“Hayatını kaybetti”

Aklı başında, solduyulu çabucak herkesin Twitter’dan şikayet ettiği lakin yeniden de içinden çıkamadığı bir devirdeyiz. Tıpkı kapitalizm üzere. Aklı başında, solduyulu çabucak herkes şikayet edip duruyor yıllardır lakin bir türlü içinden çıkamı… Neyse, mevzumuz bu değil. Bahsimiz, bir güldürü serisinde, Lost dizisi için söylenen “Bozdu, çok bozdu, daha fazla bozamaz dedik, daha da bozdu” çizgisine paralel bir bozulma karşısında taktiksel olarak yapılabilecekler.

Evet, Nazi selamı da çakan tekno-soytarı Elon Musk yeterlice oyuncağı yapalı[i] ve algoritmaları büsbütün şaşırtalı beri yeterlice bozdu Twitter/X ancak yeniden de “yararlı” bir biçimde kullanmak mümkün onu hâlâ. Musk’gillerin oligarşik başına, reklam ve pazarlama anlayışına, siyasi yönlendirme aklına nazaran doldurduğu “sana özel” akışını değil de salt “takip ettikleriniz” akışını temel almanız koşul her şeyden evvel. Bu “takip ettikleriniz” çok kalabalıksa, bazılarını kimi devir sessize alarak etkisizleştirebilir, bazılarını de hiç kaçırmayacak formda öne çıkarabilirsiniz, etkileşim verdikleriniz daha fazla karşınıza çıkacaktır vessaire vessaire… Birden fazla kullanıcının bildiği ve uyguladığı şeyler bunlar aslında.

Bunlara benim ekleyeceğim, arama butonunu tesirli kullanmanın kıymeti. Gündemle ilgili bir ya da birkaç sözcüğü, örneğin “diploma” sözcüğünü ya da “Gene Hackman cause death” üzere belli bir cümle oluşturmadan üç beş sözcüğü aratıp hem öne çıkanlara hem son dakika haber ve yorumlarına bakmak pratik tahliller sunabiliyor genelde. Bahis, olay, kişi, gündem takibindeki bu kolaylık dışında birebir aramayı daima yaparak bir sıkıntıyı kısmen araştırmanın da mümkün olduğunu da son zamanlardaki bir takıntım sayesinde fark ettim.

Evet, geçen Aralık ayından 19 Mart’a uzanan süreçte yaklaşık üç ay boyunca “hayatını kaybetti”[ii] sözüyle yaptığım aramalar, öylesine bir “üçüncü sayfa haberleri merakı” olarak başlayıp “takıntı” mertebesine ulaştı neredeyse. Gazete ve “üçüncü sayfa haberciliği” ölünce, boşluğa Twitter’ın arama butonu yerleşti. Kim, nerede, nasıl, ne vakit, neden ölmüş… Yalnızca meraktan günde iki üç defa arama yapıp olana bitene, daha doğrusu ölüp gidene baktıkça, fark ettim ki kimi “hatlar”, hatta “örüntüler” belirmeye başladı.

Sosyoloji disiplininin kurucu metinlerinden biri Emile Durkheim’ın İntihar çalışmasıdır, bilindiği üzere. Bir toplumsal olgu olarak intiharı, istatistiksel dataları temel alarak pek itidalli bir biçimde inceleyen bir kitaptır. Bireyleri intihara sürükleyen toplumsal ve ferdi itkiler pek yoktur ortalıkta, istatistiki olarak da önümüze serilebilen sonuçlar/olgular vardır sadece. Sosyolojinin toplumu/tarihi değiştirme/dönüştürme iradesiyle buluşmayan eli, uzaklardan vefata dokunmakta, “ilmî” bir ilgiyle şahısların kendi canına kıyma iradesine bakmakta, bunları alt alta dizip farklı kategorilere ayırarak sıralamaktadır. Olguların böylesi bir dökümü, onu sıradan, olağan bir şeymiş üzere de göstermektedir.

Uzak uzaklıktan, arama butonuna tıklayıp bir iki sözcük yazarak vefatları ya da ölümlü dünyayı takip etmenin de benzeri ve olgucu bir soğukluğu var güya. Biraz daha yakından bakalım tekrar de.

Ölümcül emek rejiminin ortasında

İş kazaları ya da iş cinayetlerinin memleketin değerli bir gerçekliği olduğu daima biliniyor. İş güvenliğine dair yasa, düzenleme ve kontrollerin kıymetli olduğu, önemli önlemler alınması, sıkı kontroller yapılması gerektiği vb. çok yeterli biliniyor ancak bunlar daima birer “maliyet kalemi” olduğundan “çok da bir şey yapılamayacağı” da birebir halde biliniyor. Bilgili lakin önkabulleri nedeniyle pek de şuurlu olmayan bir toplum var ortada yani. Nereden ve nasıl baktığınıza bağlı olarak büyük “kaza”, “cinayet” ya da “katliam” yaşandığında ve ihmaller dizisi bir bir açığa çıktığında, örneğin Soma ya da İliç gerçeğiyle karşılaştığımızda, uyanır yahut bilinçlenir üzere oluyoruz. Sonra tek tük kazalar periyodunda tekrar bilgili lakin önkabullü halimize geri dönüyoruz.

“Tek tük kazalar” mı bunlar pekala hakikaten de? Yazın bakalım Twitter’ın arama kısmına “hayatını kaybetti”, tek tük mü sahi? Yoksa neredeyse takip edilemeyecek kadar ağır bir gerçeklikle mi karşı karşıyayız?

İnşaat kesimi iş cinayetlerinde başı çekiyor kuşkusuz. Son derece sık bir biçimde yüksekten ya da iskeleden düşerek, onun dışında vincin devrilmesi ya da istikrar bomunun kırılıp kabinin aşağı düşmesi sonucu, geri hareket yapan kamyonun altında kalıp ezilerek, asansör ya da merdiven boşluğuna düşme nedeniyle, şantiyedeki toprak kayması sonucu, şantiye alanındaki konteynerde çıkan yangından kaynaklı, devrilen gereçlerin altında kalarak, kopan demir kesiminin çarpması sonucu, beton mikserin üzerine devrilmesi sonucu, iki forklift ortasında sıkışma sonucunda, seyyar merdiven devrilince… Ve yüzlerce!

Sonra endüstrinin öbür kolları diziliyor peş peşe. Organize sanayi bölgelerinde ya da kentlerin çeperlerine dizilmiş küçük atölyelerde test etabındaki bir makineye kapılarak, kazan patlaması sonucu, elektrik akımına yakalanarak, krom fabrikasında kırma-eleme kısmındaki makinenin içine düşerek, kaçak maden alanında göçük nedeniyle (ama elektrik çarptı denerek), mobilya fabrikasında başa sunta çarpması sonucu, fındık fabrikasında çatıdan düşerek, tersanede halatın çarpması sonucu, palet fabrikasında ezilme sonucu, tamir atölyesinde krikonun kayması sonucu çalıştığı aracın altında kalarak, tuğla fabrikasında ayağını tuğla taşıma bandına kaptırarak, geri dönüşüm tesisinde kolunu makineye kaptırarak, krom maden ocağında sızan metan gazından boğularak, sondaj çalışması yaparken ceketini makineye kaptırarak, mermer ya da dokumacılık atölyesinde yakalandığı silikozis hastalığı nedeniyle… Ve yüzlerce!

İşyerindeki bu “kazaların” yanı sıra işe gelip giderken gerçekleşen kazalar da oldukça kabarık: Emekçileri taşıyan servis aracının devrilmesi, dere yatağına düşmesi, uçuruma yuvarlanması, yoldan çıkması, tıra ya da öteki bir araca çarpması sonucu… Ayda birkaç sefer yaşanıyor bu “hadiseler” de.

Neticede, 2024 yılında kayda geçen “iş kazası vefat sayısı” 1.897 olarak açıklanıyor (trafikte yaşanan servis kazaları hariç üstelik). Bölüyoruz 365’e, günde 5.2 kaza… Bu kadar sık olan bir şeye “kaza” denebilir mi sahi?

Neoliberal emek rejiminde, kâr hırsıyla “seri katliam” var kısaca. Yaşlar da dikkat cazibeli. Küçük, daha çocuk yaştakiler, 14-17 yaş aralığında MESEM ve staj cenderesine sıkıştırılanlar ya da üniversite çağındakiler, harçlık peşindekiler bir yanda… Emekliler, ölene dek ve vefatına çalışmak zorunda kalanlar, geçinemediğinden neredeyse 80 yaşına kadar inşaatta kazma kürek sallayanlar, hiç olmadı bekçilik yapanlar başka yanda… Neoliberal emek rejiminin gelecek ve geçim telaşıyla en çok ezdiği iki kesim “hayatını kaybetme” yarışında. Son 12 yılda kayıtlara geçen “iş kazalarında” ölen çocuk sayısı 762.

Sanayiden hizmete hakikat kaydığımızda, “hayatını kaybetti” aramalarının ortaya koyduğu ve zati bütün toplumun da gördüğü fakat bir şey yapamadığı bir öteki gerçek daha çıkıyor ortaya: Motosikletli kurye vefatları de artık çok fazla. Sipariş götürürken kaygan yolda savrularak, yandaki aracın sıkıştırması sonucu, seyir halindeyken belediye otobüsünün çarpması sonucunda, şerit ihlali yapan bir aracın çarpması sonucu, elverişsiz hava kaidelerine karşın çalışmaya zorlanarak… Bunlar her hafta kesinlikle çıkıyor karşınıza. Tekrar gelecekten ve geçimden mahrum bırakılmış, kimisi üniversite kimisi lise mezunu yeni bir “motorize emek ordusu”, “yedek emek ordusu” olarak bir kenarda beklemektense son deva olarak geçim sıkıntısını bir nebze rahatlatan bu risk dolu işe dalmış durumda. Mevt var daima ucunda.

Kesin tedbirlere, kontrollere, tesirli cezalara, yaş sınırlamalarına gidecek, insan hayatını her şeyden üstün gören, akla ve bilime dayalı bir iktidar yerine sömürünün acımasız çarkları ortasında sıkışıp kalan, hayatından olan canlarımızın durumunu fıtratla, bahtla açıklayan din tüccarı bir akıl iktidarda kaldığı sürece tahlil de yok üzere. Kuşkusuz sermayenin de daha çok işine geliyor böylesi. Tedbirlerin ekstra maliyetinden, kontrollerin basıncından kurtuluyor, cezasızlık prensibinden yararlanıyor, küçük yaştakilerin ve ileri yaştakilerin görece çok daha ucuz emek gücünden yararlanıyor, staj ismi altında çocuk emeği sömürüsünü artırıyor vb.

Peki ya biz, “duyarlı, solduyulu kamuoyu” ne yapıyoruz? Tedbirlerin maliyeti ile kâr güdüsü ortasındaki çelişkinin yüzümüze büyük katliamlarla, Soma’yla, İliç’le vb. vurduğu devirlerden geçiyoruz, bir an yükleniyoruz, sonra alışıyor, “normal döneme” geri dönüyoruz (İşçi Sıhhati ve İş Güvenliği [İSİG] Meclisi dışında bu katliamı daima gündem yapan bir yapı, oluşum, parti var mı? Yok güya.) “Hayatını kaybedenler” dünyasında “kanıksama” ya da “bir şeyler yapamama” da, bilincimizdeki ve eylemimizdeki en büyük acı ve kayıplarımız ortasında galiba.

Daima bayan kıyımının ortasında “balkondan düşmeler”

Yine çok bilinen, çok görülen bir gerçek, yeniden “sıradan bir haber” üzere daima gözümüzün önünden geçen manşetler, sık yaşanan “olaylar”… Her gün ya da gün çok, bir erkeğin saldırısı yüzünden “hayatını kaybeden” bayanlar.

Yolda yürürken silahla vurulanlar, ayrıldıktan sonra uzun müddet devam eden tehditlerin ve korunma için yapılan ancak boşa çıkan onca resmi müracaatın akabinde meskende ya da sokakta vurularak, darp edilerek katledilenler, restoranda ya da kahvede otururken ateşli silahla vurulanlar (Diyarbakır’da “yanlış bir kadını” vurup öldürdü geçenlerde bir erkek)… Konutta, çocuklarının gözü önünde boğularak, satırla, bıçaklanarak, av tüfeğiyle, başı tekraren yere vurularak öldürülenler… Son vakitlerde en çok “balkondan düşerek”… hayatını kaybedenler.

“Hayatını kaybetti” haberleri takip edildiğinde çıkan sonuca nazaran, üçüncü kattan sekizinci kata, balkondan düşerek ölenlerin sayısında muazzam bir artış var son vakitlerde. Büyük çoğunluğu bayan. Düşmelerin büyük kısmında “şüphe” belirtiliyor: Düştü mü, itildi mi, intihar mı etti? Ve peşinden “soruşturma başlatıldığı” haberi çıkıyor. Birçok “ortada” kalıyor bu kuşku ve soruşturmaların, yani “soruşturmanın sonuçlandığı” haberi neredeyse hiç çıkmıyor karşınıza. “İntihar olarak kapatılan dosyalar” ya da “zaman aşımına uğrayarak kapatılan dosyalar” ise sonradan –katiller ya da potansiyel katiller sokakta serbestçe dolaşırken– “şüpheli ölümler” istatistiklerine geçiyor.

Onlarca örnekten bir tanesi: change.org sitesinde bir imza kampanyası var, genel olarak balkondan düşme sonucu ölümlerin aydınlatılması, özel olarak bir kişi için. Yaklaşık 5 ay evvel ölen/öldürülen ablası için kardeşinin başlattığı bir kampanya bu. Ablanın vefatına dair ön otopsi raporları, apartmanın ikinci katından bir şahidin tabiri, komşuların gece 2’ye kadar süren ağır tartışma ve boğuşma sesleri duyduklarını belirtmeleri vb. “derin şüpheye” işaret etse de kuşkulu eş şu an hür ve üniversitede profesör olarak ders vermeye devam ediyor örneğin. Sonuç şimdilik başkalarıyla tıpkı: “soruşturma sürüyor.” Özetle, kanıtları karartma ya da belirsizleştirme, soruşturmaları uzatma ya da çıkmaza sokma, yargı sürecini erteleyip oyalama, nihayetinde de mümkünse “dosyayı intihar olarak kapatma” vb. açılardan en elverişli “yöntem” olarak “balkondan düşme” ortaya çıktı galiba.

Soruşturmaların sonucu genelde öğrenilemiyor ancak kimi “hayatını kaybetti” haberlerinden isimler, olaylar bir kenara not edilirse, sonrasında onları aratak birtakım haberlerin peşine düşmek, “fikrî takip” yapabilmek mümkün olabiliyor. Örneğin Muğla’da “yemek yapmadığı için karısını öldüren” şahısla ilgili haberin peşinden, Köyceğizli bayanların protesto yürüyüşü gerçekleştirip bu katil için ağır ceza istemesi vb. haberler devam edebiliyor.

Neticede, yalnızca 2022’den itibaren bakıldığında, anıtsayaç bilgilerine nazaran 2022’de 409 (Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu’na göre 334, İçişleri Bakanlığı resmi verisine göre 284), 2023’de 415 (KCDP’ye nazaran 315, bakanlığa nazaran 309) 2024’te 440 (KCDP’ye nazaran 394, bakanlığa nazaran yılın birinci on ayında 276) bayan, erkek şiddeti yüzünden “hayatını kaybetti”. Bilgiler ortasındaki farkın nedeni ise “şüpheli ölümler”. Örneğin Bayan Cinayetlerini Durduracağız Platformu’na nazaran, üstteki “katliam tablosu” dışında, 2022’de 245, 2023’te 248, 2024’te 258 “şüpheli bayan ölümü” daha var. “Soruşturmaları süren” ve ama sonuçlanamayan ya da intihar olarak kapatılan “balkondan düşme” olayları da daima bunlar ortasında.

Sırasıyla kocalar, sevgililer, eski koca ve eski sevgililer, erkek kardeşler, babalar, oğullar ve ezcümle akrabalar failler ortasındaki yerini alırken, katledilenler ortasında kız çocukları da bulunuyor. KCDP’nin bilgilerine nazaran 2024’te 19 kız çocuğu babaları tarafından, bunlardan 9’u ise anneleriyle birlikte öldürüldü!

Tablonun her geçen yıl kötüleştiği ortada. Pekala İstanbul Sözleşmesi’ni iptal edenler, cezai yaptırımları azaltanlar, yakaladıklarını birkaç yıl sonra “iyi hal”den salanlar, davanın orasında burasında “tahrik edici unsur” arayanlar, kelama “rızası varmış” ya da “o saatte orada ne işi varmış” diye başlayanlar, “koruma verildiği” halde bir insanı muhafazayı başaramayanlar vb. iktidardayken… Düzelebilir mi bu tablo?

Silahlı bir halkı yenen kuvvet veyahut husumet

“Hayatını kaybetti” haberleri ortasında birkaç ay sistemli dolaştığınızda, personel ve bayan katliamına dönük ortaya çıkan bu fecî tablo dışında “normal üçüncü sayfa” ölümlerinin de aşikâr bir yer kapladığını görüyorsunuz kuşkusuz. Her devir yaşanan, azgelişmiş ülkelerde daha sık rastlanan sıradan olaylar ve cinayetler diye geçiştirilebilir mi pekala bunlar? Sıklıkları, kapsamları ve ateşli silahların yaygınlığı düşünüldüğünde pek de o denli değil üzere sanki…

Hemen her yerde, çabucak her gün daima cinayet işlenmesi, ülkedeki silahlanma gerçeği ya da “Teksaslaşma” eğilimi ile paralel değil mi? Ve daima gergin, daima öfkeli, daima buhran halinde, her an patlamaya hazır, bir yerden gördüğü baskıyı öbür bir yerden çıkarmaya hazır ve nazır, ekonomik açıdan sürüklendiği çaresizlik içinde debelenirken öfkesini nereye yansıtacağını bilemeyen, eğitimi yetersiz (daha doğrusu sistem tarafından bilgisiz bırakılmış, cahilleştirilmiş), şiddete eğilimli bireyler ve kalabalıklarla… aile ve okul hayatından itibaren uygar bir tartışma kültüründen çok güç kullanıp üstünlük sağlama kültürüyle yetişen gençlerle de paralel elbette.

Böylesi bir “toplumsal tabanın” eline bir de silah geçince, orada burada çatışma dışında ne olması beklenebilir ki diğer? Çabucak her memurda ve hasebiyle onların ailelerinin ulaşabileceği yerlerde “ruhsatlı silahlar” bulunması bir yana ruhsatsız silaha erişim de çok kolaylaşmış durumda. İçişleri Bakanı’nın 2025 başında yaptığı basın açıklamasına nazaran 2024’te ülke genelinde 106 binin üzerinde ruhsatsız silah ele geçirilmiş durumda. Ülkenin her köşesi Teksas’a dönmeyecek de neye dönecek bu şartlar altında? (Batıdan ithal “bireysel silahlanma” kavramıyla, toplumsallığı göz gerisi edilebilecek, aşikâr yerelliklerdeki mafyalaşma ve çeteleşme eğilimini görünmezleştirecek bir şey de değil bu elbette.)

Sonuçta silahlanma büyük boyutlara ulaşınca yaşanan hadiseler da kapsamlı bir çatışma boyutuna tırmanabiliyor. En sıradan tartışmalardan büyük çatışmalar çıkabiliyor. Örneğin Mardin’de Artuklu’da kız istemeye gidiyor bir aile, tartışma çıkıyor aile üyeleri ortasında, büyüyor tartışma, çatışmaya dönüşüyor ve iki aile ortasındaki silahlı çatışma 3 meyyit, 7 yaralıyla sonuçlanıyor. Ya da Diyarbakır Çermik’te husumetli komşu aileler ortası taşlı sopalı silahlı hengame yaşanıyor, 3 meyyit, 1’i ağır 5 yaralı üzere bir tablo çıkıyor karşımıza. (“Olay yerine polis, jandarma ve sıhhat gruplarının sevk edilmesi, her tıp güvenlik tedbirinin alınıp gerekli soruşturmaların başlatılması” tipinden haber kalıpları, bu çeşit “hayatını kaybetti” haberlerinde can kayıplarından çabucak sonra yerini alıyor).

Her yerde, her biçimde silahlar devrede: Nevşehir’de apartmanın önüne bıraktığı çöp nedeniyle komşusuyla tartışıyor, Bursa’da yolda yürürken yanından geçenle “niye bana yan baktın” diye didişiyor, İstanbul’da trafikte neden yol vermedin diye atışıyor, Kastamonu’da gittiği berberde saç bölümünü beğenmeyip, Sivas’ta gittiği restoranda gelen hesabı beğenmeyip kapışıyor… tartışıyor da tartışıyor ve tartışmalar “silahlı bir halk”ın elinde genelde “Çehov yasası”yla sonuçlanıyor. Tartışma tırmanırsa, karşılıklı tehdit, küfür ve dayılanmaya uzanırsa ve yanınızda yörenizde silah varsa/gözüküyorsa bu tabanca illa ki patlıyor. Biri(leri) hayatını kaybediyor.

Bu cinsten “hayatını kaybetti” haberleri ortasında “husumetli” ya da “husumetlisi” sık rastlanan sözcükler ortasında yer alıyor. Anlıyoruz ki taşrada “feodal ilişkiler” biraz çözülmüş güya, bu yüzden “kan davası”na pek rastlanmıyor, ancak onun yerini de “husumetliler” almış işte!

Bu husumetten kaynaklı “bireysel isimli vakalar”ın, “psikopatça ya da sadistçe saldırılar”ın, “bireysel bunalımlar”ın vb. perdelememesi gereken bir gerçek ise ortada “örgütlü bir terör” de olduğu.

İlk bakışta tekrar her şey “bireysel” üzere: 30 yaşındaki memur ATM’den para çekerken, Çorluspor teknik yöneticisi Çorlu’da yolda yürürken, bir oburu Beşiktaş’ta Balık Çarşısı’nda eşiyle birlikte bir restoranda otururken vb. “kimliği meçhul şahıslar tarafından” sırtına birçok kurşun ya da ensesine tek kurşunla vurulup “hayatını kaybedebiliyor”. Pekala ne var bu hasımlığın gerisinde ve bu öldürme hareketinin içinde? Alacak-verecek davaları, vaktinde ödenmeyen borçlar, kumarda ya da bahiste kaybedilenler, kiracı-ev sahibi uyuşmazlıkları, miras ve arazi tartışmaları, uyuşturucu ya da fuhuş paraları… ve tahsil işiyle vazifeli mafya, 50 ila 100 bin lira ortasında değişen “makul” bir fiyat mukabilinde bu kolay işi yapan mafya uzantısı tetikçiler. Özetle münferit olay, isimli hadise ya da ferdi terör hareketi denen şeyin ardında fink atan bir toplumsal gerçeklik olarak mafya/çete örgütleri…

Enseye sıkılan kurşunların çıktığı ateşli silahlar dışında, özellikle gençler ortası “bıçaklı kavga” da epey yaygınlaşmış durumda. Bilhassa lise önleri, bu eğitim kurumlarını saran çeteleşmelere, okul önlerinde uyuşturucu satışlarına vb. paralel biçimde birebir vakitte bir hengame meydanı üzere. Birbirlerini toplumsal medyadan davet edip karşılıklı bıçaklaşanlar da az değil… Toplumsal medya tartışması sonucunda birbirine karşılıklı meydan okuyan gençlerden biri “hayatını kaybediyor” tekrar sonunda.

Tıpkı bayan cinayetlerinde olduğu üzere “soruşturma başlatıldığı” bilgisi çabucak her “şüpheli ölüm” haberinin sonunda var. Ne işe yarıyor bu soruşturmalar, ne kadar sürüyor, muhakkak bir sonuç çıkıyor mu… haber takibi vb. olmadığından yeniden bilemiyoruz. Açıldıkları üzere kanıt yetersizliği, vakit aşımı vb. nedenlerle vakitle kapanıyordur büyük kısmı herhalde. Mayfayla ilişkili tetikçiler ise şayet yakalanır ve yargılanırlarsa üç beş yıla düzgün hal indirimleri, pişmanlık vessaire ile tekrar ortamızda, yeniden vazife başında!

Doğal ölümlerde dikkat çekenler

Son olarak, olağan “hayatını kaybetti” haberleri ya da daha gerçek bir tabirle “doğal ölümler” de, aramaların sonucunda sık sık karşınıza çıkıyor kuşkusuz.

Twitter’dan sözcükleri aratarak gerçekleştirilen takibin bir sonucu, ülkedeki ve dünyadaki ünlülerin vefatından anında haberiniz olabilmesi… Her sanat kısmından sanatkarlar, sağlı sollu siyasi kişilikler, uygun makûs muharrirler, irili ufaklı işverenler, gazeteciler, ünlü dolandırıcılar, mafyanın ya da dinî tarikatların önderleri, toplumda/medyada bir devir ismi gündem olmuş şahıslar vb. yakalandıkları hastalıkları ve yaşları gereği doğal olarak “hayatını kaybedip” gidiyor, kimisi daha erken yaşta, kimisi 75 yaş “çıkış kapısını” geçtikten sonra. Bilhassa yakınları için “her mevt erken ölümdür” kuşkusuz ancak Twitter uzaklığından ve soğukluğundan baktığınızda hepsi de “normal ölüm” olarak gözüküyor temelinde. Bu önünüze sık sık düşen haberlerde şaşırtan bulabileceğiniz şeyler de çıkıyor ortada. Örneğin tanınan kültürle gereğince ilgili biri değilseniz, ne kadar çok “dizi oyuncusu” öldüğüne şaşırabilirsiniz, “hayatını kaybetti” haberlerinin takibiyle. Tiyatro ve sinema sanatkarlarının, daha çok “falanca dizide oynadığı filanca karakteriyle tanınan” bireyler olduklarını, bu unvanlarıyla “hayatlarını kaybettiklerini” de öğreniyorsunuz tıpkı vakitte. “Hayatını kaybedenin” kimliğine bağlı olarak cenazesine katılanlardan hareketle –güncel siyasi durum özelindeki– dostları ve düşmanları ayırt etmek mümkün olabiliyor ya da.

Ünlüleri bir kenara bırakırsak “hayatını kaybedenler”in değerli bir kısmını trafik kazalarındaki “kayıplar” oluşturuyor hiç elbet. Geçmişten günümüze “trafik canavarı” daima devrede. Twitter akışında, görsel tarafları de güçlüyse ya da kayıp sayısı fazlaysa haber bedeli buluyor genelde. Lakin çabucak her ölümlü kaza, bilhassa kazanın yaşandığı kentin mahallî gazetesinin X hesabında yerini alıyor bir formda ve günlük aramalarda karşınıza çıkıyor.

Doğal mevt nedenleri ortasında yaygın olan kalp krizlerinin haber olması için ise bir değişiklik aranıyor illa ki. Mescitte namaz kılarken, yolda yürürken ansızın düşerek, yorulup sandalyeye oturmuşken aniden kötüleşerek vb. vb. Kimi lokal gazeteler ilgili kentin günlük çetelesini de tutuyor: “Manisa’da dün 46 kişi hayatını kaybetti, 11’i kalp krizi, 8’i çoklu organ yetersizliği, 4’ü beyin kanaması, 2’si trafik kazası…” vb.

Hazır lokal yayınlardan bahsetmişken, “memleketçilik” olgusunun da “hayatını kaybetti” haberleri vesilesiyle toplumsal medyada görünür olduğunu belirtelim. Eh, mahallî yayın dediğiniz eşyanın tabiatı gereği memleketçilik yapmayacak da ne yapacak esasen? Mevt bilgileri nüfus kütüğüne işlendiği için olsa gerek, mahallî gazeteler bunları kaçırmadan haber yapabiliyor. Gurbete çalışmaya gidip iş kazasında ölenler de genelde “memleketlerinde ya da aile mezarlıklarında toprağa verildikleri” için, onlar da unutulmuyor. Denizli’de Gündem, Kırşehir Olay, Gümüşhane Postası üzere yayınlarda daima haber konusu bu “kayıplar”. Her tıp sohbete “Nerelisin, neresinden” sorularıyla başlayabilen bir toplum için doğal bir olgu bu da.

Son olarak, pek de “doğal” denemeyecek fakat sık yaşandığı için “doğaldan sayılan” vefatlar de var. “Sahte alkol” nedeniyle “hayatlarını kaybedenler” en başta. Bu mevt formunda çok büyük artış yaşandığı da haber takiplerinden açıkça görülüyor. Bilhassa bu yılın ocak-şubat devrinde İstanbul ve Ankara’dan haberler peş peşe geldi. “Hayatını kaybeden” epey çok, düzmece alkol üretimi ve tüketiminin gerisindeki vergi gerçeğine dikkat çeken daha az, bunun da gerisindeki “iktidarın hayat stili müdahalesi”ne dikkat çeken ise daha da az. Bu türlü bir hiyerarşi de var haber ve yorumlarda.

“Hayatını kaybetti” aramalarını yaptığım mevsim itibariyle, sobadan kaynaklı yangın ve zehirlenmelere dayalı vefatlar de sık çıktı karşıma. (Takip ettiğim periyotta, Fethiye’de çok yaşandı bu tıp vefatlar nedense.) Kabarık doğalgaz faturalarından kaçanlar ya da metruk ve fakir konutlar yangınların odağında. Ancak fakirleşmeye bağlı bu gerçeğe dikkat çeken de pek yok.

Görüngü ve imajlardan örüntülere, örüntülerden gerçeğe

Evet, “hayatını kaybetti” haberleri, kısa bir aramanın akabinde birer birer geçiyor gözünüzün önünden lakin birtakım ölümlerin yan yana dizilişindeki örüntülere ve ardındaki gerçeklere dikkat çeken pek olmuyor.

Haberler daha çok bir manzara sunuyor bize. Halbuki çok sayıdaki iş kazasından hareketle sermayenin çıkarlarını öne çıkaran toplumsal çelişkileri, bu vefatları bahtla, fıtratla açıklayanların din tüccarlığını ve halkı dinle uyutmaktan nasıl yararlandıklarını; çok sayıdaki bayan cinayetinden hareketle erkek hükümran kültürün iktidarca desteklenmesini ve silahla buluşturulmasını, genel olarak silahlanmanın boyutlarını; “şüpheli” denebilecek birçok mevte baktığınızda balkondan düşmelerdeki artışı; “doğal” denebilecek birçok mevti biraz irdelediğinizde, bunların ardındaki fakirleşmeyi, adaletsizliği ve toplumsal yarılmaları vb. görmek için tek tek vefat ya da kayıp manzaralarının ötesine, bunların bağına, birleştikleri ve ayrıldıkları noktalara, bütünlüğüne bakabilmek gerekiyor. Velhasıl, manzaradan örüntüye, örüntüden gerçeğe giden yollar oluşturabilmek gerekiyor.

Meseleyi görüntü/görüngü noktasında bırakmaya meyilli olguculuk ile birlikte derinlemesine irdelemenin yerine yüzeysel bir imgeyi geçiren karikatürleştirme de bu yolları tıkayanlardan. İkinciye örnek olarak “canavar” verilebilir. Haber akışının gözünüzün önüne getirdiği imaj ve görüngülerle yetindiğinizde “enflasyon canavarı” üzere karikatürleştirilmiş bir imgeyle yönetim ediyor, gerçekliği eğip büken canavarlar tahayyül ediyorsunuz: “trafik canavarı” her gün onca can alıyor, “canavar ruhlu makûs erkekler” bayanları katledip duruyor, “sanayi dünyası, insanları çarkları ve üretim bantları ortasında ezip yok eden canavar görünümlü devasa makinelerle deviniyor”, “geleneksel değerlerimizden nasibini almamış toplumdaki çürük elmalar, psikopat ve sapıklar ellerine silah aldığında fecî birer canavara dönüşüyor” vessaire…

Görüntüleri izlemek, görüngüleri kaydetmek, örüntüleri yakalamak bir yere kadar manalı olsa da, kıymetli olan bunlardan hareketle gerçeğe ulaşmaya çalışmak değil mi? Gerçek olan devrimcidir çünkü. Görüntülerden/görüngülerden ve örüntülerden yola çıkıp gerçeğe bakılabildiğinde, ona müdahale imkanları, onu dönüştürmeye dönük çabanın tutamakları da ortaya çıkabiliyor. “Hayatını kaybetme” görüntüleri/görüngüleri de bunun dışında değil.

Olguculuğun bir öbür açmazına ise girişte değinmiştik. Aşikâr bir aralıktan, aşikâr bir soğuklukla, müdahale imkanlarını hiç düşünmeden/tasarlamadan olguların serimi, bu olayların sıradanlaşmasını, onları gözleyen bireyin giderek onları normalleştirmesini ve kayıtsızlaşma tuzağını da beraberinde getiriyor. Topluma ya da toplumdaki “kayıplara” bakış, salt sosyolojinin değil de “toplumsal ve toplumcu devrimin” peşindeki siyasetin de konusu olursa bu tablo değişebilir lakin. İmgelere ve problemlere bakanlar, onların gerisindeki gerçekleri arayanlar, bunun için bir çaba orta koyanlar devrimci öznenin birer kesimi haline gelebilir.

Olguculuğun donukluğundan ya da haberlere Twitter uzaklığından bakmanın soğukluğundan da kelam ettik. Evet, son bir not olarak, olguculuğun, gerçeklere ulaşmaya çalışan toplumcu ve eleştirel bakış açısıyla birlikte, duygusallığı ve empatiyi de oldukça törpülediğini söyleyebiliriz.

Duygu demişken, haberlerin bütününe baktığımızda “hayatını kaybetti” haberleri ortasında –daha doğrusu bu haberleri paylaşanların yorumlarında– şimdilik “yaşamını” olmasa da “yaşama sevincini” yitiren bir ülke olduğunu da görüyoruz karşımızda. Kıyım ve kırım gündelik hale gelmiş durumda fakat buna karşı bir şey yapamamanın, toplu ve tesirli bir ses yükseltememenin, bayanların sokakta, çocukların organize sanayi bölgelerinde katledilmelerini engelleyememenin getirdiği büyük bir yük var. Anlık/günlük yansılar ortaya koysak da toplumsal medya bildirileri ötesine geçemedikçe, çaresizlik ve ıstırap içinde yazıp çizdiğimizi hissediyoruz. Önüne geçilebilir, önlenebilir ölümlerin önlenememesinin getirdiği bir yaşama sevinci kaybı… Öteki şeye benzemiyor.

Neticede “dünyaya geldi” ile “hayatını kaybetti” haberleri ortasında geçen şahsî hayatlarımız ya da tarihlerimizde, ikincinin de birincisi üzere “doğal” olmasına çalışmak değil mi biraz da bizim sorunumuz? Herkes için.

---

[i] Yazının çatısı, 19 Mart’tan evvel, muhalif hesaplar bir bir kapatılmadan evvel çatıldı, hasebiyle Musk’ın burada bahsedilen “günahları” hafif kaldı. Lakin, Twitter’a alternatif olarak beliren Bluesky platformuna ortada toplu halde geçişler yaşansa da orası çok “tenha” kaldığı için olsa gerek, yeni hesaplarla vb. bir halde geri dönülüyor Musk dünyasına sonunda.
[ii] Türkçenin acı kaybı: Türkçe açısından bozuk bir tabir olsa da en düzgün, en fazla, en yerinde arama sonuçlarını o veriyor maalesef. “Öldü” sonuçları o kadar uygun değil ve dağınık. “Vefat etti” eski sözcük olduğundan kullanan azalmış oldukça. Öztürkçecilik yapıp “yaşamını yitirdi”yi denerseniz, o da zayıf. “Hayata gözlerini yumdu”, “melek oldu” üzere tercihler günlük sonuç veremeyecek kadar seyrek. (İngilizcede de arama yapacaksanız “passed away” bir yere kadar yönetim ediyor. “RIP” ve “died”dan gereğince “verim” alınamıyor, onu da bilesiniz!) Özetle en uygunu –bozuk ve “kayıp” bir Türkçeyle de olsa– “hayatını kaybetti” işte. İngilizceden apartılmış olması en büyük (k)ayıbı. Kaybolan bir şey bulunabilme ihtimali de taşımaz mı tıpkı vakitte? Ölünce “kaybedilen hayat”ı sonrasında bulma ihtimaliz epey düşük olsa gerek… Türkçesi epey bozuk bir toplum, daha doğrusu topluluk haline geldiğimiz için önemseyen pek yok artık bu türlü şeyleri. İngilizce “loss”dan türetilen “hayatını kaybetti” kalıbı yaygınlaştı, oldu bitti. Galat-ı meşhurlara gereğince alıştık, “hayatını kaybetti”yle birlikte Türkçedeki “kayıp”ların sayısı da varsın artmış olsun, ne yapalım!