Göğün ötesi

“Siz enteresan bir türsünüz, değişik bir karışım. O denli hoş düşler ve o denli fecî kabuslar görebiliyorsunuz ki… Kendinizi o kadar kaybolmuş, o kadar kopuk, o kadar yalnız hissediyorsunuz ki… Ancak değilsiniz. Bakın, tüm araştırmalarımız boyunca öğrendiğimiz tek şey, boşluğu katlanılabilir kılanın birbirimiz olduğu.”

Bu kelamlar, direktör Robert Zemeckis’in 1997 imali, Carl Sagan’ın birebir isimli romanından uyarlanan Contact sinemasında geçiyor. Bir uzaylı tarafından, baş karakter Eleanor’a söyleniyor.

Yıldızlarda ne aradığımıza dair sonsuz uzunlukta laf gevelenebilir.

En geriye gidelim. Bahtımızı aradığımız bir periyot vardı. Formlardan rabler, hareketlerden iletiler çıkardık. Çok uzak vakitlerde, neredeyse ıssız ve karanlık gecelerde, Yunanistan’da, mermer merdivenlerden yansıyan ay ışığında aydınlanmış yüzüyle göğe bakan bir çocuk bu yıldızların kolay bir öpücük yüzünden neden fırtına cezası kestiğini düşünür müydü? Hindistan’da bir diğeri, kendini bekleyen bahtın gizini hayvan biçimlerinde bulacağı umuduyla, sabaha kadar kendi kendine konuşur muydu?

Yanıtları aradığımız bir periyot vardı. Hallerden hesaplamalar, hareketlerden kanunlar çıkardık. Çok uzak vakitlerde, neredeyse ıssız ve karanlık gecelerde, Mezapotamya’da bir çocuk göğe baktığında sayıları görür müydü? Hareketlerin imlediği sembol ve hesapların sunduğu denklemlerin, bugünün dünyasında görkemli değişiklikler yapacağını varsayım edebilir miydi?

Korktuğumuz bir devir vardı. Formlardan tehditler, hareketlerden bildiriler çıkardık. Çok uzak vakitlerde, neredeyse ıssız ve karanlık gecelerde, Avrupa’da bir çocuk göğe baktığında, yıldızların apaçık dönmekte oluşundan etrafını saran küreyi sezer, hakikati yanı başında görmek üzereyken yasakların ve günahların sorumlularını idrak eder miydi?

Parlaklığı aradığımız bir devir vardı. Formlardan doğrultular, hareketlerden yörüngeler çıkardık. Uzak vakitlerde, neredeyse ıssız ve karanlık gecelerde, batıya gitmekte olan bir denizde, elleri nasırlı bir çocuk köle, sahiplerinin sık sık bahsettiği parlak geleceğin nerede olduğunu ve kimler için geldiğini bilir miydi?

Geleceğimizi aradığımız bir periyot oldu. O kadar da uzak olmayan bir vakitte, neredeyse ıssız ve karanlık gecelerde, Rusya’da bir çocuk, o an yıldızlarda olan dostunun, insanlığa bir ideal, bir öteki dünya umudu taşıdığını söylerken, o dünyanın nasıl kurulacağını ve nasıl sürdürüleceğini düşünür müydü?

Tüm bu vakitlerde, hareketten ve unsurdan hal alarak kendi şartları ve öğrendikleriyle çeşitli anlarda beliren bu şuurlar içinde, merakın ve arayışın ağırlaştığı, kristalize olduğu kırılma günlerinde, bir yasa keşfedildi. Vakit, uzaya yanlışsız bakıldığında bir yerdir. Burada ilerlemez ya da gerilemezsiniz, burada vaktin neresinde olduğunuzu düşünebilirsiniz. Kendimize, şuurumuza gerçek bakıldığında -teşbihte kusur olmaz- bir dalgadır, burada ilerlersiniz, seçimler sonucunda sonsuz ihtimaller içinde bir yolda, kaçınılmaz sona hakikat.

Ben şimdi bunlardan habersiz, 7 yaşındayım, izlediğim sinemadan büyülenmiş halde balkondan yıldızlara bakıyorum. Hikayesini iddia ettiğim çocuklarınki kadar kadar kıvrak bir zekam yok doğrusu. Ben en sevdiğim oyunlardan birini oynuyordum. Kendimden üst gerçek büyütmece: Ben varım balkonda, balkon var bir katta, kat bir apartmanda, apartman bir mahallede derken, Ankara, Türkiye, Dünya, Uzay derken, erkenden ve bedavadan sarhoşluğu keşfediyorum. Beni uzun yıllar dertten koruyacak bir oyun. Yani uzun yıllar korudu, yakın bir geleceğe kadar.

Son vakitlerde insanların merakının nereye gittiğini merak ediyorum.

Daha dün, Türkiye’de bir çocuk, parlak lambalı salonlarındaki televizyonda, uzaya giden birinci Türk astronot haberlerini gördüğünde, günden güne artan yoksulluğun ve işsizliğin içinde sahip olmasının güçleştiği meslekleri düşündüğünde, sahip olsa bile imkanlarının daraldığı gerçeğiyle yüzleştiğinde geleceği mi düşünmüştür, yoksa geçmişi mi? Bu türlü bir mesleğe sahip olmak için gereken parayı bir formda denkleştirip astronot olsa bile, 55 milyon dolarlık talih kuşunun başına konup konmayacağını hayal etmiş midir?

Çin’de bir çocuk aralıksız çalışan fabrikaların kapanmayan ışıklarının aydınlığında görüyor mudur yıldızları? Afrika’da bir çocuğun, açlıktan dermanı kalıyor mudur geceleri düş kurmaya?

Tüketilmiş, köhne bir dünya, yıkım ve barbarlık içinde, dört bir yanı savaş, göç, yoksulluk… Adaletsizliği bilinmeyen kapaklı bile değil artık, onu tanımayan kimse kalmadı. Dünya eşitsizlikten nemalananlar, nemalanmayı umanlar ve göğe bakmayı çoktan unutanlar ortasında dağılıyor. Seyahat, arayış ve merak ekranlarda bir şov, parasıyla alınabilir bir bilet, bir seçim öncesi iktidar gösterisi. Her göğe giden araç bana artık üstteki çocukların düşlerini değil, terk edilişlerini düşündürüyor. Kendi başlarının devasına bakmaya terk ediliyor.

Düş kurmakla ve aramakla ilgili bahsi geçen sinemanın uyarlandığı romanın muharriri Carl Sagan’ın en popüler kitabı, Soluk Mavi Nokta’dır. İsmini güzel bir öyküden alır.

Sovyetler Birliği’nin ve onun merkezini oluşturduğu komünist devletler odağının ve icatlarının, Amerika Birleşik Devletleri ve müttefik güçlerinin oluşturduğu odağı her sonda zorladığı malum. Sovyetler, Amerikan emperyalizmi bitmez iştahını doyuracak sömürgeler ararken onun yer yer cüretini sınamış, yer yer önünü kesmiştir.

Sovyetler yıkıldıktan sonra tarih yine yazılıyor. Bir yanda icat yerine gösterişe bürünmüş, hırslı, adaletsiz gelişimden güç alan, yalnızca nüfusun yüzde 20’sine sunulan teknoloji furyası. Bir yanda “zaten o vakitlerde bu kadar para harcanması hataydı” diyebilecek bir muhalefet. Halbuki sorun tüketimin kendisi değil, kapitalin kimde olduğu ve neye hizmet ettiğiydi. Neyi geliştirdiği, neyi vaat ettiğiydi. Issız yerlerde, karanlık gecelerde neyi düşlettiği. Geçmişin topyekun hesabı kesilemez lakin yakın geleceğe kadar, bilimsel keşiflerin etiğine dair tartışmaların hakikatle sürdürüldüğü, icadın en azından karşılıklı fonksiyonellik ve yarar açısından sınandığı gerçeği de görmezden gelinemez. O kadar ki koca uzayı kapsayacak kadar.

Amerika Birleşik Devletleri, itildiği uzay macerasında büyük bir gururla Voyager I’i uzaya fırlatır. Projenin danışmanlarından biri, Amerika’da hayli sevilen tanınan bilim insanı Carl Sagan’dır. Kendisini sosyalist olarak tanımlamaz ancak katıldığı bir programda, “devletin daha fazla imkan sağlayabileceğine inandığını” söyler. İktisat politiğin gerçeklerine hakimdir. Sonuçta teknolojik gelişmeyi ve icatları kimin finanse ettiği, bunlara kimin sahip olduğu, geleceği yönetecekleri belirler. Yaşasaydı, Elon Musk ve uydurma icatlarının karşısında olacağını iddia etmek güç değil. Ama o yıllarda NASA’daydı.

Voyager I vazifesini tamamlar, Satürn uydularından geçerken Sagan bir fikir önerir, madem artık misyonu bitti ve sonsuzluk içinde kaybolacak bu metal modülü, neden son bir kere bakıp geriye gerçek, fotoğraf çekmesin ki? Fikri fakat 10 sene sonra uygulamaya konabilir. Voyager I veda fotoğrafını çeker. Fizik kurallarından bakıldığında geçmişi çekmiştir. O fotoğrafta, uzakta, soluk mavi bir nokta vardır. Sagan en tanınan kelamını de fotoğrafın tanıtım gününde söyler: “Tekrar buraya bakın, bu soluk mavi nokta, burası konutumuz, bu biziz.”

Bugün terk edilmiş çocuklardan ibaretiz, yarın yeniden göğe bakacağız.