Hangi potansiyeli harcıyoruz?

Son vakitlerde bilhassa toplumsal medyada sıkça karşımıza çıkan, anaakım ve alternatif medyada da kendine hatırı sayılır ölçüde yer bulan “potansiyel” kavramı, kimi vakit gereğince “iyi kullanılamadığı” kimi vakit da “harcandığı” gerekçesiyle türlü serzenişlerin konusu oluyor. Potansiyel derken genelde varlığı ortaya çıkamamış, şimdi kendini gerçekleştirememiş bir çeşit gizilgüç yahut yetenek kastediliyor.

Bazen varlığı bile şaibeli olan bu gizilgücün yükü bilhassa genç jenerasyonun omuzlarına o denli biniyor ki onları adeta felç ediyor, ihtimallerin heyecanının yarattığı baskı gençlerin üstüne karabasan üzere çöküyor. Lakin günümüzde birçok kavramın başına geldiği üzere “potansiyel” kavramı da hakikat neden-sonuç bağlarından bütünüyle ayrıştırılarak bireyin kendi çabasıyla özgürce geliştirebileceği içsel bir marifet olarak pazarlanıyor.

Kültürel hegemonyanın tekrar ürettiği bir kişiselleştirme aracı haline gelen bu telaffuz, içinde yaşadığımız toplumsal nizamın yarattığı pürüzleri değil yetersiz şahsî çabayı sorgulatarak toplumsal eşitsizlikleri görünmez kılıyor. Halbuki, öteki her şey üzere, bireyin potansiyelini ortaya koyabilmesi de pek çok sınıfsal, ekonomik ve toplumsal dinamiğe sıkı sıkıya bağlı. Bu dinamiklerden koparılarak ferdi uğraşlara indirgenen her türlü “potansiyeli harcama” ya da “potansiyeli kullanma” söylemi, toplumsal tertibin yapısal hudutlarını örtbas etmekten ayrıca bir işe yaramıyor.

Bireyin zeka ve yaratıcılık üzere bilişsel yeteneklerinde kalıtımsal faktörlerin de tesiri olduğu biliniyor. Öte yandan, zeka ve yaratıcılık da dahil olmak üzere bilişsel kapasitenin yetişme ortamı, olumlu pekiştireçler (bir davranışın tekrarlanma mümkünlüğünü artıran uyarıcılar), sanat, bilim ve teknolojiye erişim imkanı sağlayan elverişli eğitim-öğretim şartları üzere pek çok çevresel faktörle desteklenerek geliştirilebileceği de biliniyor, bunu destekleyen birçok çalışma var.

Fırsat eşitsizliğinin gittikçe derinleştiği, kültür sanayisi başta olmak üzere çabucak her alanda güvencesizliğin karar sürdüğü, en temel haklardan biri olan eğitimin piyasalaştırılması sonucu nitelikli eğitime ulaşmanın maddi durumla direkt bağlantılandığı, kültürel ve entelektüel sermayeye erişimin ayrıcalıklı bir azınlığın monopolünde olduğu, emek gücünün giderek daha bedelsiz ve garantisiz hale geldiği mevcut şartlarda potansiyelimizi açığa çıkaramamamızın sebebi üşengeçliğimiz ya da içsel motivasyon eksikliğimizmiş üzere davranmak ne kadar makul?

Sosyal medyayı kuşatan vıcık vıcık şahsî gelişim anlatıları, yapay zeka içerikleri, influencer tavsiyeleri, Instagram psikologları, TEDX konuşmaları ve koçluk sistemleriyle devamlı beslenen neoliberal dünya tertibi, ömrünü geçim kederi içinde tüketen insanlara arsızca akıl veriyor: herkes kendi talihini yaratır, asla pes etme, vaktini âlâ yönet, disiplinli ol, hayallerinin peşinden git, mazeretleri bırak ve potansiyelini kullan… Bozuk plak üzere durmadan birebir kişisel gayret mitinin pazarlanmasının sebeplerinden biri de sermaye sisteminin kendi devamlılığı için şahsî gelişimle kafayı bozmuş, verimlilik tasasına boğulmuş, köle üzere çalışan ve bunun olağan olduğunu zanneden, daima daha uygun performans göstermesi gerektiğine inanan işçilere ve optimize edilmiş işgücüne gereksinimi olması.

Sistemin sorumluluğu bireyin sırtına yükleyerek kendi arızalarını perdelemesi ya da halinden şad fiyatlı köleler yaratması bir yana ferdî gayret mitinin inşasında daha direkt sebepler de var. Şahsî gelişim kitaplarından YouTube kanalları ve podcastlere, seminerlerden konferanslara, online kurslardan koçluk hizmetlerine, meditasyon kamplarından motivasyon atölyelerine, taşınabilir uygulamalardan kurumsal gelişim programlarına kadar uzanan devasa bir bölüm, evvel insanlarda “potansiyeli keşfetme” başlığı altında yapay bir gereksinim yaratıyor, daha sonra bu muhtaçlık üzerinden tonla para kazanıyor. Yani bizim makûs, yetersiz ve potansiyelimizi harcamış hissetmemizden beslenerek tekerini döndüren devasa bir sanayi var. Bizi “daha güzel versiyonlarımız” olmaya ikna eden tüketim kültürünü beslerken, hem maddi hem de manevi olarak kendimizi tüketiyoruz.

Potansiyel anlatısının ve “her şey senin elinde” mitinin inşasındaki stratejik maksatlardan biri de yıkıcı bir biçimde gerçekleşiyor: “Her koyunun kendi bacağından asıldığı” neoliberal rekabetçilik ortamında sınıf şuuru tuzla buz oluyor, işçilerin uğraşı hafife alınıyor, kolektif hareketlerin önü kesiliyor. Herkes kendi potansiyeline, kendi işine, kendi başarısına ve kendi yükselişine odaklanırken hepimizi topun ağzına koyan sistematik sömürü sürat kesmeden devam ediyor. Bunların sonucunda, içinde yaşadığımız sosyoekonomik şartların tartışılmasının engellendiği, eşitsizlikler yerine kişisel uğraşların gündemde olduğu, garantisiz çalışmanın, törpülenmiş sendikal hakların, düşük fiyatların ve ağır çalışma şartlarının olağanlaştırıldığı bir taban oluşuyor.

Başta genç kesim olmak üzere geniş halk kitleleri yetersizlik hissi, tükenmişlik ve hayal kırıklığıyla boğuşuyor. İnsanlık dışı çalışma şartları karşısında bütüncül bir toplumsal çaba örgütlemek bir kenara, makûs çalışma şartlarından şikayet etmek bile olanaksızlaşıyor. Zira şikayet etmek yerine kendimizi daha fazla geliştirmemiz yahut daha fazla çalışmamız gerektiğine inandırılıyoruz. Yoksulluğun faturası yoksulluğu yaratanlara değil yoksulluk içinde yaşayanlara kesiliyor.

Potansiyelimizi harcıyormuşuz. Tamam, lakin hangi potansiyelden bahsediyoruz? Varlıklı ve ayrıcalıklı bir ailede doğan biriyle fakir bir bireyin potansiyeli tıpkı olabilir mi? Bu sorunun cevabı aşikar olsa da sabırla sormaktan vazgeçmeyelim, daha somut örneklerle savımızı belirginleştirelim. Sözgelimi müziğe eşit derecede yeteneği, ilgisi ve tutkusu olan, müzik alanında üretim yapmak isteyen iki bireyden bahsedelim. Bunlardan birincisi varlıklı bir aileden geliyor olsun, küçüklüğünden beri enstrüman eğitimi ve şan dersleri alıyor olsun. İkinci kişi hem maddi hem de kültürel sermayeden mahrum, kıt kanaat yaşayan bir aileden geliyor olsun. İkinci kişinin birinci kişinin düzeyine gelmek için çok daha fazla çalışmak zorunda olduğu gerçeği bir kenara, ikinci kişi gelecek hayatında da müzikle ilgilenmek için çok daha fazla fedakarlık yapmak zorunda kalacaktır. Kültür sanayisinde hepimizin malumu olan güvencesizlik, ikinci kişiyi diğer bir işte çalışmak, para karşılığı emeğini ve vaktini satmak zorunda bırakacaktır. İkinci kişinin işten dönüp mesken işlerini hallettikten sonra kanepede yorgun argın uyuyakalacağını iddia etmek güç değil. Uzun vadede “potansiyelini gerçekleştiremeyeceğini”, bütün vaktini ve gücünü hayatta kalmak ve geçinmek için harcayacağı için potansiyelini gerçekleştirecek vakit, imkan ve güç bulamayacağını öngörmek işten bile değil.

Potansiyeli gerçekleştirme yarışındaki adaletsizliğe verilebilecek örnekler kültür-sanat sanayisiyle kısıtlı değil alışılmış. Her alan için tıpkı durumdan kelam edebiliriz. Örneğin akademi de bu fırsat eşitsizliğinin tabansız kuyuya döndüğü alanlardan biri. Maddi bir garanti olmadan lisansüstü tahsil görüp akademik meslek yapmak isteyen biri için bu süreç, mefkureleri gerçekleştirme seyahatinden çok hayatta kalma uğraşına dönüşüyor. Lisansüstü öğrencileri bir yandan yetersiz burslar ve geçim sıkıntısından ötürü yarı vakitli ve teminatsız işlerde çalışmak zorunda kalırken bir yandan da yayın baskısı, ödev, tez ya da proje yetiştirme telaşı, akademik rekabet üzere ağır yüklerin altında eziliyor. Üstelik bütün bu amansız uğraşın sonucunda ne olacağı belirli bile değil, geleceğe dair en ufak teminat yok. İşte tüm bu şartlar sırf tam vakitli araştırma yapmayı ya da alanında kendini geliştirebilmeyi imkansız kılmakla kalmıyor, tıpkı vakitte akademiyi sınıfsal bir üstünlük alanına dönüştürüyor. Başka yanda maddi garantisi olup ek iş tutturmak zorunda kalmayan öğrenciler, memleketler arası konferanslara katılmaktan alanında uzman şahıslarla iş ağı geliştirmeye, çokça kitap ve makale okuma imkanından yurtdışında araştırma yapma fırsatına kadar pek çok ayrıcalığa zahmetsizce erişebiliyor.

Vaziyet buyken üstüne bir de doğuştan sermaye sahibi olduğu gerçeğini halı altına süpüren CEO çocukları TEDX sahnelerinden insanlara “ben de sıfırdan başladım” mavalını okuyarak hayat dersi vermeye kalkışıyor. Yahut hiçbir maddi korku yaşamamış, en nitelikli okullarda okumuş, dilediğince yurtdışında eğitim almış ya da seyahate çıkmış doğuştan ayrıcalıklı kimseler Instagram’da kendilerinden tavsiye isteyenlere “Asla pes etme, hayallerinin peşinden git” diye akıl verme arsızlığını göstermekte tereddüt etmiyor. Yegane vizyonu zenginlik olanların motivasyon çığlıkları dört bir yanda yankılanıyor. Nitekim de sıfırdan başlayıp muvaffakiyete ve konfora ulaşan bir avuç insanın öyküsü ise süslenip püslenip “potansiyelini gerçekleştirme” efsanesini yaygınlaştırmak için araçsallaştırılıyor.

Öyleyse bir sefer daha soralım: Hangi potansiyeli harcıyoruz? Tam olarak neyi çarçur ediyoruz? Bizden alınanları mı? İnsan hiç sahip olmadığı ya da elinden alınmış bir gücü nasıl heba edebilir ki? Madem bu potansiyel denen şey gereğince çalışıp azmedilirse kesinlikle gerçekleşiyor, o halde neden toplumsal potansiyelimizden hiç bahsetmiyoruz? Ferdi gayret kelam konusu olunca her türlü olmazı olduran, tüm imkansızları ulaşılır kılabilen anlatılar üreten bu sistem, toplumsal dönüşüm kelam konusu olunca elimizin kolumuzun bağlı olduğu fikrini dayatıyor. Kapitalist dünyayı mutlak ve son kaderimizmiş üzere pazarlıyor. Ne vakit eşitsizliğe karşı kolektif bir başkaldırı filizlense “düzen bu türlü, yapacak bir şey yok” nakaratına dört kolla sarılıyor. Bu tertipten öbür dermanımız olmadığına yönelik sanrıyı allayıp pulluyor. “Yol bu, eğ başını yürü şimdi” diyor. Bireyler olarak potansiyelimizi harcadığımız tasasıyla kendimizi yiyip bitirirken bu sistem her gün bizi harcamanın yeni yollarını buluyor.

Hangi potansiyeli harcıyoruz? Boğazımıza kadar ferdî muvaffakiyet ve başarısızlık öykülerine batmışken, harcadığımız asıl potansiyel bütün bu sömürü ve adaletsizliğe karşı gerçek bir değişim yaratacak toplumsal potansiyelimiz olabilir mi?

*Bu yazının birinci versiyonu Geri Döneceğiz isimli sitede yayımlanmıştır.