Gazeteci ve muharrir Uğur Mumcu, 24 Ocak 1993’te Ankara’da konutunun önündeki aracına yerleştirilen bombanın patlaması sonucunda hayatını kaybetti. Bugüne kadar suikast aydınlatılmadığı üzere evraklar kapandı, faillerin avukatı danışman oldu.
Uğur Mumcu’yu Sakıncasız isimli oyununu neden yazdığını anlattığı, birinci sefer Kasım 1984’te yayımlanan yazısıyla anıyoruz.
Türk basını, tarihinde daha evvel şahit olmadığı bir periyodu yaşıyor. Holdinglerin basına el attıkları, yönlendirdikleri, etkiledikleri ve basına yeni bir biçim ve öz verdikleri bu periyot, nerede ve nasıl sergilenmelidir?
Basın özgürlüğünü üç beş holdingin kontrolüne veren bu yeni oluşumu devlet elindeki kitle bağlantı araçlarıyla eleştirmeye imkan yoktur. Devletin televizyon ve radyosu, lakin ve lakin resmi görüşlere açıktır. Öte yandan “sivri” sayılan şahısların televizyon ekranlarına çıkmalarını engelleyen yasadışı yasaklar da kelam hususudur. Bu yüzden Türk basınını Türk halkı önünde eleştirme imkanını bulamıyoruz.
Basının kendi kendini eleştirmesi, birden fazla sefer “kişisel polemik” üzere görünüyor. Bu türlü olmasa bile bu türlü niteleniyor, bu türlü gösteriliyor. Kaldı ki, holding basınını eleştirecek yayın organı da pek kalmış değildir. Zira sık sık şirket batırıp, “ödeme zahmeti içine düşen” holdinglerimiz, gazete sahibi olmakta pek hünerli davranmışlardır. Hem böyleleri için karada mevt de yoktur. Devlet bankalarına sırtınızı dayarsanız, sıkışınca, gazeteyi bir öteki holdinge devredersiniz, borç yükünüz devlet bankalarının sırtında kalır, eldeki gazete tekrar “piyasa iktisadının faziletinden” kelam eden satırlar döktürür, olur biter.
Bir haber ajansı kurarsınız. Bu haber ajansına bir de devlet bankasını ortak edersiniz. Yazarlarınızdan birini de bu devlet bankasının yönetim kurulu başkanlığına getirirsiniz… Bundan sonrası kolaydır. Bu devlet bankası, bir yandan şirketinize kredi açar, bir yandan da haber ajansınızı destekler. Bu haber ajansı, bir diğer devlet bankasının bağlı kuruluşlarından biriyle yeni bir şirket kurup, işi uluslar ortası tefeciliğe, savaş araç ve gereçleri alıp satmaya kadar vardırır.
Bu yeni oluşumun altyapısını bu türlü kurdunuz mu, kolay; sonra bu yayın organlarının başına gazetecilik alanı dışında eğitilmiş uzmanları getirirsiniz. Zira gazete, büyük karların perdesidir. Ve bu yayın organlarını lakin “tüccar kafalı” yöneticiler yönetmelidir. Bu türlü yaparsanız, bir tecrübeli gazetecinin dediği üzere “sirkeci sermayesi” artık Babıali’ye girmiş ve bütün kaleleri tek tek ele geçirmeye başlamıştır. Bu “tüccar kafası” basın özgürlüğünü, “baht ve talih oyunları” ile harmanlamış ve “köşe dönme” edebiyatıyla cilalamıştır.
Bütün bunları, gazetemdeki köşemde dokümanlarıyla anlatmaya ve her anlatılan olayı da kesin ispatlarla belgelemeye çalışıyorum. İstedim ki, Cağaloğlu yokuşundan sel suları üzere akan holding sermayesine karşı sahnelerde de direnebilelim. Bu oyunun emellerinden biri, işte budur.
Türkiye son yıllarda baş döndürücü gelişmelere şahit oldu. Ben, altmışlı yıllardan bu yana, okuyan, düşünen, tartışan ve yazan bir insan olarak bu zelzelelerin birçoklarının içinde yaşadım. Bir çok şaşırtan gerçeği gözlerimle gördüm, mangalda kül bırakmayan birçok keskin devrimcinin holdinglerde kompartıman kapmak için hangi kılıklara girdiklerini içim kan ağlayarak izledim. Devrimci inançların bayrakları üzere dalgalanan muharrirlerin, göz açıp kapayıncaya kadar geçecek bir vakit içinde nasıl patron sofralarında birer buruşuk peçete olduklarını görmenin acısını yüreğimde duydum. Öğrencilik yıllarında dimdik genç fidanlar üzere duranların, sistemin kirli çarkları ortasında birer rüzgar gülü olduklarını tekrar içimde kopan fırtınalarla izledim.
Bunlar daima oldu, bunlar daima yaşandı. Ömrümün son yirmi beş yılı içinde, cezaevi ranzalarından Babıali sütunlarına kadar, çabucak hemen her yerde “kişilik erozyonuna” şahit oldum. Kişilikler eriyip gidiyor, kıymetler yitiyordu. Tertip, kendine karşı çıkanların bir kısmını, tek tek tutsak alıyordu. Bu bir “dram” değil miydi? Şahsî olmaktan çok toplumun dramı değil miydi bu?
Nasıl bir tertip ve nasıl bir kişilik? Kişilikler, tertibin şartlarına nazaran biçimleniyordu. Yeni sistem, yeni kişilikler yaratıyordu. Kimse, bu değişimi yadırgamıyordu. Döneklik döneklikle birlikte ihbarcılık ve bu ihbarcılıkla gelen alçaklık, neredeyse göz arkası ediliyordu. O denli ya; “gemisini kurtaran kaptandı…” ve birçoğumuz, bu kaptanlarla birlikte yaşamanın kolaylığına ve rahatlığına alışmıştık. Kimse, kimsenin tavuğuna “kış” dememeliydi. Bu tertip bu türlü gelmişti, bu türlü gitmeliydi. Uluorta konuşulan hırsızlıklar, şeytana taş çıkartan vurgunlar, neredeyse birer zeka gösterisiymiş üzere alkış da topluyordu.
Bu oyunu niye mi yazdım? İşte bunlar için… Bunları, toplumda sergilemek istiyordum. Hem, basındaki yeni oluşumun imgesini vermek, hem de bu yeni oluşum içindeki kişilik yapılarını sergilemekti gayem.
Devlet elindeki televizyon ve radyonun bizlere kapalı olduğunu, en azından bizleri eleştirenler bilir. Birçok kişinin kapalı kapılar arkasında eleştirdiği mevzuların gazetelerimizin bir-ikisi dışında hiçbirinde yer alamayacağını bizleri “tiyatro sanatı” ismine yerden yere vurmaya çalışanlar da bilir!
“Tiyatro sanatı” ismine konuşurken, herhalde “siyasal tiyatro” ismiyle bilinen bir akımın I. Dünya Savaşı sonrasında Almanya’da filiz verdiğini anımsamak yerinde olacaktır. İzleyiciyi, sahnede sergilenen siyasal mevzuların içine çekmek siyasal tiyatronun maksatlarından biridir. Klasik tiyatronun özelliklerini siyasal tiyatroda aramak, bulamayınca da sahnelenen siyasal olay ve şahısları “tiyatro sanatı” ismine eleştirmek, elmalarla armutları birbirine karıştırmak olmuyor mu?
Herhalde bu türlü olurdu. Siyasal tiyatronun biçem ve özde klasik tiyatro anlayışına çok yabancı gelen ve aksi düşen özellikleri elbette yadırganabilirdi. Fakat her objeyi, her kavramı, lakin kendi terazisinde tartmak gerekmez miydi?
Evet, bir “siyasal tiyatro” vardır; Alman tiyatro yönetmeni Erwin Piscator’un temellerini attığı siyasal tiyatro, sahneyi bir “araç” olarak benimser ve bu aracı, en tesirli biçimde kullanarak, kitlelere somut gerçekleri anlatır ve bu somut gerçeklerin tahlil yollarını da gösterir. Bertolt Brecht’in siyasal mevzularla izleyiciyi etkilemek ve yeni olayı yakalayarak, bu yolla anlatmak isteğini anlatma emeline yönelir.
Sakıncasız oyununda yapılan da budur. Şimdiki olay, basındır. Basının holdingler elinde aldığı yeni biçim ve özüdür. Yeni olay, her gün etrafımızda gördüğümüz döneklerdir. Siyasal olay, “alaturka burjuvazi” üreten siyasal liberalizmden mahrum bir ekonomik modelin içler acısı imgesidir.
Sakıncasız oyununun bir sakıncası vardı; bu da oyunda sergilenen İtimat İnan kişiliğinin birçok kapalı ya da açık döneğin iç dünyasında yarattığı kaçınılmaz tedirginliklerdi.
Oyunu niye mi yazdım? Döneklerin bilinçaltındaki bir ekip inançlara fener alayları düzenleyip, holding basınını bu curcuna içinde tanıtmak için… Boşa zahmet ettiğimi hiç sanmıyorum!
Kaynak: Uğur Mumcu Vakfı
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
