“Üzerine okumuş olmak” üzerine

Bazı kitapları hiç okumadığımız halde üzerlerinde epey durmuş gibiyizdir. O denli ki, kapağını açmadığımız bir yapıtın “çerçevesini” kavramış, muharririne aralığımızı tayin etmiş, üslubuna dair kanaat bildirmiş bile olabiliriz. Bir vakitler “üzerine okumuş olmak” bir tevazu belirtisiydi tahminen, artık yerini kitabın kendisine dokunmayan lakin onun gölgesinde yapılan bir entelektüel şova bırakıyor. Süratle tüketilen fikirler çağında, bilginin kendisiyle değil ona aitmiş üzere duran tortularla ilişkileniyoruz artık. Yakın vakitte karşılaştığım iki olay, beni bu “tortular” hakkında düşünmeye itti.

İlki, “profesör” unvanını taşıyan birinin herkese açık bir yayında, üzerine konuşacağı bir mevzunun derinliklerine inmeden evvel izleyicilere kitap teklifinde bulunmasıydı. Ne var ki, kitabın müellifini başlıktaki birkaç çağrışımdan yola çıkarak büsbütün öteki biriyle karıştırmıştı. Ben de sonraki görüşmemizde, karışıklığın muhtemelen dalgınlıktan kaynaklandığını düşünerek, bunu küçük bir ihtar olarak lisana getirdim. “Doğrudur, ben iki kitabı da okumadım aslında. Ne anlattıklarını biliyorum” üzere itirafla karşılaştım.

İkincisi de daha dostça bir yazı alışverişinde yaşandı. Görüş belirtmemin beklendiği bir makalede, bir düşünürün görüşleri epeyce alakasız bir bağlama yedirilmişti. Bundan hareketle paylaştığım tenkitten sonra gelen açıklama da artık tanıdıktı: “Kitaplarını okumadık lakin üzerine oldukça bir şey okuduk.”

Sorun, ne bu kitapların okunmamış ne de “üzerine okunmuş” olmasıydı. Sorun, fikirlerle münasebetimizin niteliğiyle ilgiliydi. Teğet geçilenlerin sayısı çoğaldıkça, tartışmalar sırf etrafında dolandığımız bir boşlukta geziniyor üzere.

Elbette “okumak” dediğimiz aksiyon sabit değil vakitle biçim değiştiriyor, biçimiyle birlikte manası da farklılaşıyor. Tahminen bir gün, uzak bir gelecekte, sözleri gözle taramak bile nostaljik bir alışkanlık sayılabilir. Tahminen “okumak” büsbütün gereksiz hale gelecek, bilemeyiz. Bugünün dünyasında dahi “okuma deneyimi” tekil değil. Kimisi satır aralarına dalar, kimisi kitabı dizininden tarar, kimisi yarınlar yokmuşçasına her sayfaya iz bırakır, kimisi fevkalâde titizlikle kitapta tek bir kırışıklık bırakmamaya çalışır. Bütün bunlar tartışmanın konusu değil aslında. Problem biçimde değil niyette, ilişkilenme stilinde.

Kitabını yıprata yıprata okuyan da, “ütülenmiş” halde bırakmaya itina gösteren de bir arayıştadır kesinlikle. Ne aradığı, nasıl aradığı muhakkaktır. Fakat şimdilerde “okumanın tek biçimi” üzere okuma tecrübesinde hükümran olan “üzerine okuma” bu niyeti silip atıyor. Derinleşmenin yerini yetinme, sabrın yerini özetler, açıklamaların yerini süratli yanıtlar alıyor. Her şeyden evvel, “tartışma” dediğimiz o eski “müşterek alan” gittikçe daha az uğradığımız bir boşluk olmaya zorlanıyor.

Pierre Bayard’ın Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz?​ (2007) kitabıyla birinci karşılaşanlarda bu başlık birden fazla bireye bir “kurnazlık ilanı” üzere gelmiş olabilir. Meğer Bayard’ın kaygısı edebi bir dolandırıcılığı legalleştirmek değil, bilgiyle kurduğumuz alakanın tabiatını görünür kılmaktı. Okumak dediğimiz şeyin sırf bir fizikî temas, bir kapak açma, göz gezdirme işi olmadığını, kimi vakit da kitapların yankılarından, diğerlerinin anlatımlarından, kültürel dolayımlardan ibaret olduğunu söylüyordu. Haklıydı.

Ama Bayard’ın denemelerinde ironik bir açıklıkla hissedilen o farkındalık günümüz pratiklerinde pek görünmüyor. Artık okumamış olmanın şuuruyla değil okumamışlığı gizleyen ya da önemsemeyen bir kayıtsızlıkla konuşuluyor kitaplar hakkında. Metnin kendisi değil onun üstüne çıkan bir köpük sirkülasyona giriyor. “Okudum” yerine “Maruz kaldım” demek tahminen daha dürüst olurdu. Ancak çağrışımlar yetiyor: Müellifin ismini duymak, bir alıntıya denk gelmek, bir başlığın davetini taşımak… Bilgiden çok bilgiye benzeyen şeylerin yükle dolandığı bir dünya.

Sabahattin Ali’ye aitmişçesine her çaycının favori duvar yazısı olmuş “Çaydan da ziyan geldiği görülmüş mü?” kelamı bu durumun somutlanmış hali üzeredir. Bu kelam Sabahattin Ali’nin olmadığı üzere, “Çaydanlık” kıssasında bunu söyleyen Süleyman Efendi öykünün sonunda bu kelamın de bağlamına oturacak formda “ölecektir.”

Teorik olan her ne kadar belirli başlı kavramlarıyla, can alıcı argümanlarıyla özetlenebilir, diğer lisana çeviri edilebilir olsa da edebi metin bu türlü bir indirgemeye kolay kolay razı gelmez. Bir roman, bir öykü, bir şiir her okurda öbür bir yerden açılır, öteki bir yerden sızar içeri. Bazen bir ses, bazen bir imge, bazen bir boşluk tesirler insanı. Edebi bir metinde müellifin anlatmaya çalıştığıyla, yapıtın anlattığı şey ve okurun anladığı şey birçok vakit tıpkı düzlemde buluşmaz. Mana, bir düz çizgi değil kıvrımlı, katmanlı, birçok vakit da çelişkili bir seyahattir. Bu yüzden edebi metni “özetlemek”, onu “tek” bir yol haritasına indirgemek üzere oluyor biraz da.

Elbette her kitap direkt “o” kitabın okunmasıyla hudutlu değildir. Kimisi etrafında dönen tartışmalarla, kimisi sırf ismiyle, kimisi de “hakkında yazılmışlar” ile katılır gündelik niyete. Kapital üzerine, Ulysses üzerine yazılmış sayısız kitap vardır mesela. Gramsci’yi okumaya kalkışan biri, defterlerini tararken yolunu da kaybedebilir mesela. Lakin problem şu ki, tüm bu “ağır” kitaplar, etrafında dönüle dönüle bir çekim merkezi haline gelirken, vakitle çekirdeği unutulmuş birer “simgesel nesneye” dönüşebiliyor.

Elbette her kitabın tamamını okumak gerekmiyor. Kimisi daha birinci sayfasında uzak gelir, kimisi ortasında düşürür bizi, kimisi de sonuna dek götürse de içimizde bir tortu bırakmaz. Fethi Naci’nin Mina Urgan’a söylediği üzere “Karpuz kesilmiş” ve “Kabak çıkmış” olabilir. Elbette “Yemeye mecbur değiliz.” Her okuma haz vermeyebilir, her metin bizde bir yankı uyandırmaz. Bazen kitap bizi, bazen biz kitabı bırakıveririz. Bu da bir deneyimdir. Mesele, o kitabı “tüketmiş” olmak değil onunla gerçek bir müsabaka yaşayıp yaşamadığımızdır. Fakat ne vakit ki hiç açmadan fikir beyan etmeye, çağrışımı özü yerine koymaya, kabuğu çekirdeğe tercih etmeye başlarız, işte…

Artık kitabın kendisine değil onun etrafındaki köpüğe talibiz. “Üzerine yazılmış” metinler evvel okumanın bir yolu, sonra kitabın yerine geçen bir alışkanlık, sonunda da kitabın kendisini gölgeleyen bir suret oluyor. Sadece duyduğu kadarını, sadece anladığı kadarıyla tartışmak bir “vaka” artık… Tıpkı Karagöz üzere: Çağrışım neyse, cevap da o kadar.

Bilgiye temasın biçimi değişiyor, kitapların yerini görüntüler, dipnotların yerini hızlandırılmış özetler alıyor. Artık bir düşünürün görüşlerine “üzerine izlediğimiz” bir görüntü sayesinde vakıf oluyoruz. “Onunla ilgili bir podcast dinlemiştim”, “Bir görüntüde anlatmışlardı”, “Bir mecmuada özetlenmişti…” Bunlar, günümüzün entelektüel diyaloglarının yeni referansları. Düşünmek de bir üretim biçimi, lakin biz onu tüketime benzettik. Artık kitaplar okunmaz, “oynatılır” ya da “izlenir”. Bilginin kendisi değil onun etrafında dönen halkalar dolanıma giriyor. Çekirdek yenmiyor fakat kabuğu “çitlenmiş” halde.

Bu yeni bağ biçimi sırf ferdî öğrenme alışkanlıklarını değil, toplumsal tartışma kültürünü de dönüştürüyor. Sohbetler bile artık birer küçük “bilgi performansına” dönüşüyor: farklı bir anekdot, çarpıcı bir alıntı, süratli bir yargı. Halbuki derinlik vakit ister. Mana bazen sayfanın kenarına düşülen o küçük notta, bazen tekrar tekrar dönülen bir tümcede zımnidir. Lakin vakit daralıyor, dikkat çalınıyor, bilgi süratlice tüketiliyor. Bu hızlanmış dünyada bilgiye olan temas, giderek daha fazla bir dokunup geçme hareketine indirgeniyor. Çarklar ve bantların hızlandırılması üzere gündelik ömürde da “hızlanmak” bekleniyor.

Sessizlik artık bir eksiklik, dalgınlık bir arıza, düşünmeye bırakılmış vakit ise “verimsizlik” olarak kodlanıyor. Niyet bazen yalnızca durarak, boşluğa bakarak, hiçbir şey yapmamanın içinde mayalanır. Fakat artık “boşluk” ya da “boş zaman” hepimiz için bir tehdit. Kitaplar bile bu aceleciliğe nazaran tekrar paketleniyor. Bir uygulama açılıyor, “on beş dakikada on kitap” bitiyor. Bir diğer uygulama ise okumayı “alışkanlık haline getirmek” için her gün birkaç sayfa öneriyor, harikulade bir rutin. Bilgi artık bizi dönüştürecek bir müsabaka değil elimizde biriktirilecek, diğerlerine göstermek üzere saklanacak bir koleksiyon objesi.

Bilginin kendisine değil, etrafındaki yankılara tutunmak var artık. “5 hususta anlamak”, “30 dakikada bir konu” içerikleri sırf kolaylaştırmıyor, bazen anlaşılması gerekeni unutulabilir kılıyor. Yine bakmak yerine üstünkörü geçiliyor. Halbuki tekrar bakmak, bilginin detayını ve bağlamını kavrama gayretiydi. Bugün ise birden fazla defa bakmak, bir görsel temas, olarak kalıyor.

“Marksizm mi kaldı?​” deyip geçmek bir fikir beyan etmek sanılıyor, “Orwell’ın 1984’ü günümüzü anlatıyor” cümleleri de tespit. Bilgi artık süse benziyor, kartpostal üzere gezdiriliyor. Alıntılar bağlamından koparılıp sloganlaşıyor, fikirler özetlenirken sırf kendi yankılarını duyuyor. Metaforlar süsleniyor lakin manadan kopuyor. Düşünsel müsabakaların yerini ise bir çeşit monologlar korosu alıyor, kimse karşısındakini duymuyor. Mana da o gürültüde sessizliğe gömülüyor.

Teori kulaktan dolma olduğunda, pratik de el yordamıyla oluyor. Meğer insan bildiğiyle dünyayı biçimlendiren bir varlık. Kavrayış çarpık olunca müdahale de bulanık… Tıpkı Michelangelo’nun Musa Heykeli’ndeki meşhur “boynuz” örneğinde olduğu gibi… Yanlış çevrilmiş bir sözcük, binlerce yıllık ikonografiyle taşlaşıp kalır. Bazen bir metafor yanlış anlaşılır fakat onun üzerine bir mana dünyası kurulur.

“Okumak” karşılaşmaktır. Fikirlerin birbirine çarpıp yeni bir şey yaratması. Mesafelenmeyi de getirir. Sırf gözle değil dikkatle, sabırla, niyetle yapılır. “Üzerine okumuş olmak” bir başlangıç olabilir, evet. Lakin şayet fikir onunla yürümüyorsa, söylenen kelamlar bir çağrışımdan ibaret kalır. Bugün sıkça gördüğümüz üzere: Kavramlar gezdirilir ancak yerleşmez.

Düşüncelerimizin taşıyıcısı olarak bilgiyle kurduğumuz münasebetin niteliğidir aslolan. Zira dünya, ne kadar çok şey bildiğimizle değil o bilgiyi neye dönüştürdüğümüzle değişir.

*Bu yazının birinci versiyonu Evrensel’de yayımlanmıştır.