Gereğince karamsar olmamak

Yeni bir faşizm dalgası yükseliyor, çok sağ partiler birçok ülkede merkezi işgal etmiş durumda, genç nesiller onları hayatsız bırakan nizam karşısında nihilizme savrulup muhafazakarlaşıyor, modernitenin tetiklediği erkeklik krizi yeni bir şiddet dalgası olarak dönüyor, her şeyin, bebeklerin hayatlarının bile üç beş paraya tahvil edilebildiği bir kuralsızlık içinde toplumsal çürüme gittikçe yayılıyor. Son vakitlerde bunlara benzeri tabirleri çokça okuyoruz lakin sahiden bu türlü bir gidişatın, yeni bir barbarlık çağına hakikat ilerleyen bir akışın içinde miyiz? Durduğumuz noktadan gördüğümüz bu fotoğraf bütüncül hakikati ne ölçüde temsil ediyor? Fotoğrafın dışında kalanlar neler?

Siyasi yelpazenin merkez ve sağ cenahından gelen, muhayyel bir geçmişe dair nostaljiyle lisana getirilen, bir biçimiyle muhafazakar, özcü ve tarihsiz toplumsal çürüme telaffuzlarını bir kenara bırakırsak, evvelki haftalarda sol perspektiften yazılanlar içinde ahlaki panik hissinden politik çaresizlik tabirlerine, çürüme telaffuzunun eleştirel yapısökümünden mevcut gidişatın temelindeki maddi nedenselliklere ve süreklilik kazanan infial halinin siyasi-ekonomik art planına vurgu yapan çözümlemelere kadar çokça karamsar tabloyla karşı karşıya kalıyoruz.[i] Bu karamsarlıkta şüphesiz bir haklılık hissesi vardır lakin bütüncül bir sağlama elde edebilmek için bu genele yayılan hissin ortaya çıkış şartlarına ve gerisindeki toplum analizini oluşturan bilgilerin kaynağına bakmakta yarar var.

Toplumsal tespitler, dönemselleştirmeler, vaktin ruhuna dair ortaya atılan argümanlar ister istemez modüllü ve özneldir, bireylerin sonlu müşahede ve tecrübelerine dayanır. Tarihi maddeci usul ise dünyayı kavrama marifetimizi mümkün mertebe objektif, bütüncül bir anlayışa yaklaştırmayı gayeler. Hasebiyle politik bir strateji çizmek, pratik bir çizgi önermek için yaptığımız analizlerin her adımında çerçevemizi gereğince genişletip genişletmediğimizi kendimize sormak, sonlu tecrübe alanımızın ötesine geçmeye çalışmak, eksik bulduğumuz modülleri nasıl tamamlayacağımıza dair tahliller üretmek ve problemleri her vakit tarihselleştirmek mecburiyetindeyiz. Bu müşahedeler kolektif ve birbirini tamamlayan karakterde oldukları ölçüde bizi bütünsel bir kavrayışa yaklaştırır. Bu manada somut duruma ait analiz çalışmalarının da örgütlü bir üslupta yürütülmesi, muhakkak bir programa tabi tutulması bir gerekliliktir.

Faşizmin yükselişine, toplumsal yozlaşmaya ya da gençliğin apolitikleşerek sağcılaştığına dair tespitler ise çoğunlukla sistematik ve kolektif bir uğraştan, muhakkak bir politik sistemden süzülüp gelmiyor. Öznelliğin, kısıtlı toplumsal tecrübenin, sanal telaffuz dalgalarının başat bilgi kaynağı olduğu günümüz siyasal pratiğinde biz nasıl hissediyorsak, neyi görüyorsak bütün dünyanın da o denli hissettiğini, onları gördüğünü, hasebiyle öncelikli sorunun de onlar olduğunu tez etmemizin önünde hiçbir pürüz yok. İnfial yaratan fecî şiddet olaylarını, örgütlü kabahatleri, güle oynaya çıkarılan katliam maddelerini, toplumdaki faşizan eğilimleri daima farklı biçimlerde tekrar eden olgular olarak değil de, tarihî ilişkilerinden kopuk, salt bugüne has aşırılıklar olarak ele almak için bu olayların sembolik ve kültürel alanı egemenliği altına alan yansımalarına yaslanmamız kâfi. Siyasi pratik bugün büsbütün temsili telaffuz alanıyla sonlu bir faaliyet olarak görüldüğü için yanlışlanabilir olmamız da epey sıkıntı olur.

Bunu mümkün tehlikeleri küçümsemek için söylemiyorum lakin bu infial halinin yeni bir politik usule, farklı araçlara işaret etmediği aşikar. Siyasi akıl serinkanlı olmak, karşılaştığı durum ne kadar yakıcı olursa olsun ona aşikâr bir aralıktan bakabilmek, onu tarihî ve coğrafik olarak geniş bir bağlamda anlamak zorundadır. Hatta, Karl Marx’ın da 11. tezde söz ettiği üzere, yalnızca anlaması da yetmeyecektir. Dünyayı yanlışsız biçimde anlamak, onu değiştirmenin tekniğini de kendisiyle birlikte dayatır. Bu türlü bir pratik doğrultunun yokluğunda yapılacak en dengeli tespit, söylenecek en radikal kelam dahi lafügüzaftır.

Aynı halde, solun faşizm kavramıyla ilgisine dair “Faşizmin hayaleti” ve “Hiçbir yere çıkmayan yollar” başlıklı yazılarda da lisana getirdiğim üzere, siyasi analiz, bilhassa de evvelki periyotlara kıyasla farklı bir toplumsal durum, tehlikeli bir gidişat içinde bulunduğumuza işaret eden bir analiz buna uygun siyasi pratiğe de işaret etmek zorundadır. Etmediği durumda o analizin doğruluğunu ya da yanlışlığını tartışmanın imkanı yoktur. Bir tehlikeyi somutlaştırmanın yolu, onun karşısında alınması gereken hali ortaya koymaktan geçer.

Bugün çokça rastladığımız karamsar tespitlerin temel sorunu ise aslında gereğince karamsar olmamalarıdır. İster faşizme, sağın yükselişine, artan sembolik şiddet biçimlerine, ister çürümeye, toplumsal yozlaşmaya işaret etsinler bu analizlerin bir gayret usulü önerememesinin altında yatan asıl eksiklik budur. İçten içe kapitalizmin muhakkak emniyet supaplarına sahip olduğunu, (reel olarak artıp artmadığı tartışmalı da olsa) gittikçe daha görünür olan yapısal şiddetin bir cins istisna rejimini ortaya çıkardığını ima ederler. Bu yaklaşıma sahip olanlar, karşılaştığımız vahşetler karşısında hâlâ şaşırabilmenin naif optimistliğini taşır. Dehşetli bir soykırımın bütün dünyanın gözleri önünde alenen işlenebilmesi onlar için akıl almaz bir şeydir. Bunun yarattığı şaşkınlık ve dehşet duygusu içten içe bunun olmasını engelleyecek düzenekler olduğuna dair bir inançtan beslenir.

Oysa Lazzarato’nun “Neden Savaş?” başlıklı yazısında dediği üzere “Nazi şiddetinin tarihin bir parantezi olduğu konusunda içimiz rahatlamıştı, fakat [ABD’li] Demokratlar bize soykırımın gerçekte kapitalizmin doğuşundan bu yana kullandığı pek çok araçtan sırf biri olduğunu hatırlattı.” Gerçek faşizmin en berbat sonuçlarından biri muhtemelen bu unutuştur. Auschwitz’ten sonra şiir yazmanın barbarca olduğu argüman eden Adorno’nun bilakis, toplama kamplarının yarattığı dehşetin gerisinden her şey bize daha katlanılır görünmüştür. Tahminen de koskoca Holokost sanayisi yaşadığımız sıtmaya katlanmamız için bize vefatı göstermenin yollarından biridir. Esasen Adorno da “Soykırım, angaje edebiyatın temaları ortasına girip kültürel mirasın kesimi haline geldiğinde, cinayeti doğuran kültürle ahenk içinde yaşamaya devam etmek daha kolay olur,” diyerek en sonunda bu sonuca varmıştır.

Bugün karşılaştığımız dehşetin kapitalizmin tarihinde öteki formlarda, öteki coğrafyalarda esasen daima olarak var olduğunu söylemek, gerisindeki yapıya, sermaye sistemine işaret etmek, olanı küçümsemek ya da tarihin vahim seyrini görmezden gelmek değildir. Ancak aksisi her durumda kapitalizmin çok da görünür olmayan, toplumsal medya araçlarında paylaşmaya değmeyecek kadar sıradan olan yaygın şiddetini küçümsemeye, sermaye nizamını makulleştirmeye çıkacaktır. Şayet bugünkü toplumsal çürüme tespitlerinin objektif bir temeli varsa dahi, bu gidişat olması beklenendir, eşyanın tabiatına uygundur. Kapitalizmin tarihinin bir kesimi olmak, Benjamin’in dediği üzere, gittikçe hızlanarak felakete doğru giden trende olmaya benzeri. Onu durduracak imdat frenini nasıl çekeceğimiz ise öteki bir sorundur.

Elbette yaşanan dehşet verici olaylardan etkilenmek, karamsarlığa kapılmak anlaşılır. Sıkıntı bu tesirin aşikâr bir konfordan, politik olarak daha fazlasını yapmaya gönül indirememekten kaynaklandığını da görebilmekte. Bizi siyaseti bir telaffuz ve temsil pratiğine sıkıştırmaya da, özünde apolitik bir karaktere sahip bu çürüme tespitlerine de adım adım yaklaştıran şey daha fazla politik sorumluluk almaya dair bu direncimiz. Bu karamsarlığı aşmak için yapmamız gereken birinci şey bu hissin içinde filizlendiği maddi rahatlık alanından dışarı adım atmak, başımızı mahallemizden, yankı odamızdan dışarı çıkarmak.

Bugün neredeyse haftada bir ortaya çıkan infial ataklarıya yayılan bu karamsarlığın altında yatan bâtın iyimserliğin, içinde yaşadığımız dünya karşısında aslında gereğince karamsar olmayışımızın ideolojik olduğunu görmek gerekiyor. Burada karamsarlığı karşılaştığımız olaylar karşısında kapıldığımız bir ruh hali, karamsarlığı ise içinde yaşadığımız dünyayı kavramaktan kaynaklı bilişsel durum manasında kullanıyorum. Bugün sola da hükümran olan bu karamsar ruh hali kapitalizmin farklı dışavurumlarına dair aşamacı bir olumlama içeriyor ve tam da bu yüzden sistemin işine yarıyor. Sermaye egemenliğindeki mevcut toplumsal yapının yarattığı dehşeti vakte ve yere yayıldığı bütünlük içinde kavramaktan uzak, çarpıtılmış bir bakış üretmemize sebep oluyor. Şimdiye ve buraya çakılı, bu sebeple de ziyadesiyle öznel bir bakış.

Tabii ki bu, öznel olanın değersiz olduğu halinde anlaşılmamalı. Lakin en başta dediğim üzere, bugün sola da hâkim olan bu yaklaşımın bilakis, siyasi çabanın birinci adımı ferdi tecrübesi merkeze almak yerine bu öznelliği aşmaya çalışmak istikametinde olmalı. İradenin iyimserliğiyle harekete geçebilmek için kapitalizmin bütüncül dehşetiyle yüzleşmemiz, aklımızı gerçek manada karamsar kılabilmemiz gerekir. Bu gidişata samimi bir formda dur demek istiyorsak gerçek ve sanal konfor alanlarımızdan çıkarak bize benzemeyenlerle, nizamın dehşetini diğer öbür gündelik biçimlerde yaşayanlarla yan yana gelmek, bakışımızı onların bakışıyla genişletmek, birlikte yola düşmek zorundayız. Kapitalizmi olumlamaktan diğer bir işe yaramayan bu atıllaştırıcı karamsarlığı aşıp harekete geçmenin bundan ayrıca da bir yolu yok.

*Bu yazının birinci versiyonu e-komite’de yayımlanmıştır.

[i] Bu karamsar ön kabulden hareket eden metinlere örnek olarak Fatih Yaşlı’nın çürümeye dair tekrar eden ahlaki yargıyı somutlaştırma uğraşı Çürümenin ekonomi-politiği, Hikaye Özçinik’in bu karamsar tablonun gerisindeki maddi süreçleri ele aldığı Kapitalizm ve Şiddet Hakkında Konuşmalıyız, gidişatı devletin dönüşümü üzerinden okuyan Can Soyer’in Yokluk Tecrübesi: Utanç ve Öfke, Seçkin Öndeş’in asayiş ve adalet kurumlarına temkinle yaklaştığı Zaptiyenin işvereni TMŞ olunca… ve Özgür Sevgi Göral’ın Faşizm tartışmasının politik manasına dair yazıları sayılabilir. Bunlara ek olarak Detay Yayınları’nın “örgütlü kötülükten” bahsettiği, Ayşe Düzkan’ın yenidoğan konusunu kapitalizmle açıklamanın olanları olağanlaştırdığını söylediği ve Sema Kaygusuz’un toplum değil de yığın olduğumuza dair toplumsal medya paylaşımlarını da bu listeye ekleyebiliriz. Bunlardan başka bir açıdan yaklaşan, çürüme anlatısının kitleleri apolitize etme potansiyelini masaya yatıran bir örnek olarak da Enes Köse’nin Ne kutsal bir geçmiş ne hayali bir gelecek: ‘Sosyal çürüme’ söylemi neyi gizliyor? başlıklı yazısı okunabilir