“Bence turist üzereyiz. 13,5 milyar yıl boyunca yoktuk, şayet şanslıysak 80-90 yılımız var, sonra da bir daha hiç var olmamaya dönüyoruz. O yüzden tadını çıkarmalıyız. Hayat çok fevkalâde, uğruna yaşamaya değecek çok fazla şey var.”
Bu kelamlar komedyen Ricky Gervais’e ilişkin. Stephen Colbert’in talk show’una konuk olduğu kısımda söylüyor. Sonra da ikili, bir evvelki yıl yaptıkları inanç ve ateizm tartışmasına da referansla konuşmaya devam ediyor, Gervais bir noktada (video başlığının da işaret ettiği gibi) yaradanlara değil köpeklere inandığını söylüyor.
Bu on dakikalık görüntü, Ricky Gervais’in pek çok yerde tekrarladığı hayat görüşüne dair kıymetli ipuçları sunuyor. Hatta dünyaya ve insanların Dünya’da bulundukları mühlete dair düşündüklerinin damıtılmış hâli de diyebiliriz. Geçtiğimiz ay Netflix’te yayınlanan, geçtiğimiz günlerde de ikinci dönem onayını alan dizisi After Life’ın da tam olarak bu türlü bir yapısı var.
Bu tespit, bizi dizinin yeterliliği ya da kötülüğünün ötesinde bir tartışmaya da sürüklüyor. Kimi vakit klişelere yaslandığını ve didaktizme kaydığını, sonunun fazla naif bir yere bağlandığını kabul etmekle birlikte diziyi epey sevdim. Bunun sebebinin de “Gervaist” bir manifesto sunması, ünlü komedyenin zihnine gerçek manada yakından bir bakış atmaya imkan sağlaması olduğunu düşünüyorum. Bunu da misal bir yapının sadece kırıntılarını sunduğu için o kadar da uygun işlemediğini düşündüğüm The Invention of Lying (Ricky Gervais & Matthew Robinson, 2009) ile kısaca karşılaştırarak anlatayım.
The Invention of Lying palavra söylemenin şimdi icat edilmediği, herkesin birinci aklına geleni olduğu üzere söylediği bir dünyada geçiyor. Gervais’in şahsen oynadığı bir muharrir, müşkül bir durumu lehine çevirmek için “olmayan bir şeyi olmuş üzere söylemek” pratiğine başvurma fikrini keşfediyor, böylece muvaffakiyete ulaşıyor. Devamında ise insanların davranış biçimlerini şekillendirmek için ortaya kendisi yerine kadir-i mutlak bir figürü, “gökyüzündeki adam”ı atıyor. Sineması izlerken oldukça komik ve kuvvetli başlangıcın akabinde parlak fikirlerini giderek kaybettiğini düşündüğümü hatırlıyorum. Sinemada Gervais’in rabbe inanan insanlara karşı getirmek istediği tenkidin hiç palavra söylemeyen insanlardan oluşan dünya fikrinin önüne geçtiğini, hikâyenin de rabbin dünya üzerinde tek (ya da en iyi) palavra söyleyen insan tarafından yaratılması üzere ucuz bir “gimmick” (şaka, numara) uğruna heba edildiğini söylemek mümkün.
Ricky Gervais elbette ateist kimliğiyle bilinen biri. Bunu tek kişilik şovlarında sıklıkla dillendiriyor, bilhassa Out of England 2 adını taşıyan gösterisinin Nuh’un gemisi kısmını izlemeyenler için önereyim. Twitter’da da her vakit benzeri çıkışlarını görmek mümkün. After Life’ta ise bu ve bunun üzere fikirlerini, hayata dair baş yorduğu sorunları o denli ya da bu türlü hikâyeye dahil edebilmiş üzere görünüyor.
Karısını yakın vakitte kaybetmesinin travmasını kaba ve umursamaz bir persona’ya bürünerek atlatmaya çalışan ana karakter Tony, Gervais’in mevt, mukadderat, intihar, politik doğruculuk ve hayvan sevgisi üzere mevzuların yanı sıra inanç ve inançsızlık, düzgünlük ve kötülük üzere ikilikleri irdelemesi için geniş bir oyun alanı açıyor. Anlatının merkezinde ise bu dünyada ne yapıyoruz ve ne uğruna yaşıyoruz soruları var.
Karakterin savunma sistemi olarak geliştirdiği patavatsızlığı, Gervais’in hakikaten de düşündüğü pek çok şeyi rahatlıkla aktarmasına imkan sağlıyor. Bunu Cem Yılmaz’ın CMYLMZ’sindeki “Beni bu şekil espriler yaparken görmezsiniz” deyip, muhtemelen kendi komedyen persona’sına uymayacağını düşündüğü lakin tepki alacağından emin olduğu, yapmaktan imtina ediyormuş üzere görünmesi üzerinden formüle ettiği esprilere benzetebiliriz. After Life’ta da ateistliğini olabilecek en kolay ve çiğ argümanlarla sorgulayan iş arkadaşı Kath’e Tony’nin verdiği makul karşılıklar, komedyenin gerçek hayatta da birtakım Twitter kullanıcılarıyla girdiği diyalogları hatırlatıyor.
İstediği vakit istediğini söyleyebilme hâli, elbette politik doğruculuk tartışmasında da bir yerlere temas ediyor. Bu da Ricky Gervais’in güldürü yapma biçiminde en takıntılı olduğu, en çok üzerinde durduğu bahislerden biri. Tekrar Stephen Colbert’in programında söylediklerine başvuralım: “Üzerine latife yapılamayacak hiçbir mevzu yok. Kıymetli olan latifenin kendisi ve maksadını ayırmak. Beşerler latifenin mevzusuyla amacını birbirine karıştırdığında alınıyor, meğer bu ikisi tıpkı olmak zorunda değil. […] Alınmak, haklı olduğunuzu göstermez. Birtakım beşerler eşitlikten alınıyor. [Donald Trump] eşitlikten alınıyor, bu onun haklı olduğu manasına gelmiyor.” Latifenin bahsettiği şey ile muhatabını ayırmak, After Life’ın komedi kulübü sahnesinde de karşımıza çıkıyor. Yakın arkadaşının kendisini öldürmesi üzerinden bir latife yapan komedyen, Tony’nin somurttuğunu görünce ona da takılmaya çalışıyor, Tony’nin kendisini nitekim öldürmeyi düşündüğünü söylemesiyle gecenin kalanı bütün salon için bir anda tuhaf ve gergin bir hâl alıyor. Tony’nin bu hareketi için kayınbiraderi (ve patronu) Matt’e sunduğu açıklama şöyle: “Yani o intihar hakkında latife yapabiliyor, lakin ben bunu söyleyemiyorum, o denli mi?” Matt ise komedyenin sadece insanları güldürmeye çalıştığını, esprinin muhatabının Tony olmadığını vurguluyor. Burada (sonunda Tony’nin de emsal bir çizgiye gelmesinden de dayanak alarak) anlatının büsbütün Matt’in haklılığını belirtmek üzere kurgulandığına dikkat çekmek gerek. Yani Ricky Gervais bu sefer nakşolmasını istediği fikri kendisine değil, diğer bir karaktere söyletiyor, kendi canlandırdığı karakterin bu görüşe katılmama refleksi göstermesine de yer vererek seyircinin savunmasını büsbütün kırıyor. Üstelik karşı tarafa bir komedyen koyarak, olağanda yaptığı işe dönük bakışı da kendi görüşü doğrultusunda savunuyor. Özetle Tony’nin alınması, haklı olduğunu göstermiyor.
Ricky Gervais’in röportajlarında, açıklamalarında, ya da Twitter’da söylediği “Maneviyata en çok bir köpeği izlerken yaklaşıyorum. Onlar inanılmaz, sihirli canlılar. Daha güzel bir şey icat edemem. Onlar kadar yeterli hiçbir şey yok,” üzere kelamlar de dizide elbette kendine bir karşılık buluyor. Tony’nin intihar etmekten vazgeçmek için ileri sürdüğü münasebet, köpeği besleyecek kimsenin kalmayacağı tasası. Bunun bir mazeretten ibaret olduğu her ne kadar kayınbiraderinin ona ayarladığı berbat buluşmada tanıştığı bayan tarafından ortaya konsa da, karaktere o an için makul geldiğini sav edebiliriz. Gerçekten birebir buluşmada bayana hayvanları insanlardan daha çok sevdiğini, zira onların ağlanıp sızlanmadan işlerine güçlerine baktıklarını söylüyor.
Tony güldürü kulübünde de vurguladığı üzere daima kendini öldürmekten bahsetse de iş bunu hakikaten yapmaya geldiği vakit farklı erteleme yolları buluyor. O intiharı daima ertelerken, vefatından öteye bir görüntü gönderen eşi kendi vefatının denetimini ele almaya dair bir adım atıyor. Gerçekten Allan Kellehear’ın Ölüm Üzerine Bir İnceleme’de (Çev: Barış Zeren, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi) belirttiği üzere mevt davranışları hakkındaki külliyat, hastalıktan ölmeyi bahis alan incelemeleri de failliğin düzgünce belirginleştiği intihar üzere kendini mevtini denetim etme izleği üzerinden kıymetlendiriyor. Sarah Matthews ise “Old Women and Identity Maintenance: Outwitting the Grim Reaper” (Yaşlı Bayanlar ve Kimliğin Korunması: Azrail’i Alt Etmek) makalesinde gayriresmî vasiyetlerde bulunmak ya da vefatının ötesini geride kalanlar için planlamak üzere pratikleri kişinin kimliğini müdafaa dileği üzerinden okuyor. Tony’nin en sonda vardığı nokta da her manada denetim edebileceği bir ölümdense hiçbir ânını denetim edemeyeceği bir hayat oluyor. Gervais’in bu zıtlığı yeterlice belirginleştirmek için başvurduğu karakter, çok dozla intihar eden Julian. Onun aldığı uyuşturucunun parasının Tony’den çıkması, dizinin en büyük ahlaki sorgulamalarından biri olarak orada duruyor. Julian parayı ne için istediğini açıkça söylese de Tony tahminen onu ciddiye almadığından ya da bu türlü bir şeyin gerçeğe dönüşmeyeceğini umduğundan, tahminen de ona kendi vefatının faili olma hakkını tanımak istediğinden parayı veriyor. Fail her ne kadar Julian olsa da parayı verenin Tony olması işe farklı bir boyut katıyor, vefatın denetimini ele alma olgusunun sınıfsal bir ayrıcalık olduğuna işaret ediyor. Burada komedyenin başı öbür sıkıntılarda olduğu kadar net değil, ortaya tartışmaya kıymet gördüğü bir soruyu bırakıyor ve yola devam ediyor.
Diziyi muharririn kendi kişiliğinin anlatıya (ve karaktere) fazla müdahil olması üzerinden eleştirmek mümkün, hatta bunun makûs yazarlığa işaret ettiği de sav edilebilir. Senaryoya dair bir öteki tenkit, katalizör olması için oraya konduğu birinci gördüğümüz anda anlaşılan, sonra da “Ne olur güzelleş,” demesi dışında bu fonksiyonu senarist tarafından unutulmuş üzere görünen, bu yüzden 6 kısım boyunca anlatının içinde epey sakil duran stajyer karakteri olabilir. Bunların hepsi makul itirazlar. Öte yandan burada tahminen de kendimizi kuralları bir anlığına kenara bırakacak kadar esnetmeliyiz. Tanıtım materyallerinde söylediği üzere bu dizi bize “Ricky Gervais’in zihninden” bildiriyor. Oralarda bu derece kapsamlı bir çeşit atabilmeyi tahminen de talih addetmeli, objektif olarak kusurlu bulduğumuz bir dizinin sübjektif kusursuzluğunun tadını çıkarmalıyız.
