kısa mühlet evvel Van Gogh müzesinde selfie çekerken oturduğu sandalyeyi kıran orta yaşlı bir erkekti. Geçen hafta sonu gittiğim Neil Young konserinde (yaş ortalaması 55 diyebilirim) görüntü çekenlerin sayısı, evvelki hafta sonu gittiğim Lana Del Rey konserinde (yaş ortalaması 24) görüntü çekenlerin sayısından birazcık daha azdı.
Günümüzde, hangi cinsiyetten yahut nesilden olursa olsun, herkes içerik üreticisi oldu. Bunun büyük bir sıkıntı olduğunu da düşünmüyorum, lakin cevabı az çok aşikâr olsa da son vakitlerde neden bu türlü davrandığımızı nitekim merak etmeye başladım. Tatildeyken durmadan fotoğraf çektirdiğimizde, galerilerde yahut konserlerde kendimizi çektiğimizde ne elde ediyoruz? Bundan para bile kazanmıyorsak, tam olarak kimi etkilemeye çalışıyoruz?
Elbette, birtakım beşerler “içerik üreticisi” olmak istedikleri için içerik üreticisi üzere davranıyorlar (influencer üzere davranmadan hakikaten bir influencer olamazsınız, hiçbir marka 200 takipçisi olan yürekli bir hesaba baht vermez) ya da bir nevi maddi ödül peşinde oldukları için bu türlü yapıyorlar. Günümüzde faal çevrimiçi görünürlüğün yararını görmeyen herhalde az iş vardır; bankacılar, avukatlar, kuaförler ve elektrikçiler de toplumsal medya profillerini güçlendirmek ve yeni müşteriler kazanmak umuduyla birbirine benzeyen içerikler üretiyor. Fakat bu davranışın genelde gayrimaddi bir sebepten kaynaklandığını düşünüyorum. Bu, insanların akranlarına, arkadaşlarına yahut komşularına ayak uydurma yordamının çağdaş versiyonu: uzunca vakittir spor otomobillerin, kıymetli saatlerin, şarap tadım kurslarının yahut yurtdışı tatillerinin satışlarını körükleyen, birebir cinsten bir “kültürel sermaye” arayışı.
Fransız sosyolog Pierre Bourdieu “kültürel sermaye” terimini 1979 tarihli Ayrım kitabında ortaya atmıştı; onun anladığı biçimiyle, kültürel sermayenin kıymeti gerçek sermayeye (yani nakit paraya) dönüştürülebilir olmasındaydı. Bir şarap tadım atölyesine gitmek ya da konutunuzun duvarına asabileceğiniz hakikat sanat yapıtlarına sahip olmak, şayet bunlar sayesinde mesleğinizde ilerlemenize yardımcı olacak ya da sizi öteki tesirli şahıslarla tanıştıracak birini (mesela işvereninizi yahut daha varlıklı mevzu komşunuzu) etkileyebiliyorsanız, pekâlâ işe yarayabilirdi. Günümüzde çok daha fazla insan teminatsız, süreksiz ya da modül başı işler yaparken bu temel kurala uymak daha da yararlı olabilir: kendinizi çevrimiçi ortamda eğlenceli, cana yakın, kültürel açıdan donanımlı ve başarılı biri olarak yansıtmak, daha fazla fırsatı ayağınıza getirebilir. Bunu şuurlu ya da hesapçı bir halde yapmasak bile (çoğumuzun o denli yaptığını sanmıyorum) tekrar de davranışlarımızı şekillendiren örtük bir heves olduğu söylenebilir.
Gazeteci ve Bad Taste: Or the Politics of Ugliness [Zevksizlik ya da Berbatlığın Politikası] kitabının muharriri Natalie Olah, “Bana kalırsa tüm bunları maddi kara bağlamak kolay değil, bunun geçerliliği de hayli şüpheli” diyor. “Gösteri dışındaki hiçbir şeyin olmadığına dair ziyadesiyle yaygın bir yanılgı var, bir şeyi göremiyorsak olmuyordur ancak görür görmez gerçeklik kazanır. Yani insanların influencer davranışlarını ve alışkanlıklarını taklit ettiğini gördüğümüzde, muhtemelen sırf var olduklarını hissetmek istiyorlardır.” Diğer bir deyişle, çevrimiçi görünürlük artık bir mana ve kıymet kaynağı haline gelmiştir, görünmüyorsanız bir ehemmiyetiniz yoktur. Tanınma isteğinin yanında tahminen de bu çeşit içerikleri o kadar uzun vakittir izliyoruz ki artık bunu olağan bir davranış olarak görmeye başladık. Bize doğal geliyor, artık sırf performanstan ibaret değil.
Başkalarının kendilerini çevrimiçi ortamda nasıl temsil etmeyi tercih ettikleri elbette beni ilgilendirmez, lakin bildiğim bir şey var ki hayatımı büyük ihtimalle beni umursamayan bir izleyici kitlesine nazaran kurgulamaktan vazgeçtiğimde daha keyifli ve huzurlu oldum. İçerik üretmek ve paylaşmak başlı başına bir işmiş üzere hissetmeye başladıysanız, sanal amaçlarınıza ulaşamadığınız için kaygılandığınızı fark ediyorsanız ya da parasını verip keyfini çıkarmaya gittiğiniz bir aktiflikte dikkatiniz yaptığınız şeyden fazla kendi imgenize kayıyorsa, tahminen de bunlar olmadan daha yeterli vakit geçirip geçiremeyeceğinizi sorgulamanın vakti gelmiştir.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından James Greig’in Dazed‘de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
