Çocukluğumun en hoş yılları Antalya’da belediyenin yaz aylarında cüzi fiyatlara kiraya verdiği, ismine “obalar” dediğimiz, çadır gibisi prefabrik konutlarda geçti. 1990’lar ve 2000’li yılların başına denk gelen periyotta ekonomik ayrım bugünkü kadar keskin değildi. Münasebetiyle yaz aylarımızı geçirdiğimiz kampta herkes vardı: Personel çocukları, memur çocukları, işveren çocukları… Kampın bitişiği PTT kampıydı ve yazlıktaki tüm çocukların en büyük zevklerinden biri kıyıdan yürüyerek PTT kampında ucuza büfe hamburgeri yemekti.
Sosyal medyada birkaç ay evvel milyonlarca etkileşim alan o meşhur “hamburger” tivitini görünce aklıma o yıllar geldi. Üzerine bir şeyler yazma isteğim de tekrar toplumsal medyada anneannesinin likörünü paylaşan bir kullanıcıya verilen karşılıklar sebebiyle oldu. Anlaşılan o ki “sınıfsallık” artık toplumsal medyanın ve insanların zihinlerinde ulaşamadıklarını düşündükleri eserleri, gidemeyeceklerini düşündükleri tatilleri, kullanamayacaklarını düşündükleri otomobilleri, yiyemeyeceklerini düşündükleri yemekleri tanımlarken kullandıkları “bir kalıp” olarak kabul gördü. Bu haliyle de boş gösterene dönüştü.
Sınıf tartışmaları, hem Marksizmin hem de Marksizme yönelik “determinist” yahut “indirgemeci” üzere tenkitlerin odak noktasını oluşturuyor. Sınıf kavramsallaştırmalarının temelindeki öteki yaklaşımlar da durumlarını Marksizmin önermelerine nazaran geliştirildikleri için Marksizm belirleyici konumda yer alıyor. Yani karşımızda kalabalık bir teorik külliyat var. Sınıfın ne olduğu, nasıl biçimlendiği, kimin emekçi sınıfına dahil edilip edilmediği, sınıf yerine hangi kavram setini kullanmamız ya da kullanmamamız gerektiği, gelir farklılıklarının sınıflara karşılık gelip gelmediği, bireylerin kendisini ne olarak tanımladıklarının sınıfsallık tartışmalarında bir kıymet taşıyıp taşımadığı üzere, hepsine bu yazıda yer vermenin imkansız olduğu birçok tartışma mevcut. İşçi sınıfının objektif tarifine ilişkin marksistler ortasında büyük görüş ayrılıkları olmasa da bugünün personel sınıfı tanımlamasında ayrışan Wright, Pulancas, Carchedi, Callinicos üzere birçok düşünür görüyoruz. Bilhassa üretken emek ve üretken olmayan emek ayrımında beden bulan bu farklı görüşler Marksizmin şimdiki sınıf tarifini yaparken yeni ölçütler öneriyorlar.
Bu geniş teorik art plana karşın toplumsal medyada yürüyen tartışmalarda sınıf kavramının içerdiği manadan ve taşıdığı ehemmiyetten sıyrılarak kullanıldığına şahit oluyoruz. Öncelikle bu kadar derinlikli bir bahse dair sol içinden yükselen seslerin bile toplumsal medya üzerinden yükselmesi hatta kimilerinin etkileşim çukuruna düşeceklerini bildikleri halde bunu yapıyor oluşu hem teori hem de pratik ismine üzücü. Sınıfın bir “ilişki” olduğu gerçeğinden soyutlanarak adeta kolay ve tek tahlilli bir denklem üzere kullanma konforculuğuna düşen görüşler havada uçuşuyor. Görünen her şeye, münasebetten sıyrılan her duruma “sınıfsaldır” deyip geçme kolaycılığı Marksizmin diyalektiğinden, pratiğinden ve tarihselliğinden çok uzak. Hatta bu kolaycılık Marksizmin gayret ruhuna da terslik teşkil ediyor. Sınıflar sabit ve değişmez değildir, dinamik bir toplumsal yapının eseridir. Aykırılıklar, gayretler ve çelişkiler içerisinde şekillenir. Birbirleriyle ilgi içinde, sabit olmayan yapılar olarak kabul edilerek mana kazanır. Hasebiyle tarihinden ve bağlamından koparılmış her şeye “sınıfsaldır” deyip geçemeyiz.
“Sınıfsaldır” derken yalnızca tüketim alışkanlıklarına bakarak da bir yere varmamız mümkün değil. En kolay tarifiyle sınıflar üretimle şekillenir, tüketim alışkanlıklarıyla değil. Daha yanlışsız söz etmem gerekirse, kapitalizmin daima tüketimden bahsetmemizi istediği açık lakin bir kimsenin neyi tüketip tüketemediği bize direkt sınıfsal durumunu vermez. Burada yanlış anlaşılmamak için doğrudan sözünün altını bir defa daha çiziyorum. Elbette sınıfların önlerindeki seçenekler yapısal olarak belirlenmiştir. Lüks bir tüketim eseri personel sınıfının seçeneği dahi olamaz. “Sınıfsaldır” tahlilini yaparken birden fazla şartı hesaba katmamız gerekliliği de bundandır. Düşük gelirli bir personel ailesinin çocuğu pazarda elma satabilir ya da bir devlet okuluna gidebilir, bunlar önünde yapısal olarak belirlenmiş seçeneklerdir fakat çok kıymetli bir otomobille koleje gidemez. Tıpkı bakış açısıyla, tek başına likörün tüketilebiliyor oluşu ya da bağlamından soyutlanarak bir hamburgerin yenebiliyor oluşu bizi kişinin sınıfsallığına dair bir ayrıma götürmez. Bu nedenle, sırf tüketim alışkanlıklarından yola çıkan tüm bu tahliller zorlama ve sığ kalıyor. Bu, plazada çalışan bir mühendisin gelir farkı nedeniyle filtre kahve içtiği için personel sınıfına dahil olamayacağı kadar temelsiz bir önerme. Halbuki mühendis de pek tabii o filtre kahveyi içebilmek için belirli bir fiyat karşılığı emeğini satıyor.
Üretim yerine tüketim alışkanlıklarından hareketle yapılan bu zorlama tahlillerde personel sınıfının neye ulaşıp ulaşamadığı tartışması pek de yararlı değil, iki kutuplu sınıf tartışmalarında tartışmayı tek kutba sıkıştırmamıza ve düşmanı yanlış tanımlamamıza neden oluyor. “Likörü içti o vakit düşman o, hamburgeri yedi o vakit düşman bu” zihniyeti asıl çaba etmemiz gereken tertibi gizliyor, amaç saptırıyor.
İşçi sınıfının yıllar içinde kaybettiği mevzi, sınıfın konusu olabilir lakin çalışanın likörü ya da hamburgeri yiyip yiyemediği dümdüz bir denklemde bize sınıfsaldır sonucunu vermez, veremez. Keza bu durum sınıfların değişen yapısına da karşıt. 1990’lı yıllarda emekçi sınıfının rahatlıkla ulaştığı şeylere bugün ulaşamıyor oluşu sınıfsaldır. Ancak bu durum 1990’larda rahatlıkla ulaşılan şeylere bugün minik gelir farklarıyla ulaşanların başka bir sınıf olduğu, üstelik bu sınıfın da “düşman sınıf” olduğu manasına gelmez. 1990’larda konuta giren tek bir personel maaşıyla çocuklarını okutabilen, geçimlerini sağlayabilen, emekli ikramiyesiyle mesken alabilen emekçi ailesinin bugün açlık hududunun altında ömür uğraşı vermesi sınıfsaldır. Tartışılması, uğruna çaba edilmesi gereken de budur.
Likör örneğinden ilerleyelim. Bundan 35-40 sene evvel basitçe konutta yapılabilecek ve tüketilmesinde beis görülmeyen bir içeceğin bugün “sınıfsal” denerek hayatımızdan bu derece uzaklaştırılışı sınıfsal farkın yarattığı bir ayrım olmaktan fazla neoliberalizmle harmanlanan siyasal islam ve seküler hayat pratiklerinin ötekileştirilmesiyle de alakalıdır. Ya da hamburger örneğine dönelim. Yazının girişinde bahsettiğim ve bu anıyı benimle birlikte yaşayan personel çocukları da, memur çocukları da, işveren çocukları da o hamburgeri yedi. Demek ki tek başına o hamburgerin yenmiş olması bizi sınıfsal olarak bir yere götürmüyor. Lakin evet, bugün personel ailelerin çocuklarının yiyemediği hamburgerin nedeni sınıfsal mevzideki kayıplarımız.
Artık “obalar” yok. 2000’li yılların başında ülkenin içine düşeceği değişimin alametifarikası üzere içindeki anılarla birlikte yıkıldılar. Artık personel ailelerinin çocukları denizi görmeden büyüyorlar, birden fazla bir hamburgeri bile yiyemiyor. Artık kahve yanında likör de ikram edilmiyor zira yıllardır siyasal islam bu ülkenin kemiklerine işlendi. Personel sınıfı barınacak konutu, karnını doyuracak yemeği, çocuğuna laik eğitim verecek bir devlet okulunu dahi bulamıyor. Güvencesizlik, işsizlik, yoksulluk hiç olmadığı kadar yüksek. Fabrikalarda tarikatlar örgütleniyor. Sendikacılar koltuk peşinde. Mühendisler, avukatlar, yazılımcılar işçileştiklerinden çoktandır bihaber.
Bugün artık hamburgeri yiyene ya da likörü içene öfkelenmek yerine kaybettiğimiz mevziyi, düşürüldüğümüz gericilik batağını, sekülerliğin nostaljik bir görünüm kazanmasını, beslenme çantası boş çocukları, ismine mavi, beyaz, gri, altın yaka yahut prekarya dedikleri ancak düpedüz kölelik zihniyetiyle çalıştırılan milyonları, yoksulluğumuzu görmeliyiz. Bu karanlıkta böylesi kilit bir kavramı etkileşim almak için değil, kaybettiğimiz mevziyi geri kazanmak için kullanmalıyız. Politikliğini ve özünü koruyarak büyüyen bir sınıf tartışması içine düşürüldüğümüz sömürü batağına açılan aydınlık bir kapı. Kavramın taşıdığı devrimci özle kullanılmasını sağlamak, düşmanı tanımak, öfkeyi hakikat yere yöneltmek yani kapitalizmin çarklarını gösterip durmaktan fazla çarklarına çomak sokacak kurtuluşu işaret edecek şuurlu çabayı örmek temel. Gücümüz tüketmekten değil üretmekten geliyor. Tarihi değiştirecek olan da, toplumsal kurtuluşu örecek olan da biziz. Kaybettiğimiz mevziiyi geri kazanacağız. O denize gireceğiz, o hamburgeri yiyeceğiz, o likörü içeceğiz.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
