İstanbul, jeopolitik istikrarsızlığın merkezi olmadan evvel varlıklı kent hikâyelerine mesken sahipliği yapan, yaşayan bir metropoldü.
Yeni online bir arşiv, mega kentin evrimindeki kilometre taşlarını önümüze seriyor. Harvard Üniversitesi’nde araştırma vazifelisi Nil Tuzcu ve Harvard Mellon Urban Initiative’deki çalışma arkadaşları tarafından ortaya çıkarılan Istanbul Urban Database, İstanbul’un ortak hafızasına katkıda bulunan tarihi haritalara, planlara, fotoğraflara ve ulaşım güzergâhlarına tek seferde ulaşabilmenize imkan sağlıyor.
Gelelim sitenin nasıl çalıştığına. Kullanıcılar, sitenin tabanındaki harita üzerine 1853’e kadar uzanan tarihi dokümanlar yahut geçmişten fotoğraflar üzere coğrafik referanslı öğeleri yerleştirebiliyor. Üstelik tıpkı harita üzerine çok katmanlı data ekleyebiliyor yahut vakit içindeki değişimi görebildiğiniz kaydırılabilir pencerede değişimi karşılaştırabiliyorsunuz.
Haritadaki bir anahtar evrak seçildiğinde, örneğin 1937’de Henri Prost trafından hazırlanan kent planı, buradaki çağdaş bölge sonları, ana yollar, tramvay sınırları ve iskeleler, çevrimiçi platformdakilerle örtüşecek biçimde üst üste görüntülenebiliyor.
Henri Prost tarafından hazırlanan plan, kent tarihindeki kıymetli dönemeçlerden birinde ortaya çıkmıştı. Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkıldığı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin başşehrinin İstanbul’dan Ankara’ya taşındığı devirde, yeni devletin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, İstanbul’un bir imparatorluk kentinden laik çağdaşlığın merkezine dönüşmesi için ideolojik bir makyaj gerektiğine inanıyordu. Bu dönüşümün sağlanabilmesi için yolları geniş bulvarlara çevirecek, boş alanları meydan ve parklarla dolduracak Fransız kent plancısı Henri Prost‘la görüştü. Yeni oluşturulan bu kamusal alanlar Prost’un vizyonunun merkezinde yer aldı ve yalnızca fonksiyonel değil siyasi bir gayeye da hizmet etti. Prost, kendi notlarında parkların varlığının gerisindeki sebebi “Kadınları ve çocukları kafeslerinden çıkarmak,” diye açıklamıştı. Bugün, 1937’deki vizyonun ne kadar gerisine düştüğümüzü tekrar hatırlatmaya gerek var mı?
Prost, hazırladığı planda kentteki tarihi Bizans ve Osmanlı yapılarının birçoklarını korurken vizyonuna yer açmak için Taksim Kışlası üzere kimi yapıları da yıktı. ODTÜ mimarlık profesörü Cânâ Bilsel‘in 2004’te yayımladığı bir makaleye nazaran, elbet o sırada işverenlerin istediği şey de kentin tekrar yaratılmasıydı. Ancak müdahaleci yaklaşımı herkes tarafından onaylanmadı. Görünüşe nazaran çağdaşı Le Corbusier, İstanbul için farklı bir gelecek düşünmüştü. Bilsel’in de makalesinde hatırlattığı 1948 tarihli bir alıntıda “Hayatım boyunca yaptığım en büyük kusurlardan biri Atatürk’e yazdığım mektuptur. Şayet mektubu yazmamış olsaydım rakibim Prost’un yerine İstanbul’un kent planı üzerinde ben çalışabilirdim. O mektupta ülkenin en büyük reformcusuna kentin tarihi dokusunu muhafazasını tavsiye ettim. Yaptığım yanılgıyı daha sonra fark ettim,” diyordu.
2000 yılından itibaren İstanbul, bu kere “küresel bir şehir” olma savıyla diğer bir dönüşüm sürecine girdi. Bu süreç önemli bir karışıklığa neden oldu, banliyölerin geniş alanlara yayılması ve inşaat furyası, ekonomik ve çevresel sebeplerle çok eleştirildi. Kentsel ve politik güvensizliğin karar sürdüğü bu yeni periyotta, iktidarın yeni “kalkınma planı” çerçevesinde tehdit altında kalan Prost’un Taksim Seyahat Parkı direnişin sembolü haline geldi. Gerisi de tarih oldu.
Kaynak: Tanvi Misra / CityLab
