Facebook gözlük taktığımı biliyor. Yani neye benzediğimi mutlaka biliyor ve fotoğraflarda beni basitçe ayırt edebiliyor. Geçen yaz kampa gittiğimden çok emin (gittim). Bir apartman dairesinde yaşadığımı, piyango bana çıkarsa dairemi 1950’lerin kıymetli mobilyalarıyla dolduracağımı biliyor. Üstelik Facebook internet üzerindeki tek yakın dostum değil. Google, size geçen ay nerelere gittiğimi söyleyebilir. Hangi sinemaları izlemeyi düşündüğümü biliyor. Ayrıyeten bağışıklığımın ne durumda olduğunu yanlışsız iddia edebilir.
Bu şirketler beni çok güzel tanıyor, zira tüm bu dataları o denli yahut bu türlü kendi isteğimle onlara ben teslim ettim. Tüm dataları Facebook’ta profilimi güncelleyerek yahut fotoğraf yükleyerek, Google’da aramalar yaparak sundum. Lakin daima merak ettim. Sanki bu arkadaş canlısı iki internet devinden hangisi beni daha çok tanıyor?
Facebook size ilişkin dataların büyük çoğunluğunu reklam için kullanıyor, ben de büyük bilgi hasadı macerama buradan başladım. Şirketin halihazırda hakkınızda ne bildiğini (veya ne bildiğini düşündüğünü) anlamanın en kolay yolu reklam ayarlarınızı gözden geçirmek. Facebook, ne çeşit bir kredi kartı kullandığınızdan işe gidip gitmediğinize yahut büyüdüğünüz yerden ne kadar uzakta oturduğunuza kadar farklı bilgileri içeren 98 data noktasından oluşan geniş bir listeyi kullandığını söylüyor. Bu bilgilerin birçoklarını Facebook’a verdiğinizi muhtemelen fark etmemişsinizdir. Ortamızda beğendiği her sayfayı yahut katıldığı her kümesi hatırlayabilen var mı?
Facebook’un seçmek konusunda ne kadar güzel olduğunu daima unutuyorum. Facebook tercihlerinizi “hobiler ve faaliyetler”, “aile ve ilişkiler”, “yaşam üslubu ve kültür” üzere kategorilere bölüyor. Birtakım başlıklar benim için mana söz ediyor: Emojiler, bayan hakları, tabiat yürüyüşü. Kimileri, eh, biraz daha az: Doğal seçilim, akaryakıt, Bernie Madoff. Sonuncusuyla Facebook’un bana ne satmak istediğini bilmiyorum. Tekrar de, hakkımda bildiği yanıldığına yetmiyor. Kumral değilim. Lüks otomobillere ilgi duymuyorum. “Erkeklik” başlığını eğitim kategorisinin altında gördüğümde nitekim afalladım. Bir apartman sakiniyim, sol eğilimliyim, iPhone kullanıyorum, mart ayı doğumlu bir gazeteciyim, Twitter’da hayli vakit geçiriyorum.
Öte yandan Facebook algoritmasının şeyleri olduğu üzere (düz anlamıyla) anlamaya bir eğilimi var. Bir uçağın kanadının fotoğrafı benim “kanat uzunluğu”na (wingtip) olan ilgimi gösteriyor, fakat bu başlığın örnek reklamlarına tıkladığımda Facebook’un bana gösterecek hiçbir şeyi yok. Muhtemelen erkek modellerinden ilhamla tasarlanmış “wingtip” ayakkabıların reklamıyla ilgilenmiştim, havacılıkla değil. Bunu nasıl yorumlayacağımı bilmiyorum. Facebook “wingtip” ayakkabıları sevdiğimi biliyor, ancak “wingtip” ayakkabının ne olduğunu bilmiyor. Facebook beni uygun tanıyor mu, tanımıyor mu?
Google’ın sizi ne kadar izlediğini anlamak ise biraz daha kolay. Şirketin “Hesabım” başlıklı, aradığınız, dinlediğiniz yahut izlediğiniz her şeyi görebileceğiniz kullanışlı bir denetim paneli var. Mesela çok sağcı YouTuber Baked Alaska’nın, Twitter hesabı kapatıldıktan sonra In-N-Out Burger otoparkında yaptığı canlı yayını izlediğimi biliyor. Bir dostumun kız arkadaşının “standup” şovlarını paylaştığı birkaç YouTube görüntüsünü izlediğimi de biliyor. Şayet Chrome kullanıyorsanız (ben kullanıyorum) rastgele bir günde ziyaret ettiğiniz tüm web sitelerini görebilirsiniz. Şayet Gmail kullanıyorsanız (hadi canım!), gelen kutunuz için de birebiri geçerli.
Google’da reklam tercihlerinizi de görebilirsiniz, gerçi tercihleriniz Facebook’taki kadar detaylı değil. Bunları, Google’ın “beğendiğiniz konular” ve “beğenmediğiniz konular” listelerinin bulunduğu “Reklam Ayarları” başlığı altında bulabilirsiniz (Google bu mevzuların bir kısmını YouTube’da izlediğiniz görüntülerden ediniyor). Benim listem “pop müzik”, “televizyon dizileri” ve “haberler” üzere başlıkları içeriyor. “Country müzik” başlığını “beğenmediğiniz konular” listesine taşıdım, birkaç Taylor Swift görüntüsüyle country müzik hayranı olacak değilim. Google listeleri hangi görüntülerle ilgileneceğimi daha genel bir kavrayışla okuyor, Facebook’un karakter özelliklerimden hareketle oluşturduğu tuhaf ve karmaşık yapboza pek benzemiyor.
Ancak Google’ın parıldadığı asıl yer pozisyonlar. Google’ın hakkımda bildiği en detaylı ve muhtemelen en fonksiyonel bilgiler Google Haritalar’dan geliyor. “Etkinliğim” paneli etkinliklerinizi tarihe nazaran bölüyor, yani rastgele bir günü seçerek o gün gittiğim yerleri görebilirsiniz. Elbette bunlar sırf yol tanımları, yani yol tanımı aldığım her yere gittiğim manasına gelmiyor. Fakat birçoğuna nitekim gittim. Sahiden bunları yaptığımı tam hatırlamıyorum, telefonumda pozisyon servisleri kapalı, yani Google gittiğim her yerin kaydını tutmuyor. Şayet müsaade verirseniz, elbette tutabilir. Dahası, tutmayı muhtemelen çok ister (Google’ın telefonunuzda kayıtlı şahıslara ve takviminize erişebilen aygıt kaydı ve ses kaydı tutma özelliklerini de kullanmıyorum. Bu özellikler, Google Home uygulamasını yahut bir Android telefon kullansam muhtemelen daha kıymetli hâle gelecekti).
Reklam tercihlerinizi denetim ettikten sonra Facebook’un grafik arama özelliğini kullanarak “[ad] tarafından ziyaret edilen yerler” yahut “[ad]’ın katıldığı etkinlikler” üzere aramalar da yapabilirsiniz (Ben, tüm bilgileri tek sayfada sıralayan ve fiyatsız olan Stalkscan’i kullandım). Haritalar sayesinde Google’ın nerede olduğumu bilmek konusunda Facebook’u geride bırakacağını düşünürdüm. Lakin yer bildirimleri (check-in) ve pozisyon etiketleri (geotag) üzerinden bugüne kadar ziyaret ettiğiniz yerlere bakarken, her tatilinizde Facebook’un nerede olduğunuzu bilmesine tahminen de müsaade vermemeniz gerektiğini anlamaya başlıyorsunuz. Bugüne dek katıldığınız yahut Facebook’ta katıldığınızı söylediğiniz etkinlikler listesinin yıllar öncesine kadar gittiğini görmek de tasa verici bir hâl alıyor. Facebook’a nerede olduğumu, kiminle olduğumu, tam olarak ne vakit orada olduğumu ben söyledim. Şimdi lisedeyken ebeveynlerinizin bilmek istediği her şey var, yalnızca bunları anne babanızla paylaşmak yerine dev bir şirketle paylaştınız.
Peki, bu platformlardan hangisi “beni” daha düzgün tanıyor? Elde edebildiğim bilgileri ayrıştırdıktan sonra Facebook’un daha uygun bir gözetleme kuruluşu olduğuna karar verdim. En azından şahsen benim için. Facebook, bulunduğum yerler, “beğendiğim” şeyler, evvel internette sonrasında gerçek hayatta etkileşime geçtiğim beşerler bahislerinde çok fazla bilgiye sahip. Google bugüne dek sorduğum en aptalca soruları bilebilir. Lakin hayatımın son on yılında gittiğim yerleri, buluştuğum insanları, o gün hangi renk tişört giydiğimi gerçeğe uygun olarak kaydedebilen Facebook. Facebook’un hakkımda bildikleri hem çok özel hem de genel manada hakikat, zira hakkımda bilmek istediği her şeyi Facebook’a ben söyledim. Birden fazla bilgiyi de şimdi gençken, bilgi paylaşımının tehlikeleri konusunda gereğince ihtiyatlı değilken verdim.
ABI Research şirketinin araştırma yöneticisi David McQueen, tercihimi onaylayarak “Google daha bağlamsal kalırken, Facebook’un biraz daha kapsayıcı olduğunu söylenebilir,” diyor. “Facebook bireyi kozmosun merkezine yerleştiyor, sen de destekliyorsun. Bir şeyleri arkadaşlarınla paylaşıyorsun, Facebook da bu bilgiyi öteki hedeflerle kullanma hünerine sahip oluyor.” Bu, Google’ın da hakkımda bir ton bilgiye sahip olmadığı manasına gelmiyor elbette. Hatta Google Facebook’a nazaran daha mahrem ve utanç verici şeyleri biliyor. Amazon, Apple, Microsoft ve Snapchat ortasından üçüncülüğü kimin elde edeceği tartışması ise gün uzunluğu sürebilir.
Aslına bakarsanız Facebook ve Google beni iş arkadaşlarımdan, hatta birtakım dostlarımdan muhtemelen daha düzgün tanıyor. Bu türlü düşündüğünüzde kulağa acayip geliyor. Bu, birebir vakitte hem Google’ın hem de Facebook’un fiyatsız kalmasına imkan sağlıyor: Toplumsal paylaşım ve arama motoru hünerleri karşılığında hakkımdaki tüm dataları paylaşıyorum. Biraz da hudut bozucu. Facebook ve Google’ın hakkımda tam olarak hangi bilgileri topladığını ve depoladığını bütünüyle öğrenmek sıkıntı. David McQueen, “Bu mevzuda bilgi edinmenizi zorlaştırıyorlar, zira bu dataları eserlerini size pazarlamaya çalışan şirketlere satabiliyorlar,” diyor.
Facebook yahut Google’ın tuhaf çalışanlarının beni gözetlemesinden endişelenmiyorum. Hakımdaki bilgilerin büyük çoğunluğu, bir yazılım aracılığıyla bana özel reklamlar üretebilmek için işleniyor. Facebook, reklam verenlerle paylaşılan tüm bilgilerin anonimleştirildiği teminatını sunuyor: “Bize müsaade vermediğiniz sürece, kimliğinizi muhakkak eden bilgileri (adınız yahut e-posta adresiniz üzere, sizinle irtibata geçmek için tek başına da kullanılabilecek ya da kim olduğunuzu muhakkak eden bilgiler) reklam, ölçüm ve tahlil ortaklarıyla paylaşmayız.” Google da “kişisel bilgilerinizi reklam verenlere satmadığını” vurguluyor. En barizinden en mahremine kadar hakkımdaki çok bilgiyi düşünmekten daha korkutucu olan, o da tüm bilgilerin detaylı profillerimi oluşturmuş bu devasa şirketler tarafından depolanması, tüketici olarak da hukuksal haklarımın sonlu olması. Bir güvenlik felaketi yaşandığında ne olacak?
Economist dergisi, 2017’de en bedelli kaynağın petrol değil, şahsî datalar olduğunu yazdı. Yazılımcı Maciej Ceglowski ferdî datayı nükleer atıkla karşılaştırdı. “Mevcut gözetleme ve kalıcı depolama modeli savunulamaz,” diye yazdı. “Bunu sürdürürsek hepimizin kendine ilişkin bir nükleer felaketi olacak. Yaygın teknoloji tersliğini ateşlendirecek, büyük ses getirecek tipten bir yıkım.”
Ceglowski, tahlil olarak şirketlerin topladıkları bilgileri sonlandırmayı ve davranışsal bilgileri doksan günde bir silmelerini öneriyor. Bu, Facebook ve Google’ı büsbütün işlevsizleştirmez hatta bizi felaketlerden de koruyabilir. Yeniden de depolanmış ferdî bilgiler talep edildiğinde vatandaşlarla paylaşılmasını yazılım şirketlerine zarurî kılan Avrupa Komisyonu’na ilişkin ferdî bilgileri müdafaa maddelerinin ABD tarafından da benimsenebileceğini eklemek istiyorum. En azından kimin beni daha yeterli tanıdığını daha kolay bulabilirim.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Madison Malone Kircher’ın New York Magazine’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
