Hata, yoksulluk ve ceza

Kamuda ve medyada sansasyon yaratan her kabahat haberinin akabinde cürmün kişiselliği ya da toplumsallığı, yargı bağımsızlığı, ceza hukuku, caydırıcı tedbirler üzere pek çok hususta tartışmalar alevlense de bu tartışmaların sırf küçük bir kısmı kabahatin kaynağına ait gerçek bir içgörü geliştirme niyeti taşıyor. Eğitim hakkına erişemeyen gençler, çocuk emekçiler, uyuşturucu çeteleri tarafından ablukaya alınmış mahalleler, mafyalaşmış devlet, devletleşmiş mafya, kötürümleşmiş hukuk sistemi, tümüyle bağımlı yargı üzere yapısal nedenler ortadayken tartışmalar medyatik cürüm olaylarının münferit faillerinin etnik kökenine sıkışıyor. Gündem hatanın temelinde değil hatalıların kimlikleri etrafında dönüp duruyor. Halbuki kimlikler de bir noktada üretim münasebetlerinin ve sınıfsal durumun yansımasıdır.

Friedrich Engels, hatanın yoksullukla münasebetini en erken ve güçlü kuran çalışmalardan İngiltere’de İşçi Sınıfın Durumu kitabında; şimdi 1845’te Londra, Manchester, Birmingham, Liverpool üzere sanayi kentlerindeki personel sınıfının ömür şartlarını aktarırken cürmün bu şartlardan nasıl beslendiğini keskin örneklerle açıklar. Manchester’daki evsizliği, sokak çocuklarını ve bataklık üzere semtleri uzun uzun tasvir eder. Bu ortamları hem hastalık hem de cürüm için uygun bir yer olarak betimler. İngiltere’nin sanayi kentlerinde personel sınıfının konuşlandığı mahallelerdeki dehşetli hijyen, konut ve etraf şartlarının yarattığı yerin çatlaklarından yoksulluk ve kabahatin kol kola sızdığını şahsen yaptığı müşahedelere dayanarak anlatır.

Yoksulluk ve kabahat ortasındaki korelasyonu kanıtlayan sayısız araştırma var. Esasen ispata, gözleme, tespite, tahlile, şerhler düşmeye mahal vermeyecek kadar açık neden sonuç ilgileri olsa da burada bahsedilen yoksulluğu açmakta yarar var. Hata bağlamında yoksulluk, maddi yetersizliğin çok daha ötesinde bir manaya bürünür. Yoksulluk; eğitim, sıhhat, toplumsal ağlar, konut, hijyen, kültür ve özyeterlik üzere alanlardaki yoksunlukları da kapsar. Bu mahrumluklar da gelir yetersizliğiyle direkt bağlıdır. Ömür uzunluğu takip çalışmalarında kronik gerilim, ümitsizlik, travma geçmişi ve husus kullanımının suça eğilimi artırdığına yönelik güçlü deliller var. Münasebetiyle yoksulluk, hem direkt hem de dolaylı yollarla suça sürüklenme mümkünlüğünü artırır.

Meselenin bir öbür boyutu da hatanın kim tarafından, nasıl ve hangi formda tanımlandığıdır. Hangi hareketlerin kabahat olarak kodlandığı devrin güç ilgilerince belirlenerek tarihî ve kültürel normlara nazaran değişkenlik gösterir. Kültür sosyolojisi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Howard Saul Becker, toplumun hakim normlarına uymayan özellik ve davranışların (sapma) hareketin kendisinde bulunan objektif nitelikte değil, harekete otoritelerin verdiği reaksiyon ve yüklediği manada olduğunu vurgular. Sapmanın ve münasebetiyle da hatanın tabiatı, göreli ve karmaşıktır.

Suçun tarifi ve cezası sırf topluma, periyoda ve iktidar ilgilerine nazaran değil sınıfsal pozisyona ve failin kimliğine nazaran de değişkenlik gösterir. Fakir birinin işlediği küçük bir hırsızlık hatası, ona hayatı boyunca ruhsal, toplumsal ve ekonomik yaptırımlar olarak geri dönebilirken ekonomik açıdan güçlü ve statü sahibi kesitlerin milyarlarca dolarlık yolsuzluklarına karşı üç maymun oynanabilir. Hele de yolsuzluğu cezalandırmasını ve adalet sağlamasını beklediğimiz erkler hatanın ortağıysa.

Hatta bazen yalnızca erkek olmanın bile cürmü hafifleten bir sebep olabildiğine yakın vakitte tekrar şahit olduk. Yakın vakitte, ünlü bir fotoğrafçının tacizlerinin bayanlar tarafından ifşa edilmesiyle ateşlenen ifşa hareketi Türkiye’de medya dalındaki pek çok ünlü erkeğin şiddet ve taciz faili olduğunu açığa çıkardı. Bu ünlü erkeklerin, bırakın ceza almayı, bölümlerinden dışlanma tehlikesiyle bile burun buruna gelmeyeceklerini kestirim etmek güç değil. Kısa bir müddetliğine anlık linç patlamaları, göstermelik kınamalar, palavradan parmak sallamalar ve sembolik basın açıklamalarıyla huzurları kaçmış olsa da muhtemelen bir sonraki projeye isimleri yazılana kadar olayın unutulması için inzivaya çekildiler. Bayan ünlülerinse fail değil mağdur olduğu skandallarda dahi kesimden itildiklerine, hatalısı olmadıkları vukuatların bedelini ödediklerine tekraren şahit olduk.

Sadece münferit hataların değil toplumsal cürümlerin faturası da genelde dezavantajlı bölüme yazılır. Hatanın sonuçlarıyla uğraş etmek için onların tedbir alması salık verilir. Örneğin, ay sonunu sıkıntı getiren geniş halk kitlelerine kağıt pipet kullanmayı ya da daha kısa duş yapmayı önererek dünyayı kurtaracaklarını sananlar, tatile özel jetle giderek atmosfere iki ton karbon ayakizi salanların yaptıklarından rahatsız olmaz. Nasıl ki iklim krizi, tek tek bireylerin değil, bütün ekonomik modelin fosil yakıtlara ve sınırsız büyümeye bağımlılığından kaynaklanıyorsa hatalar da genelde tek tek bireylerin değil mevcut toplumsal, ekonomik ve politik şartların çıktısıdır. Ve nasıl ki iklim krizi pipet değiştirmekle değil;mevcut güç, ulaşım ve üretim biçimlerinin kökten dönüşümüyle mümkünse hatası önlemek de münferit olarak suçluları etiketlemekle değil, toplumsal ve politik dönüşümle mümkündür.

Becker, sapma davranışı sonucu yargıya hükümran olan otoritelerce yakalanıp hatalı olarak damgalanan bireylerin bu suçluluk etiketini kimliğinin bir modülü haline getirdiğini söyler. Bu durum, kişinin toplumsal fırsatlarını ve iş imkanlarını baltalayarak ikincil bir sapmanın yaşanmasını tetikler. Zira kişi artık yalnızca etrafı tarafından değil kendisi tarafından da hatalı biri olarak görülüyordur. Toplumsal dışlanma yaşar ve yeni toplumsal roller aramaya başlar. Kabul göreceği yeni çevreler, küçük kümeler ya da alt kültürler ise muhtemelen öteki cürümlerin kuluçka alanıdır. Böylece sapma pekişir ve döngüsel bir süreç oluşur.

Devletler, her ne kadar cürmü engellemeyi ve toplumsal nizamı sağlamayı vazife edinmiş kurumlar olarak tanımlansalar da cürmün değerli bir sacayağı da devlettir. Birçok vakit cürmün büsbütün ortadan kalkması devlet, iktidar ve burjuvaziden oluşan hükümran bloğun çıkarlarına hizmet etmez. Bu yüzden de hatası ortadan kaldırmak için gerçek ve uzun vadeli atılımlar yapmaktan geri dururlar. Zira hatası ortadan kaldırmakla yoksulluğu ortadan kaldırmak birbiriyle koşut amaçlardır. Kendi maddi ve manevi zenginliğini oburlarının yoksulluğuna, kendi yükselişini oburlarının ezilmesine, kendi varlığını oburlarının sistematik olarak yok edilmesine borçlu olan hakim sınıflar pek olağan yoksulluğu ortadan kaldırmaya niyetli olmaz. Dahası, organize kabahat örgütleriyle kurulan örtük bağlar, kayıtdışı iktisadın malum kümelere sağladığı rant ya da muhalif hareketlerin kriminalize edilmesi, devletin suça el altından takviyesinin somut görünümlerindendir.

Örneğin bilhassa gençlikteki yaygın sapmalardan biri olan uyuşturucu ticareti ve kullanımı, iktidarın farklı düzlemlerde işleyen aygıtları açısından fonksiyonel bir araçtır. Sol literatürde ihtilalin “motor gücü” olarak tanımlanan gençlik fakat örgütlü, şuurlu ve ayık olduğu takdirde devrimci potansiyeli yüksek bir toplumsal özne olabilir. Örgütsüz, uyuşmuş, dağınık ve apolitik bir gençlik müesses nizamın sürekliliğini garanti eder. Böylece uyuşturucu, hem ekonomik rant üreten bir dal hem de hükümran blok açısından toplumsal muhalefeti baltalayan bir iktidar aracı halini alır.

Nasıl ki iktidarın istediği gençlik bilinçsiz, örgütsüz ve apolitikse istediği emekçi sınıfı profili de ürkek ve boynu büküktür. 2014’te, faciadan fazla cinayet hatta katliam addedebileceğimiz, 301 maden çalışanının hayatını kaybettiği Soma maden ocağından sağ çıkan bir emekçi, ambulansa binmeden evvel “çizmelerimi çıkarayım, sedye kirlenmesin” demişti. Medya bu haberi dokunaklı bir fedakârlık, etkileyici bir naiflik olarak servis etti. Devletin kontrol vazifesini yerine getirmediği, emekçi güvenliğini sermayenin çıkarları karşısında ikinci plana ittiği bir ihmal tablosunun sonucunda 301 arkadaşını kaybeden ve vefattan kıl hissesi kurtulan bir çalışanın öfke hissetmek yerine ezilip büzülmesi, hesap sormak yerine çizmeleriyle kamu malını kirletmekten çekinmesi, alın terini mevte mahkûm edenlerin tam da isteyeceği tipten davranışlardır.

Sosyal medyadaki “suça sürüklenen çocuk” tartışmalarında sık rastlanan karşı argümanlardan biri fakir olmasına karşın suça sürüklenmeyen çocukların da olduğu tarafındaydı. Hem de “suça bulaşmamış tertemiz çocuk işçi” görselleri ya da görüntüleri eşliğinde servis edildi bu argüman. Küçücük yaşta çalışmak zorunda kalma mağduriyeti, “tertemiz olma” sıfatının yanında pek de dikkate paha görülmedi. Bu bakış açısı, cürmü da berbatlığı de insan tabiatına içkin “gökten inme büyülü bir mefhum” olarak görmeye alışkın. Üstelik bu bakış açısı, cürmü sebebini tam olarak açıklayamadığımız gizil bir kötücüllüğe ya da genlere kodlanmış bir bozukluğa indirgeyince, ortada önlenmesi ya da yaşandıktan sonra sorumluluk alınması gereken bir felaket kalmayacağı için otoriteler açısından epeyce elverişli.

Suçu kişisel bir ahlak ya da karakter sorununa indirgeyerek mevcut şartlardan koparan yorumlar, istisnaların genel eğilimi geçersiz kılmayacağını da göz arkası ediyorlar. “Herkes fakir fakat herkes kabahat işlemiyor” demek, “herkes sıhhatsiz yaşıyor ancak herkes hasta olmuyor” demek üzeredir. Nasıl ki sıhhatsiz yaşamak hastalanmak için risk faktörüyse yoksulluk kapsamında değerlendirebileceğimiz çeşitli ögeler da hata için önemli risk faktörleridir. Olağan bu türlü bir riskin olması kabahatin her vakit gerçekleşeceği manasına gelmez, ama sistemik şartlarla ortaya çıkan risk faktörleri de göz arkası edilemez.

Hal böyleyken cürmü hazırlayan yere değil, sadece cezaya odaklanan ve cezaların sertleştirilmesiyle cürmün ortadan kalkacağına inanan görüşler nüksetti. Reşit olmayan sanıklara tanınan ceza indiriminin kaldırılması konuşulur hale geldi. Kabahati önleyecek şartlar yaratmak bir yana, cürüm ortağı olmaya teşne bir iktidarla uğraş ediyorken idam cezası tartışılır oldu. Devletin siyasal iktidarını tahkim etmek uğruna hukuku maşa yapıp reşit olmayan bir genci idam ettiği Erdal Eren üzere çarpıcı bir örnek varken idam cezasının sahihliğinden bahsedilebilir mi? Tacizciye, tecavüzcüye, kaçakçıya, mafyaya, yolsuzluk yapana göz yumup kendi iktidarını tehdit eden tüm kişi ve kurumlara, gazetecilere, devrimcilere, gençlere endişe salan bir iktidara birinin canını alma yetkisini teslim etmek akıl kârı olabilir mi?

Émile Durkheim’dan gelen “anomi” kavramını yorumlayarak hata sosyolojisinin kıymetli yaklaşımlarından birini geliştiren Sosyolog Robert Merton, çağdaş toplumlarda muvaffakiyet, refah, zenginlik, toplumsal refah üzere herkese öğretilen ortak amaçlar olduğunu ancak bu amaçlara ulaşmak için herkesin eşit imkanları olmadığını söyler. Merton’a nazaran eğitim, iş, toplumsal sermaye üzere yasal yollar, sınıfsal eşitsizliklerle sonlandırılmıştır. İşte bu tansiyon -yani kültürel amaçlarla yasal araçlar ortasındaki uyumsuzluk- anomiye yol açar. Bireyler de bu tansiyona farklı yansılar verir.

Merton bireylerin anomiye verdiği reaksiyonları beş kategoride inceler: Ahenk (conformity), hem maksatlara hem yasal araçlara bağlı kalarak toplum normlarına uymayı sürdürür; yenilikçilik (innovation), gayelere ulaşmak için yasal olmayan yolları seçer ve birçok hata burada ortaya çıkar; biçimcilik (ritualism), gayeleri terk edip araçlara bağlı kalır; kaçışçılık (retreatism), hem amaçları hem araçları reddeder; başkaldırma (rebellion) ise hem mevcut amaçları hem araçları değiştirerek yeni bir tertip kurmayı hedefler.

Biz de tıpkı son kategorideki üzere hem mevcut amaçları hem de mevcut araçları değiştirmek zorundayız. Sarayın ve sermayenin hata iştirakine başkaldırıp yeni bir tertip kurmazsak hiçbir dehşet verici ceza bizi bu bataklıktan çıkaramaz. Bu çürümüş tertibe karşı koyup adaleti tekrar inşa edecek güç, lakin halkın kolektif iradesinde yeşerebilir.

Kaynaklar

• Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in The Sociology of Deviance. New York: Free Press.
• Engels, Friedrich (1845). Die Lage der arbeitenden Klasse in England [İngiltere’de İşçi Sınıfın Durumu]. (Türkçe: Sol Yayınları, Çev. Sevim Belirli, 1977).
• Merton, R. K. (1938). “Social Structure and Anomie.” American Sociological Review.