2022 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Annie Ernaux’nun 2008’de yayımlanan Seneler romanı, biraz gecikmeyle, 2021’de Türkçeye çevrildi. Can Yayınları tarafından Siren İdemen çevirisiyle yayımlanan roman, art kapağında şöyle tanıtılıyordu:
“Seneler çeşitli imgeler, fotoğraflar, devrin gazete haberleri, tanınan müzikleri, sinemaları, reklamları, sloganları, siyasi gelişmelerinden hareketle 1940’lardan 2000’li yıllara uzanan deneysel bir metin, bir tıp toplumsal kronik.
En mahrem anılarına, hayatındaki kıymetli dönemeçlere kendi jenerasyonunun hikâyesini de dahil edip tarihin kaydını tutan ve bunu yaparken klasikleşmiş otobiyografi yazınının dışına çıkan Ernaux, anlatının merkezine kendini koymaktan özellikle kaçınıp kişisel tarihiyle kolektif tarihi bir ortaya getiriyor. Sınıf çatışması, bayan çalışmaları üzere mevzulara da yer vererek toplumsal bir bellek yazını oluşturuyor.”
Arka kapak yazılarının sonlarını unutmadan, Fransız edebiyat etraflarında uzunca müddet kabul görmeyen Annie Ernaux’nun edebiyatının bu iki paragrafa sığamayacak kadar radikal bir kopuşu temsil ettiğini teslim etmek zorundayız. Annie Ernaux, elbet, yazdıklarıyla edebiyatın yerleşik tarifine ait çerçeveyi yerle bir ediyor. Ziyadesiyle ferdî tecrübeleri eşsiz bir ketumluk aracılığıyla toplumsal tarihin içine yerleştirmekle kalmıyor, 21. yüzyılda üslupçuluğu tekrar icat ederek tarihin ortasında filizlenen, görkemli bir “gelecek arzusu” uyandırıyor.
Daha evvel Eric Vuillard’ın Yoksulların Savaşı kitabını tartışan Emre Yeksan ile Enes Köse, bu kere Nobel ödüllü müellif Annie Ernaux’nun başyapıtı kabul edilen romanını birlikte düşünüyor. İkilinin, 2022 Nobel Edebiyat Ödülü’nün açıklanmasından evvel başlayan lakin mükafatın akabinde Nobel’i de tartışmaya dahil ettiği diyaloğunu paylaşıyoruz.
Enes Köse: Annie Ernaux’nun Seneler romanının bende uyandırdığı coşkuya onun üzerine yazacak olmanın verdiği tasa eşlik ediyor. Nereden nasıl başlayacağımı uzun müddettir kestiremiyorum. Bu yüzden evvel kitabın inşası üzerine konuşmak bana daha cazibeli geliyor.
Kitabı okurken anlatılanların yazınsal alandan çok görsel fragmanlara daha uygun olabileceğini düşünüyordum. Muhakkak bir tarihte ferdî tecrübe ile toplumsal tarih ortasında salınan, ama bu geçişleri ne muharririn ne de okurun kaybolduğu bir yerden yapan heyecan verici (her zamanki üzere sıfat bulmakta zorlanıyorum) bir yapıt var karşımızda. Bu geçişlerden daha sonra kesinlikle bahsederiz. Fakat kitabın genel formuna dair söylemek isteyeceğin şeyler olduğundan eminim. Bu noktadan başlamaya ne dersin?
Emre Yeksan: Şöyle başlayabilirim sanırım: Annie bizi yanına oturtuyor, eline bir fotoğraf albümü alıyor ve sayfalarını karıştırmaya başlıyor. O anlattıkça fotoğraflar genişliyor, içinde olduğumuz odanın da dışına çıkıyor, diğer fotoğraflarla birleşiyor. Olduğumuz noktadan uzaklara hakikat bir dalga yayılıyor. Sonra o dalga gidip öbür bir dalgaya vuruyor ve birden toplanarak Annie’ye geri dönüyor. Bir genişleyip bir daralarak yol alıyoruz.
Bir insanın hafızasının uzanabildiği en gerideki çizgiden başlıyoruz yürümeye. Koca bir tarih aslında. Bir yandan da küçücük, lakin bir insanın ufacık var oluşu kadar. Kitap boyunca vakit içimizden akıyor. 1940’lardan 2008’e kadar bahsettiğim dalgalar birbirine vuruyor, evvel yükseliyoruz sonra gittikçe eriyoruz. Yıllar geçtikçe, birebir anda hem büyüyor hem küçülüyoruz.
Kitap bitiyor. Kapağını kapatıyoruz. Annie başımızı okşuyor. Dizine yatıyoruz. Epeyce uzun yaşadık. Hoş yaşadık. Kalabalıktık. Yalnızdık. Coşkuluyduk. Hüzünlüydük. Biz’dik. O Biz’in içindeki Ben’dik. Geldik. Gördük. Gidiyoruz.
Bilmiyorum. Forma dair bir şeyler söylemekten kastın tam olarak bu değildi sanırım, ancak biraz hislerden mi başlamalı sanki dedim. Formu biraz da kitabın bana hissettirdikleri üzerinden tanımlayabilir miyim, diye düşündüm. O vakit ben de sana sorayım, sen okurken neler hissettin?
Enes Köse: Kitabın hissettirdiklerini tanım etmek güç geliyor bana. Zira epey ferdî bir yerden bir anda tarihin hareketine fırlatılmak riskli bir atılım aslında. Lakin Annie Ernaux bunu o kadar gerçek bir yerden yapıyor ki, bahsettiğin dalga eğreti durmuyor. Üstelik neredeyse Fransa’daki gündelik hayatın sekanslarına daima şahit olduğumuz bir seyirde yapmasına karşın çok enteresan bir yakınlık kuruyor okur. Nasıl oldu da yabancılık çekmedim, diye şaşırmıştım. Fakat işte galiba yeterli müelliflik tam olarak bu türlü bir şey.
Annie Ernaux’nun tanıklığına büyük bir itimat duydum. Sahiden seyretmeyi ve dinlemeyi bilen bir insanın sezgilerinden çıkmış fragmanlar olduğunu anlıyorsun. Kendisini, ailesini, arkadaşlarını, televizyondaki bir şovmeni yahut cumhurbaşkanını birebir dikkatle izlemiş üzere. Herkesin diğerine maruz kalmamak için kendi yankısına razı olduğu bir çağda Annie Ernaux’nunki üzere bir okuma her şeyden evvel hayranlık uyandırıcı. Bu yüzden bende en çok inanç hissini uyandırdı. Okuduğun bir muharrire tıpkı vakitte ziyadesiyle güvenmek pek karşılaşmadığım bir hismiş.
Artık hikâyenin özüne dönelim diyorum. Annie Ernaux’nun anlattığı hikâye kimin hikâyesi sence?
Emre Yeksan: Güven, sahiden de bir metne karşı nadiren hissettiğimiz bir his. Hoş oldu bunu söylemen. Kitap bittiğinde hissettiğim o yakınlık da bu inançla ilgili sanırım. Müellifin bizi kandırmaya, eğlendirmeye, aklımızı çelmeye, kendine hayran bırakmaya çalışmadığını bildiğimiz, alışılmış yazar-okur hiyerarşisini kıran bir yüz yüzelik, anlatan ile dinleyen ortasında kurulan bir eşitlik hissi. Dünyaya bakışta ortak olmanın getirdiği, yoldaşça bir inanç.
Bu bakış Annie Ernaux’nun bakışı mı? Ondan kopup gelen,artık tahminen de kendi hayatını yaşayan metnin bakışı mı? Elbet her ikisi birden. Metinleri bizim için bedelli kılan şeylerden biri onların söylemediklerini tamamlama biçimimiz, bu tamamlamaya dair metnin açtığı imkânlar. Bu manada, Seneler inanılmaz geniş lakin genişliğine karşın içinde kendimizi rahat, inançta hissettiğimiz bir açıklık sunuyor. Bu açıklıkta birisiyle yan yanayız. Bu kişi Annie Ernaux’nun kendisi. Muharrir olarak metnin gerisinde durduğu ve kendini hissettirdiği ölçüde bu onun hikâyesi, hatta biliyoruz ki anlatılan şahsen onun hayatı. Lakin bu tıpkı vakitte muharririn kendini üçüncü tekil şahısta soyutlayarak yarattığı bayanın, Annie Ernaux ile geniş bir çoğulluk ortasında gidip gelen, bilinmeyen ve açık bir özne olan “O”nun da hikâyesi. Kitap hakkında yapılan en isabetli ve muharririn kendisinin de hakikat bulduğu tanımlamalardan birinin dediği üzere, kolektif bir otobiyografiyle karşı karşıyayız. Kitabı biricik kılan da bu tekil ile çoğul, özel ile genel, ferdî ile kolektif olan ortasında gidip gelişi. Sen ne dersin? Sence bu kimin hikâyesi?
Enes Köse: Metnin işleyişine, Annie Ernaux’nun nerede nasıl konumlandığına dair eksiksiz bir tanım yapmışsın. Bunlara ek olarak metnin sürüldüğü tarladan bahsedebilirim tahminen. Burası tarihin kendisi oluyor. Hem Annie Ernaux’nun hem de onun anlatısında yer bulanların tercihleri, konuştukları, hatta sustuklarıyla salındığı uzun bir tarihe şahit oluyoruz. Bu noktada bir geçişten bahsetmek gerekiyor. Mesela teorik metinlerde sıklıkla karşılaştığımız tarih hissinin silinmesini (bazılarının kurnazca tez ettiği üzere tarihin vefatından bahsetmiyorum) ya da yoksunluğunu da hissedebiliyoruz. Lakin Annie Ernaux’nun anlatısını özel kılan şey, bize bunu akan bir tarihin ortasından söylemesi.
Böylece metnin neden kolektif bir otobiyografi olarak görüldüğünü anlıyoruz. Zira bir yandan mahrem diyebileceğimiz his durumlarını açığa çıkarırken, başka taraftan tarihin akışındaki dekorları da odağına alabiliyor. Bu açıdan kitabın bir çeşit şuur haritası çıkardığını da söyleyebiliriz. Giderek tarih hissini kaybeden insanlığın büyük dönüşümleri süratlice içselleştirdiği bir akışta yakalanmış isabetli temsillerle yapıyor bunu.
Bence buradaki bir öteki ustalık da Annie Ernaux’nun mevzubahis ettiği şeyleri hiç parçalamadan lakin en yanlışsız halde verebilmesi. Şöyle ki, tarihin muhakkak noktasında verdiği bir örnek yalnız o periyodun bağlamıyla ilgili olduğu için daha fazla detay gerektirebilir ve muharririn o şeyi anlatı objesi hâline getirmesi için biraz bükmesi gerekebilir. Lakin Annie Ernaux o şeyi bahsettiğim tarihin akışına o kadar ustalıkla yerleştiriyor ki enteresan bir tanıdıklık hissi uyandırıyor okurda. Biraz garip gelebilir lakin bu bende çocukluğumda çok sevdiğim lakin daha sonra üretilmeyen bir eserin yıllar sonra ambalajını görmüşüm üzere hissettirmişti. Nostaljik bir his biçiminden bahsetmiyorum burada alışılmış. Yeniden hislere girmeden sonuç olarak kitabın biraz da kaybolan tarihin hikâyesi olduğunu söyleyebilirim. Bu noktada senin de bahsettiğim geçişlere dair fikrini merak ediyorum. Ya da bu geçişlerde spesifik olarak bilhassa ilgini çeken bir vakit aralığı var mı?
Emre Yeksan: Birkaç gündür bu sorulara nasıl karşılık vereceğimi başımda döndürüp duruyordum. Hatta bugün artık oturup müellifim diye karar vermiştim kendi kendime. Derken gün içinde Annie Ernaux’nun Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldığı haberi geldi. Açıkçası bu biraz canımı sıktı. Hatta bir de üzerine süratlice gün içinde yazılıp çizilenleri okuyunca tadım kaçtı diyebilirim. Mevcut övgülerden ve yorumlardan birinci çıkarımım şu oldu: Annie Ernaux’da ne kadar diğerlerine da benzeyen, tanıdık taraf varsa parlatılıyor. Bütün ayrıksı, özgün, yıkıcı, beklenmedik vasıfları ya görmezden geliniyor ya da kolaylaştırılıp yeniden bildik formlara, üzerinde uzlaşılır bir alana indirgeniyor. Sistemin Nobel üzere ehlileştirme, manası bir uzlaşıya sabitleme araçlarının inanılmaz tahrip edici bir gücü var. Bu diyaloğun bundan sonrası benim açımdan biraz hengame ve hesaplaşma da içerecek sanırım.
Kendi bağlamımıza dönersek, Seneler’in anlatı düzleminde kurduğu konumlanışın tahminen öteki benzeri anlatılardan, mesela geniş vakitli, tarihi bir periyoda yayılan kurmaca, belgesel ya da teorik metinlerden farkı şu diye düşünüyorum: Tarih akan bir şey, biz de onunla birlikte ırmakta sürüklenen bir salın üstündeymiş üzere akıyoruz. Alışık olduğumuz tecrübe aslında bu. Münasebetiyle metinlerin birden fazla da bu tecrübesi yaşatmak ya da tarihin anlatısını buna benzeri bir yerden aktarmak istiyor bize. Seneler’de ise (Annie Ernaux’nun okuduğum başka kitaplarından da farklı olarak) öteki bir tecrübe arayışı var. Güya biz tarih denen o gürül gürül ve alabildiğine genişlikte akan suyun ortasındayız. Ayaklarımız sabit bir yere basıyor. Biz suyla akmıyoruz, ona kapılıp gitmiyoruz da o tarih bizim üzerimizden, içimizden akıp geçiyor üzere. Muhtemelen Walter Benjamin’in tarih anlayışına en yakın edebi tecrübe budur. O vahim fırtınada sürüklenirken yüzünü geriye dönüp yıkıntıları seyreden “Tarih’in Meleği” de aslında durmak istiyordu. Seneler bize bir ölçüde vaktin bu kudretli akışının ortasında ayakta durmanın tecrübesini de yaşatıyor.
Dolayısıyla çok uçucu, akışkan bir anlatı var karşımızda. Kesimlerini zahmetle yakalıyoruz, derken yeni bir modülü gelip ilgimizi daha büyük bir şiddetle cezbediyor. Hem o bizi çocukluğa götüren histeki üzere, akışın içinden daima bir şeyleri tutup yakalamak istiyoruz hem de aslında kendi tecrübemize, vaktimize, varlığımıza çakılı olduğumuzu hatırlıyoruz. Hayatın eninde sonunda yaşanıp bitecek bir şey olduğunu anlıyoruz. İşte bu, insanlığın en besbelli ortak tecrübelerinden ve kadim bilgilerinden biri bana kalırsa. Öbür bir ülkenin apayrı bir devrinde yaşamış olan bir bayanın hayatına dair anlattıklarında hissettiğimiz tanıdıklık da bu ortak tecrübenin harekete geçirilmesiyle ilgili. Kolektif olanın coğrafyaları aşan gerçekliği.
O vakit bu mevzuyu sana şu soruyu sorarak bağlamak istiyorum: Seneler’i öteki anlatılardan, hatta Annie Ernaux’nun öbür kitaplarından ayıran bir şey var mı? Varsa sence ne? Seneler form olarak kendi içine kapalı, diğeri tarafından tekrar edilemez tek seferlik bir özgünlük mü? Yoksa bize hikâyeyi, anlatıyı yine düşünmek için bir alan mı açıyor? Biraz büyük bir soru oldu, lakin ne yapalım.
Enes Köse: Kolektif olanın coğrafyayı aşan gerçekliği tasviri Annie Ernaux’nun nerede durduğunu çok uygun özetliyor. Seneler’in muharririn öteki kitaplarından farkının da yeniden bu düzlemde olduğunu düşünüyorum. Babamın Yeri, Yalın Tutku ve I Remain in Darkness’ı okudum. Bu kitaplarda Annie Ernaux’nun kendi hikâyesinden kolektif olana geçişler Annie Ernaux’nun kendi hikâyesine daha çok bağlıydı. Daima onun hikâyesinde kalıyorduk, tarihe de yeniden onun hikâyesinden bakmamız gerekiyordu. Lakin Seneler’de Annie Ernaux’nun hikâyesi de bütün mahremiyetine karşın tarihin akışından bakılan bir yere dönüşüyor. Bu açıdan bahsettiğimiz tarihin akışı, Annie Ernaux’nun katmanlı anlatısında birinci sırada. Yani tahminen de Annie Ernaux’nun bu kitapta risk aldığını söyleyebiliriz. Münasebetiyle genel yorumun bilakis salt hafızanın penceresinden bakılabilecek bir kitap değil. Kitabın yapısal nitelikleri, müellifin bütüne dair tercihleri, hatta okurun tekrar konumlanışı üzere önemli biçimsel müdahaleler var bu kitapta.
Fazla sıçramadan öbür bir yere geçiş yapmak istiyorum. Annie Ernaux’nun bir çeşit kültürel okuma yaptığı açıklamada ayrıntılar yine bu kitabı başkalarından farklı kılan bir öbür özelliği. Muharririn “özgürlük miti” ısrarındaki sahicilik, bu akan tarih fragmanları ortasında sürekliliği sağlayan yapısal modüllerden. Kitle kültürünün yaygınlaşması, pazar ile gündelik hayat (geniş manasıyla kültür) ortasındaki ayrımın büsbütün silikleştiği bir uğrakta Annie Ernaux kültürel temellüğün ince bir örneğini yakalıyor. Bayan gayretinin çeşitli kazanımlarının pazarın mantığı tarafından nasıl içselleştirilip, kelam konusu çabaların de nasıl unutuluşa terk edildiğini gösteriyor. Sonuç olarak bu kazanımların maddi pratiklerden ve gündelik hayat içerisindeki hareketlerden soyutlanıp yalnızca kaba bir şova indirgendiği bir çerçevenin de ortaya çıktığını gösteriyor. Bunu söylediği yer de tarihin akışında şovun hiç olmadığı kadar büyük bir yükselişe geçtiği periyoda tekabül ediyor aslında. Yani özgürlük mitinin tahminen de en kullanışlı olduğu devir. Münasebetiyle Annie Ernaux’nun yalnızca hatırlamanın değil tıpkı vakitte unutuşun da penceresinden bakabilmesi kitabın böylesine tesirli olmasını sağlayan etkenlerden.
Bu tesirli anlatı araçlarından bahsetmeme sebep olan şeyin Annie Ernaux’nun Nobel’den sonra sunulma biçimleri olduğunu söylemeliyim. Müellifi ailevi baskılardan sıyrılmış ve yasak aşkını anlatabilen yürekli bayan imgesine sıkıştırılmasının haksız boyutundan bahsediyorum. Daha evvel yaptığım betimlemeyle Annie Ernaux’dan üniversite sınavı birincisi olan “Karslı çoban çocuk” çıkarma eforu olarak görüyorum bunu. Muharririn biçime dair vadettiklerini silikleştiren, işlerini geri plana iten, onu herkesin başını okşamak zorunda hissettiği bir kimliğe hapseden bu bakışa dair söylemek istediklerin vardır diye düşünüyorum. Bunu yapmak için Seneler kitabının dışına çıkmamıza da gerek yok sanırım. Zira kitap başlı başına müellifin bu üzere etiket eforlarının ötesinde bir yerde olduğunu gösteriyor.
Emre Yeksan: Bugün Annie Ernaux’nun içine tıkıldığı, sevenlerinin de nefret edenlerinin de üzerinde uzlaşabildiği tek boyutlu kimlikle, yarattığı edebi külliyatın nasıl bir tezat içinde olduğunu çok hoş söz etmişsin. Benim için karşılaması pek de kolay olmayacak bir pas olmuş fakat bir yandan da sahiden değerli ve gerekli bir tartışma. Bu mevzuda şahsi kanaatimdense Annie Ernaux’nun edebiyatına ve kendi tabirlerine yaslanma gereksinimi duyuyorum. Nobel Mükafatı açıklandığından beri yazılıp çizilenler nitekim bir müellifi edebiyatında kurduğu geniş zamansallıktan alıp şimdinin kısıtlı mana dünyasına mıhlama uğraşı üzere gelmeye başladı bana da. İçinde yaşadığımız spesifik vaktin ruhunun cisimleştiği bir Annie Ernaux fikrine gereksinim duyuluyor herhalde. Fakat daha evvel dediğimiz üzere onun metinleri dünyaya muhakkak bilgili bir anın içinden bakmıyor. Onun formu hatıra yazını üzere sabit bir noktadan geriye atılan çengeller de değil. O, her şeyden evvel vaktin akışının müellifi. Bunu Seneler’de kendisi de çok net biçimde tabir ediyor:
Genellikle beklendiği üzere, bir hayatı hikâyeleştirmeyi, kendini açıklama anlatısı yaratmayı amaçlayan bir anımsama çalışması olmayacak bu. Kendi içine yalnızca dünyayı, dünyanın geçmiş günlerinin muhayyilesini ve hafızasını görmek, fikirlerin, inançların ve hassasiyetlerin değişimini, öznenin ve şahısların dönüşümünü kavramak için bakacak. Onun bütün tanıdıkları, artık küçük bir kız çocuğu olan torununun ve 2070 yılında hayatta olacak herkesin tanıyacak olduklarının yanında tahminen de bir hiçtir. Yapmak istediği, esasen mevcut olan, şimdi ismi konmamış hislerin, mesela onu yazmaya zorlayan hissin benzerlerinin izini sürmek.
Herhalde Emmanuel Macron üzere sermayenin kuklası olan bir neoliberal bürokratın kendisini “kadın özgürleşmesinin ve yüzyılın unutulmuşlarının sesi” diye anıp Fransız ulusunun en büyük edebiyatçılarından biri ilan etmesi Annie Ernaux üzere bir müellif için kabul etmesi güç bir övgü olmuştur. Bu usul büyük mükafatlar insanları aslında hiç tercih etmeyecekleri uzlaşılara mecbur ve maruz bırakıyor. Fakat öteki yandan da Macron’un çizdiği bu müellif kimliği artık global edebiyat piyasasının kalemşörleri tarafından da onaylanmış durumda. Pekala, Annie Ernaux bu mevzuda ne düşünüyor?
Bu soruya bugün ne cavap vereceğini bilmiyorum lakin ben müellifin 2008’de katıldığı bir televizyon programında söylediği bir şeyi aktarmak istiyorum. O sıralar şimdi yeni yayımlanmış olan Seneler’e dair sohbet ederlerken gazeteci bütün kitaba yayılan bir bayan özgürleşmesi anlatısı olduğundan ve yapıtın temel problemlerinden birinin bayanların cinsellik konusundaki takıntısı ya da cinselliğe ilgisi olduğundan kelam açıyor. Bunun üzerine Annie Ernaux şöyle bir karşılık veriyor:
Cinsellik evvelden beşerler için gizlenmesi gereken bir şeydi. Hasebiyle, kelama dökülmesi yasak olan bu sorunun nasıl da bir takıntıya dönüştüğünden bahsetmek gerekiyordu. Başka yandan şu son yıllara geldiğimizde cinsel hazzın ve teşhirinin neredeyse bir zorunluluğa dönüştüğünü görüyoruz. Ancak ben bunları yargılamıyorum, yalnızca ortalarından yürüyüp geçiyorum.
Bu alıntıdan net bir halde anlıyoruz ki Annie Ernaux muhakkak dönemsel bağlamlara ait konumları aşan, tarihi bir bakış geliştirmenin peşinde. Onun kaygısı vakte yayılan bir dönüşümü olumlamak ya da yargılamaktansa ona tanıklık etmek, onun aktarıcısı olmak. Ancak bunu asla kolay bir vakanüvislik biçiminde de yapmıyor. Vaktin akışını öznel ile objektif ortasında gidip gelen, şeylerin ortasından süzülüp geçen bir formda işliyor. Özgürleşme fikrine ise kupkuru bir ilerlemecilik çerçevesinden bakmadığı ortada. Kendisini Marksist olarak tanımlayıp tanımlamadığını bilmiyorum lakin ben geçmişe ve zamansallığa bakışında tarihî maddeci bir yönelim olduğunu düşünüyorum.
O vakit artık ben de mevzuyu bir kademe kuşbakışı noktaya çıkarıp dümeni Nobel sıkıntısına çevireyim. Sence Nobel üzere büyük ve damgalayıcı bir ödül Annie Ernaux’nun edebiyatına gerçek manada ziyan verebilir mi? Ya da bunu müspet bir şey olarak da görmemiz mümkün mü?
Enes Köse: Süreci tam manasıyla özetlediğin için söyleyebileceğim yeni bir şey yok. Lakin edebiyatı yalnızca metin düzleminde olan biten, hudutları keskin ve izole bir alan olarak düşünmüyorsak, buradaki temel kaygının Annie Ernaux’nun edebiyatının algılanma biçimlerinde oluşacak dönüşümle alakalı olduğunu söyleyebiliriz. Şöyle ki, artık Nobel öncesi ve sonrası Annie Ernaux edebiyatı diye keskin bir kırılmayı şimdi birinci günlerde gördük. Bir taraftan sahiden popülerliğinin yükselmesi ve yapıtlarının çok daha fazla bireyle buluşacak olması çok sevindirici. Burada sıkıcı ve sığ bir sahiplenici bir duyguya başvurmak anlamsız. Fakat Nobel’le birlikte Annie Ernaux’nun işlerininin sentetik uğraşlarla bir paket olarak yeni okuyuculara sunulduğu gerçeğini de görmezden gelemiyoruz. İşte bunun sonucu olarak da yapıtlarından çok büsbütün onun hayat hikâyesini, Nobel’e giden yoldaki “fedakârlığını” ve gösterdiği cüreti konuşuyoruz. Lakin öbür yandan bu mükafatın itibarına gereksinim duyan bir muharrir olmadığı gerçeğini de akıldan çıkarmamak gerekiyor. Hasebiyle bir ziyandan bahsedeceksek bunun tali yollardan gerçekleşeceğini düşünüyorum. Sonuçta, kitaplarına husus edindiği periyotların süratli akıntısından beslenen büyük bir müelliften bahsediyoruz.
Annie Ernaux’yu modüllerle akan geçmişi, şimdinin harabesinde bütünlüklü bir halde görmemizi sağlayan bir muharrir yapan şeyin, Nobel’in tadımlık dünyasının geçiciliğine direnebileceğinden eminim. Bu açıdan temellük uğraşının da süreksiz bir sahne performansı olduğunu düşünüyorum. Bu hal tahminen biraz optimist olabilir lakin Annie Ernaux’nun bize verdiği itimat hissi tıpkı vakitte onun kalkanı üzere.
Senin de devam eden bu sürece, Annie Ernaux’nun edebiyatının algılanma biçimlerindeki dönüşüme dair söyleyecek şeylerinin olduğunu düşünüyorum
Emre Yeksan: Bir romanın ya da müellif külliyatı üzere bir edebi toplamın ne olduğu sorusuna bugün epeyce katmanlı ve kolaylaştırmaya kaçmayan karşılıklar vermek mümkün. Ancak bugün temel sorun, bir metnin manasıyla, onun makul bir biçimde anlaşılması ortasında bir örtüşme olduğu fikrinin hakim niyet biçimi oluşu. Meğer Annie Ernaux üzerine daha evvel yazılanlar ve farklı okuma biçimleri bize gösteriyor ki muharririn metinlerinin içerdiği mana potansiyeli, birbiriyle çelişen manaya biçimleri piyasanın talep ettiği şekil bir kolaylığa indirgenemiyor.
Nobel açıklaması sonrası ortaya çıkan, Annie Ernaux külliyatının manası üzerine bir uzlaşı kurma uğraşı ve bundan hareketle yapılan, tek bir manaya biçimine indirgeyici müdahalelerin metni ve hasebiyle içerdiği potansiyelleri dönüştürücü bir gücü doğal ki yok. En nihayetinde bir kitap neyse odur, mühürlenmiş bir metindir. Ancak öteki yandan bunun, en azından kısa vadede, kitapların okunma ve anlaşılma süreçlerine önemli bir tesir yapacağını da yok sayamayız. Kültür sanayisi ve edebiyat piyasası dediğimiz olguların tesirli olduğu alanlardan biri üretim süreçleriyse başkası de kültür eserlerinin anlaşılma biçimleri üzerinde kurulan tektipleştirici hegemonya. Hasebiyle bunun kitapları dönüştüremese de, içinde bulunduğumuz devir açısından belirli bir okuma biçimini hakim kılacağı da kesin.
Seneler’e dönersek, şu soruyla kitaba dair niyetleri tamamlayabiliriz: Vaktin akışını ve tarihin iç içe geçmiş makro ve mikro seviyedeki dönüşümlerini bu kadar etkileyici bir biçimde yansıtmayı başaran bu kitap bize gelecekle ilgili ne söylüyor? Bu bana kıymetli geliyor zira bence bu metni özel kılan şeylerden biri de anlatı seviyesinde asla gelecek diyebileceğimiz bir zamansallığa geçmeyen bu kitabın beşerde fevkalade bir gelecek dileği da uyandırması. Ne dersin?
Enes Köse: Ben de tekrar kitaba tam olarak bahsettiğin tabanda dönmek istiyordum. Büyük yükselişler, dönüşümler ve nihayetinde çeşitli biçimde öldürülen bir tarihi epeyce tesirli biçimde anlatıp, kelam konusu “tarihin ölümüne” ortak olmaktan kaçılabilir mi? Burada Seneler’in vaat ettiği en değerli şeylerden birisi beliriyor işte. Annie Ernaux bütün ihtimalleriyle akacak tarihi bir anlatı bırakıyor bize. Onun bıraktığı tarih bir başlangıca sahip olsa da geleceği iptal eden kendi içine kapalı bir formda durmuyor. Biçimiyle, objesiyle ve tanıklığıyla sürüklenen bir hikâyeden bahsediyor. Eline alıp bize gösterdiği fotoğraflar bile salt geçiciliği değil, mevcut anın devinim noktalarını işaret ediyor.
“Gelecek arzusu” çok yanlışsız tabir hakikaten. Zira kitap boyunca hayat o denli bir akıyor ki, bir noktada geçmişe şahit olmaktan çok suretler, kimlikler ve olaylar ortasında yani tam da beşere has mıntıkalarda dolaşıyor insan okurken. Bir taraftan herkesin her şeyin farkında olduğu ama akışın inançlı sularına kapıldığı yani bir manada fonda “Everybody Knows” müziğinin çaldığı bir cihan, başka taraftan inişler ve çıkışlarla kendi seyahatine bizi de davet eden Annie Ernaux. Velhasıl görkemli bir kitap, cihan ve anlatı. Senin de bu çerçevede söyleyeceklerini merak ediyorum.
Emre Yeksan: Aslında eklenecek pek bir şey kalmadı, hoş açıkladın. Tahminen şunu diyebilirim: Seneler’in vaktin akışıyla kurduğu bağlantı bize geçmişin ve geleceğin aslında yapay biçimde birbirinden ayrıldığını hissettiriyor. Tanpınar’ın kelamlarıyla söylersek, bize o “yekpare, geniş anın parçalanmaz akışı”nı hatırlatıyor. Yıllar derken de başı ve sonu olan bir vakit kesitinden değil, biz ölüp gittikten sonra da akıp gidecek olan, varlığımızın içinde eridiği o büyük anlatıdan bahsediyor. Kitabın son cümlesindeki üzere, artık hayatta olmayacağımız bir vakitten bir şeyleri kurtarıp saklamaya çalışıyor ve bu dilek metnin her satırına yayılıyor. Bu türlü güçlü bir metafiziği var kitabın. Bir okur olarak bununla karşılaşmak büyük bir baht ve ayrıcalık.
