Güvencesiz Şuur Enstitüsü’nün (Institute of Precarious Consciousness) yayımladığı “Hepimiz Çok Kaygılıyız” başlıklı makale, bu yıl siyaset ve kültür üzerine yazılmış en etkileyici ve kışkırtıcı yazılardan biriydi (Plan C’nin websitesinde yine yayımlandığında epey ilgi gördü). Makale, kapitalizmin artık karşı karşıya olduğu en kuvvetli duygulanımın kaygı olduğunu savunuyordu. Vaktiyle, Fordist devrin başat tepkisel duygulanımı can sorunuydu. Üretim sınırlarındaki tekrara dayalı emek can ıstırabına neden oluyordu, bu da Fordizmin esas boyun eğdirme yöntemi olduğu kadar yeni muhalif siyasetin de kaynağıydı.
Geleneksel solun başarısızlığının sendikalar yahut siyasi partilerden çok sitüasyonistlerin ve punkların kültürel siyasetler aracılığıyla lisana getirdiği can meşakkati siyasetiyle gereğince ilgilenememesine bağlı olduğu söylenebilir. Bu can derdi eleştirisini en çok özümseyip araçsallaştırabilenler örgütlü sol değil neoliberaller oldu. Neoliberaller Fordist fabrikaların yanı sıra toplumsal demokrasinin sunduğu istikrarı ve garantiyi derhal can badiresi, öngörülebilirlik ve zirveden inme bürokrasiyle ilişkilendirmeye başladılar. Bunun yerine heyecan ve öngörülemezlik vaat ettiler ancak bu akışkan şartların olumsuz yanı bitmez tükenmez dertti. Korku, neoliberal kontrolün olağanlaştırdığı (ekonomik, toplumsal, varoluşsal) güvencesizlikle bağdaşan his durumudur.
Güvencesiz Şuur Enstitüsü, antikapitalist siyasetin can zahmetine karşı çaba periyodunda oluşturulan stratejilere ve perspektiflere ziyadesiyle kapıldığı konusunda haklıydı. Kapitalizmin can ezası problemini aktif biçimde giderdiği ve solun korkuyu siyasallaştırmasının hayati kıymet taşıdığı tezleri de doğruydu. Psikiyatri aksisi hareket zayıflarken egemenliğini sağlayan neoliberal kültür depresyonu ve tasayı kişiselleştirdi. Daha doğrusu, birçok depresyon ve anksiyete hadisesi neoliberalizmin siyasi antagonizmaları tıbbi durumlara dönüştüren başarılı eğiliminin birer sonucuydu.
Can külfetiyle ilgili tartışmanın kimi nüanslar içermesi gerektiğine inanıyorum. Can Sıkıntısı’nın 1.0 versiyonuna insanın neredeyse nostaljik bir hasret duyulabileceği katiyetle doğrudur. Pazar günlerinin kasvetli boşluğu, televizyon yayını sona erdikten sonraki gece saatleri, hatta kuyruklarda yahut toplu taşımayı beklerken harcanan bitmez tükenmez sıkıcı dakikalar: akıllı telefonu olanlar bu boş vakti artık fiilen bertaraf ediyor. Kapitalist siber uzamın 7/24 işleyen ağır ortamında beynin âtıl kalmasına artık müsaade edilmiyor; beyin, bunun yerine kesintisiz bir düşük yoğunluklu uyaran akışına maruz kalıyor.
Oysa can ıstırabı muğlaktı; insanın öylece kurtulmak isteyeceği, olumsuz bir his değildi. Punk’a nazaran can kasvetinin boşluğu bir davet, bir ihtar ve bir fırsattı: Sıkılıyorsak, o halde boşluğu dolduracak şeyler üretmek bize kalmıştı. Kapitalizm de can kasvetini bu iştirak talebi aracılığıyla etkisiz hale getirdi. Kapitalist şirketler artık bize sakinleştirici şovlar dayatmak yerine bizi etkileşime girmeye, kendi içeriğimizi üretmeye, tartışmaya katılmaya davet etmek için ellerinden geleni yapıyorlar. Artık sıkılmak için ne mazeretimiz ne de fırsatımız var.
Ne var ki kapitalizmin mevcut biçimi can sorununun kökünü kazıdıysa da sıkıcı olanın hakkından gelemedi. Aksine sıkıcılığın her yerde hazır ve nazır olduğunu görebilirsiniz. Kültürün bizi şaşırtabileceği beklentisinden büyük ölçüde vazgeçtik, bu durum tanınan kültür için olduğu kadar “deneysel” kültür için de geçerli. İster kulağa yirmi, otuz, kırk yıl evvel çıkmış üzere gelen müzikler olsun, ister yıllar evvel tüketilmiş konseptleri, karakterleri ve klişeleri ısıtıp ısıtıp önümüze koyan Hollywood’un gişe sinemaları olsun, isterse de aktüel sanatın bıkkınlık veren jestleri olsun, sıkıcılık her yerde. Kimse sıkılmıyor zira artık sıkılmayı becerebilen özne kalmadı. Can ıstırabı bir meşguliyet halidir, yüksek bir kendini verme halidir, esasen bu nedenle baskıcı bir histir. Can külfeti varlığımızı tüketir, ondan asla kaçamayacağımızı hissederiz. Ne var ki kapitalist siber uzamın ayrılmaz bir kesimi olan daima dikkat dağınıklığının bir sonucu olarak atak altında olan şey tam da bu kendini verme kapasitesidir. Can ıstırabı beyhude bir kendini verme haliyse, o halde daha olumlu meşguliyet halleri bunun üstesinden gelecektir. Ama kapitalizmin sağlayamadığı şey bu meşguliyet halleridir. Bizi içine çekmek yerine dikkatimizi sıkıcı olandan uzaklaştırır.
Belki de vaktimizin en karakteristik duygusu can zahmetinin neden olduğu zorlanımdır. Sıkıcı olduklarını bilsek de yeni bir Facebook testi daha çözmekten, öteki bir Buzzfeed listesi daha okumaktan, hiç umursamadığımız ünlüler hakkındaki dedikodulara tıklamaktan kendimizi alamıyoruz. Sıkıcılığın ortasında oradan oraya gezinip duruyoruz ama hudut sistemlerimiz epey uyarana maruz kalırken sıkılmak üzere bir lüksümüz olamıyor. Kimse sıkılmıyor, her şey sıkıcı.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Mark Fisher’ın 3:AM Magazine‘de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Müellifin k-punk: The Collected and Unpublished Writings of Mark Fisher (2004 – 2016) isimli kitabından seçilmiş bir modüldür.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
