İstek, arıza, muarız

Türkiye’nin siyasal krizi bugün üstyapıdan çok altyapıda cereyan ediyor. Devletin ülke tarihinde az rastlanır cinsteki yekpare görünümüne ve muhalefetin pasifikasyonuna bakınca bir kriz tespit etmek zorlaşıyor. “Kutuplaşma” denen olgunun kadük bir sav olduğunu, bunun salt düşük yoğunluklu bir kültür çatışmasından ibaret kaldığını, mezkur çelişkinin de giderek silinmek üzere olduğunu daha evvel tekraren yazdık. Çünkü bu cinsten memnuniyetsizlik ve tepkisellik siyasetinin doğal başkanı olan burjuva muhalefeti süratle iktidarla benzeşiyor, onun tarafından belirleniyor. Haliyle siyaset yapmayı seçimden seçime oy vermek olarak okumaya alıştırılmış geniş kitleler de isteyerek yahut istemeyerek bu sinirle uyumlanıyorlar.

Birbirinden farklı olduğu, birer farklı kutup olduğu sav edilen politik kümeler ortasında fikri ve ruhsal yakınlığın en üst düzeyde olduğu tuhaf bir periyodu deneyim ediyoruz. Tarafların büyük ölçüde milliyetçi, (erke tapınma manasında) devletçi, itaatkar, pasif bir şekillenmeyle mahdut olduğu bizce açıktır. Ne ki birbirlerini dilerlerse can düşmanı ilan etsinler, bu can düşmanlarının yeri geldiğinde ortak bir kanaat ve aksiyon geliştirmeleri hiç de güç olmuyor. Elbette bu müşterek sevinci ve tasayı belirleyen itki milliyetçilik ortak paydasıdır.

Şu; on beş yaşında, Türk siyasi tarihine ilgi duyan bir apartman çocuğunun da basitçe yapabileceği alelade bir tespittir: Türkiye toplumunda milliyetçi refleksler, muhafazakar ya da seküler çeşitli görünümleriyle zati her vakit belirleyici ve hakim olmuştur. Bunun illaki “öze dair” diye etiketlenebilecek kimi sebepleri de vardır, çünkü her millette neredeyse “irsi” açıdan karakterize olan kimi eğilimler olur. Örneğin, faşist diktatör Franco İspanyol milletinin anarşizme olan doğal meylinden şikayet ederdi. Bizde de milliyetçiliğe, muhafazakarlığa doğal bir meylin oluştuğu söylenebilir tahminen. Sultanlar deviren “Türkmen anarşizmi” bir datadır lakin “ebed müddet” devletin kuvvetli varlığının bunu bir tıp Alevi ve Kürt veyahut Ermeni asiliğine sıkıştırmayı başardığını teslim etmeliyiz.

1975-1980 ortası periyot Türk Sünni kitlelerin de devrimci hareket saflarına akın akın katıldığı bir süreç olarak istisnadır. O devasa devrimci yığınsal birikimden geriye kalan sadece birtakım Alevi mahalleleri yahut yeniden istisnai olarak Laz, Hemşinli üzere etnik ünitelerin kısmen sola meyyal olmasıydı. Kürt ulusu ise 1970’lerin ortalarından itibaren kendi siyasi hareketlerine intibak etmiş, PKK’nin 1980 başlarındaki temayüzüyle de hem başka Kürt hareketleri silinmiş hem de bölgede değerli bir güce sahip olabilen Türkiyeli devrimci örgütler de (TİKKO, TDKP, TKEP, Devrimci Yol, Devrimci Sol) Dersim ve kimi diğer Kürt-Alevi adacıkları dışında marjinalleşmişti. Solun Kürt anasırı dahilindeki bu geri çekilmesi 1990’ları takiben daha da belirginleşecekti üstelik.

Özetle, Türkiye solu ismine yeşerilebilecek toprakta esasen bir randıman sorunu olduğu evvela kabul edilebilir. Lakin istisnanın kaideyi sarstığı 1970’ler sürecini enseyi karartıp, çabayı tatil etmemek ismine bir motivasyon öğesi olarak daima akılda tutmak gerekiyor. Elbette o dönemki “başarı” yalnızca devrimcilerin kendi maharetleriyle açıklanabilecek bir mefhum değildir, devletin içinde düştüğü siyasi kriz, ekonomik buhran, can güvenliği sorunu ve tüm bunların kangren haline gelişi de solu besledi. Ancak tekrar de o günlerin seyri “özcü”, “ezel ebedci” perspektifi boşa düşürmeye yetiyor. Gerçi o kadar eskiye gitmeye, illa radikal bir dönüşüm aramaya da gerek yok. Özcülüğün yanlışlı bir varsayım olduğunu son mahallî seçim sonuçlarını inceleyerek de tespit etmek mümkün.

Bu “iyimser” okumayı bir köşeye itinayla yerleştirip içinde bulunduğumuz karanlık tabloya dair birkaç kelam edebiliriz. Malum, “12 Eylül Kuşağı” yahut “Özal Kuşağı” diye tanımlanan kuşaklar de önemli bir politik zehirlenmeye maruz kalmışlardı ancak önemli bir kitle de direnç noktası oluşturuyordu. Yani o günlerde, evet, bir Televole kültürü vardı lakin halka yönelik bu yozlaştırma saldırısı sebebiyle yahut fakirleşmeye reaksiyon olarak, egemenlere “gecekondulardan gelip gırtlağımızı kesecekler” ya da “bu programlar insanları komünist yapar” dedirtecek bir halk bölümü ve örgütlülük de kelam konusuydu. Yani hâkim ideolojiyle istikrar kuracak güçte olmasa da onun gözünü korkutabilecek kudrette ve belirli alansal varlığa haiz bir hakikatten bahsediyoruz.

1990’lar ve 2000 başlarındaki büyük kırım ve kırılmalara karşın 2015-2016 kıstağına dek kimi mahalleler, üniversite yerleşkeleri ve meslek örgütlenmelerinde klasik aktifliğini sürdürebilmişti bu hakikat. Bakış açısına nazaran (örneğin Cephe’nin karşı iktidar pratiklerini düşünelim) ömrü tahminen de beklenenden uzun sürmüş sayılabilecek kelam konusu periyot büyük gürültüler koparmadan şimdilik kapandı. Burada asıl düşündürücü olan nokta, jenerasyonlar ortasında yakınlığa rağmen bir birikimin aktarılamamış olması, “hiç yaşanmamış gibi” hissinin yerleşmesidir. Birebir hissiyat, malum, Seyahat için de geçerli.

20 yılı aşkın süren AKP iktidarı, iltisaklı hale gelen basiretsiz, sinik muhalefet, örgütsüzleşmenin sertleşmesi, solun siyasal alanda boşa düşüşü bugünleri hazırladı. En büyük sıkıntı olan ekmek davası, işbu iklimde devrimciliği değil iktidara yamanmayı, tamahı ya da öteki bir dünya hayali mümkünse de bunu lakin sınıf atlama iştiyakı üstünden kurabilen bir tipolojiyi, vasatı yerleştirdi. Reaksiyonun beslediği “alternatif” ideolojiler soldan değil sağdan yeşermeye başladı. İktidarın daha sağında konumlanan, pratik radikalliği su götürür ancak düşünsel saldırganlıkta büyük merhaleler kateden faşizan fikrin yaygınlaştığı gün üzere ortada. Andığımız bu yönelim de kah kıymetli gündemleri ırkçılıkla, cehaletle, düşmanlaştırmayla manipüle ederek kah “devletim”, “polisim” nidalarıyla direkt hükümete eklemlenerek yeniden iktidara yarıyor.

Alışılageldik bir vaziyettir, Türkiye’de sağı solu durmadan iktidarın çıkarına iş yapmakla itham edenler şahsen iktidarın ekmeğine yağ sürenler olur. Bugün gündemdeki sıkıntılara yaklaşımlara, eskiye nazaran, mesela 1990’lara nazaran, düşünsel irinin sirayet ettiği kitle daha geniş. Memleket faşizmin cangılı haline geldi.

Son bebek vefatları skandalını dahi PKK’ye, Kürtlere bağlayıp sıkıntıyı bulandıran, gerçeğin konuşulmasını engelleyen, yansıyı sündüren bir cinnet var. Ya da polisin, devletin bile bu türlü bir argümanı yokken, Dilek Doğan’a terörist denen tweet’lerin binlerce beğeni aldığı bir tabansız kuyu. Dilek Doğan katledildiğinde bu türlü bir toplumsal vasat yoktu örneğin. Öyleyse aldığı oya bakarak Zafer Partisi’yle alay edenlerin, üstelik kendileri elli yıllık geleneğe dayanan otuz yıllık yasal partilerken alabildikleri dramatik oylar ortada olmasına rağmen, bir sefer daha düşünmeleri gerekiyor.

Siyasal başıboşluk, açık ki faşizan bir başıbozukluğa genişleme imkanı sundu. Bunu yalnızca solun yokluğuna, AKP’ye yönelecek reaksiyonları oradan isyana gerçek dönüştürebilecek bir devrimci kılavuzun eksikliğine bağlamak da yanlışlı olacaktır.

Bana kalırsa Türkiye’de bugün bir sol Kemalizm’in aydınlarıyla da, kitlesiyle de varlık gösteremiyor oluşu da toplumdaki, özellikle yeni nesil gençlikteki şovenizmi tırmandıran etkenlerden biri. Sol, liberal açılımlara ya da Kemalist tornistanlara meylederken, Mustafa Kemal figürü etrafında kendini tanımlayan kısımlar de eskisinden daha sağda bir kulvara sokulmakla meşgul.

Sınırlı da olsa bir karşı ideolojik hegemonyanın, çekim merkezinin var olmadığı bu şartlarda işaret ettiğimiz toplumsal sağcılaşma sonucu moral bozucu bir olgu fakat bir sürpriz olarak nitelendirilemez. Ülkeminizin 1950’ye kadarki konjonktürünü bir kenara bırakıp da düşünürsek şayet siyaset alanında tebarüz eden bu çölleşmenin bir dengi tarihimizde yok.

Sade suya tirit algısıyla malul oluşundan “ne yapmalı?” teklifleri günümüzde politik problemlere sosyalizm zaviyesinden bakan yazılarda hep en can sıkıcı kısımları oluşturur. Bu yazıda da o denli olacak mı bilemiyoruz lakin sorunun apaçık tespit edildiği yerde tahliller de tatbiki karmaşık yahut sıkıntı da olsa imkanlıdır. En azından bir çabayı hak eder.

Hangi görüşten olursa olsun beşerler bir sınıf şuuruna şu yahut bu seviyede, o ya da bu biçimde sahiptir. Kıymetli olan nokta, hangi siyasal tarafın bu şuuru ne biçimde, ne tarafa bükebildiğiyle işaretlenmeli. Sağ, bu şuuru dinle, imanla, milliyetle, kutsal devletle, insan doğasıyla açıklayıp kendi ideolojik dünyası içinde soğurabilir. Sol da bu eksik bilme halini alıp, yıkıcı ideolojik donanımıyla bunu sistemin alnına doğrulmuş bir silaha dönüştürebilir.

Son birkaç yüzyılın savaşı, kıssası en rafine haliyle bu çatışmadan, yarıştan, rekabetten ibaret tasavvur edilebilir. O halde, kimliklerin yumuşatılmış çelişkilerinin hafif harbine hasredilmiş, ipoteklenmiş bu alanda, bu vasatı darmadağın edebilecek yegane şey tekrar kendi için var olan sınıftır. Yani silah orta yerde duruyor lakin kabzayı tutacak cüret yok. Kanıksama, uyumlanma, uyuşuklaşma, giderek yılgınlık bir karakter görünümüne kavuşuyor. Yeni bir siyasetin yolu ziyadesiyle tanıdık yerlerdeyken tüm gözler uzaklara dalmış, keşif, icat ya da mucize bekleniyor. Veya kendi ideo-politik toprağından rücu edip, terk-i diyarla yabancı ideolojilerin kıyılarından hayır beklenmekte.

Halbuki, Türkiye’de kuru ekmeğin siyaseti yalnızca mümkün değil mecburidir de, alan açıcıdır hâlâ. Bölüşüm şokunun bu kadar canavarlaştığı, özneliğin kaybedilip siyasetin yalnızca seçkin vekillerin temsiliyetine akdedildiği bu depresyon vasatında güçlü bir çıkış lakin mevcut sol politik kodları yeni periyoda uyumlayarak geliştirmekle, tarihin volan kayışını el yordamıyla da olsa döndürmekle mümkün olacaktır.

İmkanı görmek için yurdun dört yanında yanıp sönen, kah kazanan kah yenilen emekçi direnişlerine bakmak lazım. Elbette bunlara yalnızca bakmakla, bunları alkışlamakla yetinmek bir yere vardırmayacak. Bu kanala eklemlenip, vakitle ve ısrarla bu akımın öznesi, yani siyasal sahnesinin tapulu sahibi olmak gerekecek. İslami akımların yalnızca enternasyonalizm değil, “sınıfı örgütleme” konusunda da soldan ehil olduğu aşikar. Demek ki yapısal bir sorun var. Bu yapısal sorunun aşılabilmesi üç beş formülle mümkün değil. Deneyip yanılmaya, yorulmaya, yenilmeye ve tekrar başlamaya gereksinim duyuyor bu zaaf.

Tek atakta kolay kolay yutulabilecek kültürel gettolar, kendi içinde önemli ekonomik ve toplumsal farklar gösteren beyaz yakalıların kaygılarıyla haddinden fazla meşguliyet yahut oburlarının uzmanlık alanlarında diğerlerine benzeyerek var olma, büyüme gayreti bir sonuç getirmeyecek.

Muhtaç olunan kudretin desteği hiç de o denli uzaklarda, “başka türlü bir şeylerde”, kendi varlığına yabancılaşmada değil. Kudret, işle mesken ortasında yaşama yabancılaşanları kendine ilişkin bir yurdun, kendi için sınıfın imkanına inandırabilmekte zımnî.

Suni istikrar darbelenmeden yeni bir istikrar kurmak mümkün değil.