“Hayır” demek neden bu kadar güç?

Terapi odalarında en çok konuşulan bahislerden biri: Hayır diyememek. Gerektiği yerde makul hudutlar çizmek, kendi alanını korumak, isteklerine sahip çıkmak, başkasına hayır demek nasıl oluyor da bu kadar güç olabiliyor? Dünyaya geldiğimiz andan itibaren hayatta kalmak için durmaksızın yeni marifetler kazandığımızı düşünürsek, hudut çizebilme marifetini kazanmayı bu kadar zorlaştıran neler olabilir? Bakalım.

Bir terapist olarak düşündüğümde, hayır demenin yolunun öncelikle herkesten farklı bir birey olduğunu kabul etmekten geçtiğini söyleyebilirim. Bu noktada yaşadığımız ülkenin kültürel kodlarına baktığımızda iç içeliğin desteklendiğini ve kişinin kendisiyle bir oburu ortasına hudut, ara koymamasının beklendiğini görüyoruz. Daha açık sözle, şahsî alanın yok sayıldığı, kişinin dört tarafının istek ve muhtaçlıkları gözetilmeksizin müdahalelerle ve beklentilerle sarıldığına şahit oluyoruz. Aile içinde duygusal hudutların eksikliği, atanmış zorunluluklar, meselelerin ferdi değil “aile meselesi” olarak kabulü ve bazen örtük bazen açık talepkarlık kültürümüzde kendini gururla gösteriyor. Ayrışmanın ve bireyleşmenin “evlerden ırak” görüldüğü bir yerde makul sonlar çizmeyi öğrenmek haliyle çok da kolay olmuyor. Kendini feda etmenin, öbürleri odaklı olmanın böylesine takdir edildiği, hudutların ve aralıkların ise neredeyse ayıp kabul edildiği bir toplumda insanın kendi muhtaçlığına sahip çıkması da geliştirmesi gereken bir yetenek oluveriyor.

İçinde yaşadığımız toplumun toplumsal marifetlerimiz üzerindeki tesiri gözle görülür halde lakin hudut çizme sıkıntısına biraz daha çekirdekten, aile yapısından bakalım istiyorum. Zira tüm bu ortak sebeplerin yanında herkesin kendi şahsî kıssasında zımnî aslında nelere, kimlere, hangi durumlarda hayır diyemediği. Geçmişimde sevildiğimi ve kabul gördüğümü hissetmem için benden beklenenleri yapmam gerektiyse, bugün karşımdakine “hayır” demek benim için sevilmeme riskini de beraberinde getiriyor. Çocukluğumda isteklerimde biraz ısrarcı olduğumda etrafımdaki yetişkinler benimle alay etmişlerse ben bugün istek ve gereksinimlerimi kıymetsizleştirmek kıymetine başkalarına hudut çizemiyorum. Ebeveynlerimin duygusal muhtaçlıklarını karşılamak istemediğimde küslük ve yalnız bırakılmışlık sardıysa etrafımı, yetişkin halimde başkalarının taleplerini reddetmek benim için terk edilme tehdidi taşıyor. Geçmişte kararlarıma, seçimlerime, hünerlerime güvenilmediyse ben bugün kendimi kâfi hissedemiyorum, kendime ebediyen bir yol gösterici arıyorum ve bilhassa otoriteye “hayır” demek benim için imkansız hale geliyor. Boyun eğen, diğerlerinin muhtaçlıklarını kendi gereksinimlerinin üstünde tutan bir ebeveyn modelim olmuşsa bayrağı ben devralıyorum ve birebir örüntüyü sürdürüyorum.

Varmak istediğim yer şurası: Yetişkinlik devrinde geçmiş tecrübelerden yola çıkarak kuruyoruz ilgilerimizi, geçmiş tecrübelerden yola çıkarak baş ediyoruz birtakım zorlanmalarla. En inançta hissetmemiz gereken ilgi olan ebeveynlerimizle münasebette eleştirilmeden, beklenti karşılama sorumluluğu hissetmeden, olduğumuz halimizle kâfi ve bedelli hissetmediysek tıpkı huzursuz bağlantıyı bugün diğerleriyle yine sahneleyebiliyoruz. Ancak neyse ki yetişkinlik hayatımızda edindiğimiz yeni deneyimler, karşılaştığımız farklı rol modeller, inşa ettiğimiz sağlıklı alakalar, ezberimizin dışında öğretiler gelişmeyi ve değişmeyi mümkün kılıyor. Böylelikle artık tıkandığımızı hissettiğimiz yerde en eski bilgiyle değil daha yeni (tercihen daha sağlıklı olan) tecrübeyle hareket edebiliyoruz. Rahatsız olduğumuz örüntüleri değiştirme sorumluluğunu aldığımızda geçmişte köklenen ve bugün artık gereksinimimizi karşılamayan kalıplara veda edebiliyoruz. Yani aslında “hayır” demenin beraberinde yalnızlık getirmeyeceğini, hudut çizmenin sevilmeye pürüz olmadığını, iç içeliğin yakınlık getirmediğini ve ilişkilenme için evvel ayrışmanın gerektiğini görebiliyoruz.

Peki, döngü nerede sonlanıyor? İnsan kendi hudut çizememe sebebini bulduğu vakit, “hayır” derse gözünde canlanan senaryoların köklerini anladığı vakit ve bugün artık sağlıklı bir yetişkin olarak şahsî alanının ve ihtiyaçlarının sorumluluğunu almak istediği vakit başlıyor değişim. Bazen bebek adımlarıyla, bazen koşarcasına, bazen başa sardığını düşünerek ancak aslında hiçbir vakit birebir yere dönmeyerek bu döngüyle gayret ediyor. Hayatta kimi şeyler tıpkı kas gücü geliştirmek üzere. Oburlarının beklentilerini karşılamamayı seçmek, ferdî alanı muhafazaya çalışmak başlangıçta ağrılara ve yorgunluklara sebep olsa da, çekilen sıkıntı o kas güçlendikçe yerini daha sağlıklı benlik ve bağlara bırakıyor.