Yas tutmak kolay iş değildir. Evvel başkalarının varlığında işler nasıl yürüyor kısaca değinelim…
Size büsbütün varsayımsal bir senaryo versem, mesela “Kardeşiniz annenize piyangoda büyük ikramiye kazandığını ancak parayı bağışlamaya karar verdiğini söylese anneniz ne der?” diye sorsam… Eminim pek çoğunuz kardeşinizin o denli bir şey yapmayacağını söyleyecektir. Yaparsa da annenizin mümkün reaksiyonuna ait -doğru ya da yanlış- birtakım varsayımlarınız olacaktır. Bu sorunun gayesi şu: Daha evvel hiç yaşanmamış bir senaryo üzerinden bile annenizin ve kardeşinizin davranışlarına ait çıkarsamalarda bulunabiliyorsunuz. Yani zihninizde annenize ve kardeşinize ait birer simülasyon var. Bu simülasyonlar yalnızca kendi ortalarında değil sizinle de bağlantı içindeler: “Sigaraya başladığımı öğrense annem üzülür lakin kardeşim yalnızca şaşırır,” üzere. Bitmedi, kendinize ait de bir simülasyon var aslında: “Sigarayı bırakmamı söyleseydi, anneme bırakacağımı söyler, oyalarım.” Gördüğünüz üzere zihninizde kendiniz dahil hayatınızdaki herkese ait birer simülasyon var ve yeniden zihninizde kendi ortalarında ilgi içindeler. Artık bunlara simülasyon değil obje diyelim.
Zihinsel objeler öznelerle birebir örtüşmek zorunda değildir. Örneğin anne objesi gerçek anneden daha müşfik, baba objesi gerçek babadan daha ceberut, kardeş objesi de gerçek kardeşten daha ısrarcı olabilir. Yeniden daha düzgün tanıdığınız ya da o denli hissettiğiniz şahısların objeleri daha detaylı olacaktır.
Kayıp yaşandığında bu objenin de değişmesi gerekir ki yas tutmak objenin yok olması değil, dizaynının artık canlılığı barındırmaması demek tam olarak. Yani, objenin varlığını tekrar sürdürmesi ancak artık meyyit birinin obje tasarımı olmasından bahsediyorum. Bu durum ağızdan çıktığı kadar kolay yaşanamayabiliyor.
Elisabeth Kübler-Ross’un hepinizin duymuş olduğu yas kademelerini buradan anlamak daha kolay olur. Birinci basamak şok ve inkardır. Vefat haberini alan bireylerin birinci anda donakaldığı, konuşamadığı, boş baktığı gözlemlenebilir. Bazen bir yakınları koluna girer ve bir yerlere oturtur. Ruhsal aygıt çok zorlayıcı bir periyot yaşayacaktır ve evvel kendini dış uyaranlara kapatabilir. Bu şoktan çıkınca garip bir inkar hâli başlar genelde. Örneğin kişi kesinlikle yakınının yüzünü görmek isteyebilir. Bilhassa ağır bakımlarda yakınının kımıldadığını, elini sıktığını (genelde eli tutulur çünkü), gülümsediğini tez ederek aslında ölmediğine ait tedavi grubunu ikna etmeye çalışan hasta yakınına az olmayarak rastlanır. Vücudun soğuk oluşuna şaşırılır mesela.
Aslında cenaze ritüellerinin birçok bu inkarı kırmaya yöneliktir. Yakınlarının cenazenin yüzünü görmesi ve vedalaşması inkarı kırmayı kolaylaştırır. Öbür bir örnek de ölen kişinin ayakkabıları sokağa konulması ve muhtaçlık sahibi birisinin bunları alması. Ayakkabı köy ve kasabalarda (ve mega kasabalarda) kapının önünde durmaktadır ve bu nedenle daha konuta girmeden konutta kimlerin olduğunu anlayabilirsiniz. Üzerine basılmış bir çift baba ayakkabısı, eğri büğrü duran bir çift küçük ayakkabı, muhakkak ki finansal imkanlar zorlanarak alınmış fiyakalı bir çift ergen ayakkabısı vs… Mesken ahalisi oburlarının ayakkabılarını tanır ve meskene girerken konutta kimlerin olduğunu kapı önündeki ayakkabılardan anlar. Ölen kişinin ayakkabıları muhtemelen bu yüzden cenazenin birinci günü sokağa bırakılır. Meskene girerken artık “o” ayakkabıları göremezsiniz yani o ayakkabıların sahibi de artık meskende değildir. Daha konuta girişte bu gerçekle yüzleşilmiş olunur. Misal formda eşyalarının bir kısmı yadigar olarak ayrılır, birçok muhtaçlık sahiplerine dağıtılır. Böylelikle anısı başkalarının ortasında devam edecektir.
Cenaze meskenine beşerler gelir ve neredeyse şaşmaz olarak son gördükleri ânı anlatırlar. Bu anılar genelde saçma ve anlamsızdır fakat lisanlandırılması de bir o kadar kaçınılmazdır: “Dün gördüm, bakkaldan ekmek almıştı, meskene gidiyordu…” Herkes bu anlamsız anının kişinin canlı olarak son gördükleri an olduğunu belleğine işlemeye çalışmaktadır.
Cenaze konutunda helva kavrulur. Antropoloji ve psikanaliz bu ritüele daha derinlikli açıklamalar getirse de ben yüzeyden okumayı tercih ediyorum. Bu helvayı ölen kişi hariç herkes yer. Ölen kişinin yakınlarında bir burukluğa neden olur bu durum, yeniden de yerler: “O öldü, bizler ise hayattayız.” Helva ritüeli kültürün kaybının akabinde boğazından lokma geçmeyen bireye, ölenle ölünmüyor demesidir. En kıymetli fonksiyonu inkarın kırılması üzere duruyor.
Kişi kefenlenir, çenesi bağlanır, gözü kapatılır. Evet, bu kişi yakınlarının bildiği, tanıdığı birisidir ancak daha evvel onu hiç bu türlü görmemişlerdir.
Kişinin tabutunu herkes sırtlanır, tartısını herkes hisseder. Ve elbette bu tabutların en ağırları aslında en küçük olanlarıdır. Bir dikdörtgen prizma halinde çukur açılır, bu çukur çoklukla fiyat karşılığı açtırılır. Kişi toprağa verildikten sonra üzeri kalaslarla hipotenüs halinde kapatılır. Artı cenaze toprak ile kalaslar ortasındaki üçgen boşluktadır. Sonrasında mezara bütün yakınları bir avuç da olsa üzerine toprak atarlar. Taşıma ve toprak atma da mevti somutlaştırmaya yönelik gelenekler üzere görünmekte. Hatta cenazeyi toprağa indirenin şahsen en yakınlarından oluşu da o denli. Ülkemizde cenazenin tabut içinde gömülmemesi ve toprağın sulanması aslında vücudun tabiata geri dönme dileğinin kısmen de olsa korunduğuna işaret. Hatta Batı kültüründe olduğu üzere cenazeye şık kıyafetler değil çok bebeksi ve sade bir kefen giydirilmesi ve bu halde vedalaşılmasının da misal bir dileğe karşılık gelebileceğini düşünüyorum. Mezarı başında dualar okunur, vedalaşılır. Sonuçta cenaze ritüeli yas için gereklidir, insanları cenazelerinden yoksun bırakmak eziyettir.
Atılan bu fazladan toprak mezarın kubbe biçiminde görünmesini sağlayacaktır. Bir müddet sonra hipotenüsü oluşturan kalaslar çürüyüp kırılacak ve mezar artık yerine yerleşecektir. Artık cenaze toprakla bütünleşmiş, bütünüyle toprak tarafından sarılmıştır.
Eve dönülür. Eski anılar canlanır. Kişinin geride bıraktığı bütün hisler canlanır. Bazen gülünür kahkahalarla, bazen ağlanır. Bazen bu hislerin yüzeye çıkmasının bedeli fazla olabilir, o vakit yas tamamlanamaz, inkar sürecinde takılınır. Taziye ziyaretlerinde -neredeyse içgüdüsel biçimde- herkes vefat eden bireye ait son anısından bahseder. Bu anı son derece yüzeysel olsa bile (“Dün bakkaldan çıkışta görmüştüm, elinde ekmek meskene gidiyordu,” gibi) neredeyse mecburilik üzere bu son anı aktarılır. Adeta herkes vefat eden kişiyi son görüşlerinin bu olduğunu zihinlerine işlemeye çalışıyordur.
Sonrasında 7, 40 ve 52 ritüelleri bir kronometre fonksiyonu görmektedir. Kültür kalanlara yasın tamamlanabileceğini, yalnızca biraz vakit alabileceğini anlatmaya çalışmaktadır (Kültüre niyetlilik üzere insansı vasıflar atfetmem büsbütün romantizm elbette, o gözle okuyunuz).
“İnkar sürecinde takılma”? Vefat varlığımızın en temel gerçeğiyken nasıl inkar edilebilir ki? Aslında “medeniyet” diye isimlendirdiğimiz yapının -hani o tek dişi kalmış olan- en temel uğraşı ölümlülük gerçeğini inkar etmek, en azından fazlaca akla gelmemesini sağlamaktır. Ölümlülük gerçeği bir dehşet duygusu uyandırabilir, ki bu dehşetin de esas nedeni uzun müddet inkar edilmiş oluşudur. Her neyse, ölümlülük gerçeğini bu dehşet hissinden sakınmak için inkar uğraşına “Terror Management Theory” denmekte ve TMT’nin kültüre büyük tesirleri bulunmakta. Müsaadeniz olursa, bunu öbür bir yazıda ayrıntılandırmak isterim şimdilik biliniz ki aslında insan ölümlülük gerçeğini büyük oranda inkar ederek ömrüne devam etmektedir, en azından “medeni” dünyada.
Yasta kaybın inkarı bilinçdışında gerçekleşmektedir. Yakınına sorulduğunda “Öldü” der lakin kapı çaldığında “acaba o mu geldi?” diye düşünürken yakalar kendini. Adeta yakınının öldüğünü tekrar tekrar kendine hatırlatmak zorundadır. Mesela aklına bir şey geldiğinde ölen yakınını aramak için telefonuna davranabilir ve vefatını sonradan hatırlayabilir. Sıklıkla sofraya ölen kişinin tabağı evvel konur, sonra geri kaldırılır.
Kaybın inkarı düşlerde daha da bariz yaşanır. Nasıl olsa duşta gerçeklik prensibine davet de cılız. Ölen kişi ile görüşülür lakin duşun içinde rüyayı gören kişi vefattan haberdar değildir, vefat hiç olmamış üzeredir yani. Sonralarda bu inkar zayıfladıkça duşta ölen yakınını gören kişi rüyanının içinde durumu garipsemeye başlar. “Sen ölmemiş miydin?” diye yakınına sorabilir ya da içinden geçirebilir. Bazen yakınının verdiği bir karşılık rahatlatır: “Doktorlar karıştırmış, düzgünüm.” Daha da uygunu: “Öldüğümü gördüğün düş idi, bu gerçek!” Klinik pratiğimde Kübler-Ross’un pazarlık etabına en yaklaşan müşahedem bu çeşit hayaller oluyor, bunun dışında yas süreci tamamlanamıyorsa genelde inkar basamağında takılınıyor diyebilirim.
Madem mevzuya geri döndük, Kübler-Ross’un yas basamakları modellemesini çok etyolojik bulmuyorum. Yeniden de Şok-İnkar-Öfke-Pazarlık-Depresyon-Kabullenme formundaki sıralamada Öfke için küçük bir parantez açayım. Bu öfkenin herkese yönelebileceğini söylemekte fayda var. Öfkenin kaybedilen şahsa yönelik olması en beklenileni zira vefat bir terk edilmişlik duygusu bırakacaktır kalanlarda. Ayrıyeten kişinin sıhhatinde hesaplaşılamayan hususlar var ve mevt ile hesaplaşma mümkünlüğü ortadan kalkmış üzereyse bu öfke daha da kabarabilir. Yeniden de taşınması sıkıntı bir his olabilir öfke. Bu durumda yer değiştirdiğine şahit oluruz. Öfke sıhhat grubuna yönelebilir mesela. Bazen sıhhatinde yakınlarını canından bezdiren kişinin vefatının çıkaracağı hisler o kadar ağırdır ki ihmalkar sıhhat çalışanlarına ölümlülüğe deva bulamadıkları için öfkelenmek bile yeğ olabilir. İslam’da yaygın değilse de İlah ile daha direkt irtibat halinde olunduğu hissedilen (dua etmeyi İlah ile konuşmak olarak tanımlayan) Hristiyanlıkta mevtten sonra Tanrı’ya öfkelenilebilmesini de buradan okumak gerekir.
Kültürün bu türlü şekillenmesinin en kıymetli fonksiyonu kalanlara hayatın devam ettiğine ait hatırlatıcı vasfıdır. Hayatın devam ettiği duygusu yasın sağlıklı biçimde yaşanabilmesi için elzemdir ve bu hissin yerleşebilmesi için hayatın -kelime anlamıyla- inanç içinde devam ediyor olması gerekmektedir.
Bir savaşın eşiğinde olduğumuz (başka bir deyişle de uyuyan bir savaşın daha susamış olarak uyanmak üzere olduğu) şu günlerde, biraz da bu sarsıcı gerçeklikten kaçınmak üzere bir “outline” çıkarmaksızın büsbütün çağrışımlarımın belirlediği önceliklerle yazdığım bu yazıda, müsaade ederseniz yas sağlıklı biçimde tamamlanmazsa ne olur kısmına değineyim, sonra bu güvenlik hissine geri dönelim.
Yasın tamamlanamaması hâli aslında en çok da kişinin vakit hissini etkiliyor sanırım. Vaktin asılı kalması ve akmaması üzere bir duygusal hale neden olabiliyor. Kişi kaybı içselleştiremediğinden kayıp sonrası ömrünü tekrar organize edemiyor. Fakat tahminen de en ağır yük kişinin kaybettiği yakınına ait anıların canlanmasından büyük acı duyması oluyor. Bu nedenle kişi yakınına ait her türlü uyarandan kaçınmaya çalışabilir, mezar ziyareti yapmayabilir, fotoğraflara bakmayabilir ve bu bireyle ilgili konuşmaktan da kaçınabilir. Bazen kaybedilen kişinin eşyalarına hiç dokunulmaz, montu askılıkta yıllarca durur, odası nasıl bıraktıysa tıpkı formda koruma edilir. Bu aslında kişinin konutun içinde olduğu -yani vefat etmediği- tarafında bir inkar hissinin sonucudur. Bazen de konutlar müze meskene döner. Konut bütünüyle kaybedilen kişinin eşyaları, fotoğrafları vs ile doldurulur ve konuttaki yaşayanlara adeta yer kalmaz. Bu durum da hayatın devam ettiği hissinin barınmadığı bir ortamı tariflemektedir ve her iki durum da yasın pek sağlıklı işlemediğinin belirtileridir. Yas tamamlandığında ise kişi hasretle de olsa kaybettiği yakınından bahsetme muhtaçlığı duyar ancak bir yandan da devam edebildiği bir hayatı vardır. Münasebetiyle yası tamamlamak kaybedilen kişiyi unutmak değil, aksine hatırlayabilmek fakat benliğinde bu kaybın işgal etmediği bir yerlerin de kalması demektir.
Şimdi müsaadenizle şu güvenlik hissine geri döneceğim. Artık gereğince anlatabildiğimi umuyorum, yasın mesaisi hakikaten çok ağırdır. Bu ağır mesai de lakin inançlı bir hayat içinde tamamlanabilir. İnsan kaynaklı ölümlerde ve toplu ölümlerde bu güvenlik duygusu önemli biçimde zedelenebilir ve bu durumlar üstte saydıklarımın ötesinde zorunluluklar barındırırlar.
Öncelikle toplu ve insan kaynaklı ölümlerde kalanların hayatlarının söz manasıyla teminatta olması gerekir. Maden kazalarında finansal garantinin yardım kampanyalarıyla değil yapılandırılmış bir tazminat sistemiyle olması daha sağlıklı olacaktır. Sonrasında kalanların şiddetle muhtaçlık duyacakları şey adaletin tesis edilmesidir. Yardım kampanyalarının bir sakıncası da adalet talebini rehin alabilmesidir.
Bu tıp ölümlerde sorumlular kesinlikle şeffaf bir yargılama sürecinden geçirilmeli ve sorumlular yaptıklarıyla yüzleştirilmelidir. Böylesine bir yargılama süreci yokluğunda yası tamamlamak olanaksız olabilir ki aslında bu durum ruhsal açıdan sakatlanmak manasına gelebilir.
Bu süreç içinde ve sonrasında bütün uğraş kaybedilen kişi(ler)in ve nasıl kaybedildiklerinin unutturulması değil, aksine hatırlatılması tarafında olmalıdır. Şöyle tabir edeyim, bazen farklı bir klinik yakınmayla (sıklıkla Panik Atak ve Depresyon) başvuran şahıslarda temel neden olarak uzamış ya da patolojik yas bulunmaktadır. Kişi kaybettiği kişinin cenazesine katılamamış olabilir. Katılsa da sonrasında mezar ziyareti yapamıyor olması çok mümkündür. Ya da kişi kaybından bahsetmeyi reddediyor olabilir. Burada yapılan standart teşebbüs evvel durumu izah etmek sonra da kişinin kaybıyla ilgili yaşadığı kaçınmaları kaldırabildiği ölçüde etaplı olarak ortadan kaldırmak olacaktır. Biraz eziyetli bir iştir yas terapisi, tam da can yakıcı ve hatırlanılmak istenmeyen anıları hatırlatmak ve hatırlanılabilir kılmak formunda özetlenebilir. Sonuçta hatırlanmak istenmese de intruzif olarak akla geliveren ve engellenemeyen anılar bütünlüklü olarak ve istekli biçimde hatırlanır hale gelir.
Kitlesel vefatlar ya da insan kaynaklı ölümlerde bu ihtiyaç daha da besbellidir. Vefat örtbas edilmemelidir. Kitlesel vefatlar yurt çapında sarsıntı yarattıysa ulusal yas ilan etmekten çekinilmemelidir. Sonrasında da hem anıtlar hem de yıldönümlerindeki anmalarla bu vefatlar hatırlanılmalıdır. Elbette bu durum lakin adaletin tesis edilebildiği şartta uygunlaştırıcı olacaktır.
Evet sevgili okur, dönüp dolaşıp adalet kavramına geliyoruz. Adalet tesis edilmediğinde yas tamamlanamaz. Toplumsal boyutunda da yasın tamamlanamaması belleğin bozulması demektir, yası tutulamayan kayıp bütünlüklü olarak anımsanamaz. Anımsanamadığında “bir daha asla” demek mümkün değildir. “Bir daha asla” cümlesi kendi iktidarını tehdit edecekse muktedir yas tutulmasına müsaade etmez. Yas tutulmasına müsaade edilmediğinde “Bir daha asla” denememiş olur ve “asla” denilmesi gereken ne ise tekrar olur. Bu tekrarda da gerçekle yüzleşilemez, adalet tesis edilemez, hatalılar hatalarıyla yüzleştirilemez ve cezalandırılamazsa yas tutulamamış olur. Bu durumda yası tutulacak olay toplumsal bellekte yer edemez, “Bir daha asla” denilemez. Bu lanetli bir döngüdür işte.
1915 yılının toplumsal olarak yasını tutamadığımız için Roboski başımıza geldi, Erdal Eren’in yasını tutamadığımız için öldü Ali İsmail. 6-7 Eylül’ün yasını tutamadığımız için ne kadar konut sahibi olursak olalım finansal açıdan inançta hissedemiyoruz, Trakya Pogromu’nu hatırlayan kalmadığı için köy boşaltmaları yaşadık.
Artık unutmayalım, hatırlayalım, hatırlayalım, ağlayalım, birbirimizi teselli edelim olabildiğince ve bir daha asla diyebilelim. Yoksa bu lanetli döngü hepimizi yiyecek.
*Bu yazı, birinci sefer ihtirastramvayi.com adresinde yayımlanmıştır.
