Bu kız ne iş yapıyor? Hiç, yalnızca ünlü. Bu sorunun 2000’li yıllarda Kim Kardashian için sorulduğunu hatırlıyorum. Makul bir mesleği ya da yeteneği olmayan bir insanın “başarısının” sorgulandığı devirlerdi bunlar. Reality show’ların dönemi… O vakitler birçoğumuz hâlâ Kim Kardashian’a meslek seçmeye diretirken, kimilerimiz popülerliğin kendisini bir mesleğe dönüştüren yeni tertibe ayak uydurmaya başlamıştı bile. Kim Kardashian da boş durmamış, bu yeni tertibin yani toplumsal medya devrinin birinci yıldızlarından olmuştu.
Sosyal medyanın popülerliği kısmen demokratikleştirdiği söylenebilir herhalde. Çünkü reality show devrinde makul bir yeteneğiniz olmadığı halde ünlü olabilmek için en azından ultra-zengin bir arkadaş edinmeniz ya da programa kapağı atabilmenizi sağlayacak bir eleme sürecinden geçmeniz gerekliydi. Şöhret, yeniden makul bir zümrenin elindeydi. Toplumsal medya ise kitlesel irtibatı kolaylaştırarak bu alanı herkese açtı. Popülerliği mesleğe dönüştürme imkanını bir avuç insanın elinden alıp, bir manada avucunda telefon olan herkese bahşetti. Böylelikle influencer’ların periyodu başladı…
Popülerlik muvaffakiyetin bir sonucu değil artık, çıkış noktası. Hatta muvaffakiyetin ta kendisi, bir norm. Hatta karşılığında bir şey alıp, satabileceğiniz, takas yapabileceğiniz bir emtia, para ünitesi, malvarlığınızın bir kesimi. Hatta o denli besbelli bir rol değişimi olmuş ki yetenek ile popülerlik ortasında, artık tanınan insanlara mesleklerini sormayı bırakmış, meslek sahibi insanlara popülerliklerini sormaya başlamışız üzere görünüyor.
Popülerlik bir vakitler muvaffakiyetin ödüllendirici bir kriteri ya da sonucuyken, toplumsal medyanın karanlık yüzü popülerliği de bir paradoksa dönüştürebiliyor. Popülerlik paradoksu, toplumsal medyada sesi en çok çıkan, en görünür bireylerin, gerçek yetkinlikleri eksik kalsa bile kendilerinden uzman bireylerden daha başarılı algılanması olarak tanımlanıyor.
Sosyal medya algoritmaları, tabiatı gereği, muvaffakiyet konusunda sırf görünürlüğü ölçebiliyor. Yeteneği popülerlik ekseninde değerlendirebilen bu sistemlerde, başarılı olabilmek için dikkat çekme sanatını icra edebilmek gerekiyor. Bu nedenle beşerler gerçek yeteneklerini geliştirmek yerine başlı başına bir yetenek haline gelmiş olan “dikkat çekme ve tanınan olma” alanına yatırım yapmayı tercih edebiliyorlar. Bu paradoks, bilhassa yeteneğin işin kalbinde yer aldığı müelliflik, oyunculuk, müzisyenlik üzere mesleklerde yaratıcılığa verdiği ziyan açısından da eleştiriliyor.
Örneğin, müzik dalında genç sanatkarların artık “ilk amaç popülerlik” amentüsüyle, müzik yaratım sürecini Tiktok algoritmalarını şad edip viral olabilecek 15 saniyelik görüntülere indirgeme eğiliminde olduğundan bahsediliyor. Hatta buna çağdaş pop müziğin Tiktokifikasyonu deniyor. Britanyalı müzisyen Jake Bugg, bilhassa yeni çıkan müzisyenlerin müzikleri yerine toplumsal medyada üretecekleri içeriklere odaklanmak zorunda bırakıldıklarını söyleyip, bunun sanata ve yaratıcılığa verdiği ziyandan şikayet ediyor. Jake Bugg “o vakitler hiç toplumsal medya takipçim yoktu ancak bugün her şey bunun üzerine kurulu” derken “ilk albümümü bugün yayınlamaya çalışsaydım tıpkı başarıyı elde edemezdim” diye ekliyor.
Bob Dylan’ın hayatını anlatan A Complete Unknown sinemasında Timothée Chalamet ile başrolü paylaşan genç oyuncu Elle Fanning de toplumsal medya görünürlüğü stüdyo tarafından kâfi görülmediği için mesleğin başında kaybettiği bir rolden bahsediyor. Oyuncu Susan Sarrandon “Artık oyuncu seçmelerinde, yaratıcı süreç ve yetenekle hiçbir ilgisi olmayan şeylere, kaç takipçi sayınız olduğuna bakıyorlar” diyerek feryat ediyor. Stranger Things oyuncusu Maya Hawke çekmek istediği sinemanın yapımcılarının eline, finanse edecekleri sinemanın oyuncularının toplam kaç takipçi sayısı olması gerektiğine ait bir evrak tutuşturduğunu anlatıyor. Game of Thrones’un Jorah Mormont’u Iain Glen ise sinema bölümü için son noktayı koyuyor: “Oyunculuk Instagram kuşağından evvel daha yeterliydi.”
Popülerliğin yetenekten rol çaldığı en şaşırtan yaratıcı mecra da edebiyat. Hatta dünyaca ünlü muharrirlerin toplumsal medyayla alakası durumun neredeyse bir can pazarına döndüğünü, muharrirlerin yaratıcılıklarını görünürlükten korumak için faal uğraş gösterdiğini gösteriyor.
Paula Cocozza, 2019 tarihli makalesinde, Instagram ve Twitter’ın yeni fikirlere ve kitlelere açık erişim sağlaması açısından olumlu olduğunu kabul ediyor, lakin toplumsal medyada yazan bir muharririn birebir anda bir sonraki kitabını yazamayacağını sav ediyor. Dünyaca ünlü muharrir Zadie Smith toplumsal medyanın hata yapma hakkını elinden aldığı için yaratıcılığını baltaladığını açıkça lisana getirirken, Salman Rushdie benzeri sebeplerle Twitter’ı bıraktığını açıklıyor. Dünya çapında çok okunan Geceyarısı Kütüphanesi kitabının muharriri Matt Haig de devayı telefonunu dolaba saklamakta bulmuş. “Problem toplumsal medyanın size kısa vadeli bir takdir hissi vermesi. Bir kitap yazmak son derece yavaş ve uzun soluklu bir süreç, bu yüzden internette yazmaya devam etmek daha cazip geliyor zira orada anında övgü ve geribildirim alıyorsunuz” diyor.
Rüşdünü ispat etmiş muharrirler, kısa vadeli takdir hissini bir sorun olarak görüp kendilerini bundan muhafazaya çalışırken, BookTok akımı tam da bu nedenle kimi muharrirlerin önünü açabiliyor. BookTok kimi kitapların edebi kıymetlerinden çok trendler üzerinden tanınan hale gelmesi manasına geliyor. Hayalet müelliflerin influencer’ların hizmetine sunulduğu piyasayı büyütürken, klâsik edebiyat piyasasını da etkileyebiliyor. Birinci kitaplarını yayımlayacak genç müelliflere birtakım yayınevleri tarafından belgeleriyle birlikte mevcut “görünürlükleri” soruluyor. Bu da yalnızca takipçileri olmadığı için reddedilen müellif adaylarına, “kitap yazmaya devam etmek yerine artık kitabını satın alacak kitleyi yaratmaya başlamalısın” bildirisini veriyor.
Peki, yaratıcılığın gittikçe daha fazla dikkat çekme maharetine indirgendiği bir sistemde, kalıcı ve manalı eserler yaratmak isteyen insanlara ne oluyor? Toplumsal medyada tanıtım yapmak ya da bu formda okurlarla irtibatta kalmak üzere bir isteği olmadığını açıkça belirten Sally Rooney üzere dünyaca ünlü genç muharrirlerin hâlâ piyasaya çıkabildiğini ve dünyaca tanınan olduğunu kendime hatırlayıp, sakinleşiyorum. Sonra “hâlâ” sözünü kullandığımı fark ediyorum.
Peki, günümüzün dijital imkanlarını kullanarak yetenek ile popülerlik ortasında birbirini besleyen sağlıklı bir istikrar kurmak mümkün mü? Bunu tahminen de gerçek hayattaki uzmanlıklarına ve yeteneklerine ağırlaşıp toplumsal medyayı bir irtibat aracı olarak kullananlar başarıyor. Uzmanlıklarını ve yeteneklerini popülerlik olarak belirlemiş, kendini bu alanda geliştiren ve bunu bir meslek olarak icra eden influencer’lar da var. Bir de telefonunu dolaba saklayanlar…
Kafayı karıştıranlar ise artık neredeyse herkesten makul bir popülerlik beklentisinin olduğu, artık doygunluğa ulaşmış bir toplumsal medya mecrasında yerini bulamayanlar. Toplumsal medya şirketleri onları denemeye devam etmeye zorlayarak zenginleştikçe, viral kültür uzun vadede yeteneğe, yaratıcılığa ve sanatsal söze ziyan veriyor.
Zamanın ruhu gittikçe muvaffakiyetin ayrılmaz ögeleri yetenek ile popülerliğin ortasını açıyor, bizi de birbirimizden ayrıştırıyor. Halbuki ülkü olan herkesin sistemin içinde kendine bir yer bulabilmesi. Makus olan toplumsal medyanın kendisi değil, dayattığı sistemin artık çağdaş toplumu yönetecek kadar baskın hale gelmesi.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
