“Sıradan beşerler üzere yaşamak istiyorum”

22 Mayıs 1995’te, bundan 29 yıl evvel, Sheffield’lı İngiliz müzik kümesi Pulp’ın yıllara direnen unutulmaz müziği Common People’ı (Sıradan İnsanlar) yayımlandı. Kümeye ve kümenin vokali Jarvis Cocker’a yıllarca yakalayamadığı ve yıllarca kurtulamayacağı tantanalı bir şöhret bahşeden müzik, kalitesiz bir klavyeyle ortaya çıkarılmış, kolay hatta birinci bakışta uyduruk görünebilecek bir riff üzerine yazılmasına karşın son derece akılda kalıcıydı. Ama müziğin alametifarikası sözlerindeydi. Müziğin yer aldığı Different Class (Farklı Sınıf) albümü, isminden de anlaşılacağı üzere sınıf çatışması ekseninde şekillenen temaları işliyordu. “Sıradan insanlar” derken kastedilense bir manada ayaktakımıydı.

1990’ların bağımsız müzik sahnesinde Oasis, Blur, Suede ve Pulp’ın başını çektiği Britpop furyası hükümrandı. Bu kümelerin en karakteristik özellikleri müzik kelamlarında sık sık İngiltere’ye özgü mahallî kültür öğelerine yer vermeleri, Orhan Veli şiiri misali sıradan ve gündelik olanı öne çıkarmaları, “küçük insanın” hayatını anlatmaları ve –gerçek bir politik şuurla yapmıyor olsalar dahi– sınıf odaklı bir bakış geliştirmeleriydi. Britpop’un karakteristiği, 1979-1990 ortasında ziyadesiyle tesirini hissettiren Margaret Thatcher hükümetinin yarattığı ruhsal, ekonomik ve toplumsal buhranla yakından bağlıydı. Britanya emekçi sınıfının kanını emen Thatcher hükümetinin oluşturduğu karanlık atmosfer, devrin aslında pek de politik olmayan müzisyen gençlerini sınıf mücadelesine yaslanan bir üsluba itmişti. O periyoda bilhassa Manchester’ın personel sınıfını temsil eden kuzeyli gençler olarak lanse edilen Oasis ile orta sınıftan gelen Londralı hafif züppe gençler olarak lanse edilen Blur’ün rekabeti damga vurmuştu. İki kümenin müziklerinin birebir günlerde çıkacak olmasından istifade ederek medya bu çekişmeyi parlattıkça parlatmış, “Britpop savaşı” uzunca süre manşetleri işgal etmişti.

Common People müziğinin öyküsü, kümenin kurucusu ve vokali Jarvis Cocker’ın Londra’daki Saint Martin Üniversitesi’ne sinema okumaya gittiği vakitten kalma bir anısına dayanıyordu. Müzik, Yunanistan’dan Londra’ya heykeltıraşlık eğitimi almaya gelen, aileden güçlü bir kızın “Sıradan beşerler üzere yaşamak istiyorum” hezeyanı üzerine Cocker’ın verdiği ironi ve mizah karışımı pasif agresif yansılarla başlasa da sonlara yanlışsız hem kelamlar hem vokal hem de müzik gittikçe sertleşiyordu, müziğin alaycı ve muzip öfkesi daha saldırgan bir duyguya tırmanıyordu. Klişeleşmiş varlıklı kız yoksul oğlan anlatısından oluşan sis bulutu biraz dağılınca emekçi sınıfından yana bir hassasiyetle yoğrulan ve hırçın bir gerçeklikle tanımlanan “ayaktakımı” anlatısı beliriyordu. Kıssadaki Yunan genç kızın, Yunanistan’ın Çipras döneminin Maliye Bakanı Yanis Varoufakis’in eşi enstalasyon sanatkarı Danae Stratou olduğuna ait yaygın ve ısrarcı bir dedikodu sirkülasyonda olsa da, bu dedikodu tekraren yalanlanmıştı. Common People’ın gerçek öyküsüne ve müzikteki varlıklı Yunan kızın gerçekte kim olduğuna ait spekülasyonlar bir kenara Jarvis Cocker’ın verdiği röportajlardan, yazdığı müzik kelamlarından ve genel tavrından anlaşıldığı üzere kederi düşünülenden daha katmerliydi.

Şarkının iskeletini oluşturan asıl fikir, burjuva sınıfına vakit zaman otantik, ilgi alımlı ve deneyimlenmesi gereken bir macera üzere görünen yoksulluğun soğuk yüzünü haykırmak ve sefalet safarisi yapmaya istekli küstah kaymak katmana haddini bildirmekti. Müzikte varlıklı Yunan öğrenci aracılığıyla romantize edilen yoksulluk ve sıradanlık, sempatik hale getirilebilecek, tercih edilebilecek bir şey değildi. Eğitimsiz kalmanın, güvencesiz yaşamanın, sürekli yarını düşünmenin ya da her gün birebir rutine hapsolmanın hiçbir şirinliği yoktu. Müzikteki “Fakirliğin havalı olduğunu düşünüyorsun” sözüyle toplumun büyük kısmının yaşadığı buz üzere bir gerçekliğin ayrıcalıklı kesitin elinde nasıl hoyratça yapıbozuma uğrayabileceğinin altı açıkça çizilmiş, yoksulluk turizmi yapmak isteyenlerin ikiyüzlülüğü ifşa edilmişti. Lakin temel soru şuydu: Emekçi sınıfının marşı olarak anılan Common People’ı ortaya koyan Pulp da dahil olmak üzere müzik piyasası (hatta bütün sanat dünyası) bu riyakarlığa aslında ortak değil miydi?

Bir yandan personel sınıfının gündelik hayatı ve kaygıları müziklere bahis olurken öte yandan Oasis ile Blur ortasındaki Kuzey-Güney tartışması ve “Hangimiz daha emekçiyiz?” çekişmesi hem medyanın hem de Britpop kümelerinin ekmeğine yağ sürüyordu. Rekabetin yarattığı sansasyon hem medyaya çokça gereç sunuyor hem de albümlerin rekor satışlara imza atmasını sağlıyordu. Oasis-Blur çekişmesine uzaklıklı kalan, Common People müziğiyle sıradanlığı ve yoksulluğu taklit ederek şöhrete ve paraya kavuşan Britpop kümelerini da maksat alan Pulp, aşikâr ki artık ikiyüzlülükten sıkılmıştı. Gel gör ki, Pulp da Common People’ın yayımlanmasının akabinde büyük bir şöhrete ve paraya kavuştu. Jarvis Cocker artık bir yıldızdı. Emekçi sınıfından bahsetmek, ironik bir biçimde, sınıf atlamanın ve artık personel sınıfından olmamanın biletiydi güya. Sanatın politikleşmesinin çelişkisi burada yatıyordu işte. Siyasetten ve personel sınıfından ne kadar bahsederlerse o kadar ünlü oluyor, ne kadar ünlü olurlarsa o kadar para kazanıyor, ne kadar para kazanırlarsa anlattıkları insanlardan o kadar uzaklaşıyorlardı. Müziklere, sinemalara mevzu olan sınıf ve o sınıfın yaşadığı problemler ise değişmiyordu. Buna rağmen Pulp üyelerinin personel sınıfından gelmediği bilinse de telaffuzlarından ve yaptıkları müzikten Common People’ı vitrine yakışır bir öfkeyle ortaya çıkarmadıkları da anlaşılıyordu. Üstelik “sıradan insan olmanın” müphem tabiatı kesin yargılarda bulunmayı ve net haritalandırmalar yapmayı her vakit zorlaştırıyordu.

İşçi sınıfına mensup olmayan bir sanatkarın kötü şartları romantize etmeksizin kendini emekçi sınıfına ilişkin hissedip sıradan insanlara değer vermesi ve bu insanlara has dayanışma üzere bedelleri ya da alakadar olma üzere davranışları güzellemesi ama bu güzellemeyi yaparken kanaatkarlığı ve istikrarı değil isyanı ve değişimi örgütlemeyi unsur edinebilmesi kurulması ziyadesiyle sıkıntı bir istikrardır. Birçok vakit sanatkardan da öte sanatın kapitalist dünyadaki var olma biçiminin kendi içinde barındırdığı çelişkili ve çarpık vaziyetler bu dengeyi kurmayı neredeyse imkansız kılabilir. Sonuç olarak yoksulluğu romantize etmeden personel sınıfını onurlandırmak, kaba ve bayağı tasvirlere düşmeden gerçekçi bir imaj yaratmak ve betimlenen aksilikleri sağlam bir nedensellikle açıklayabilmek sanat temsilleri bağlamında epey güçtür.

Pulp’ın bu hassas dengeyi, öbür Britpop müzisyenlerine nazaran daha yanlışsız kurduğu söylemek yanlış olmayacaktır. Yoksulluğu acıklı bir olgu olarak sunmaz, sempatik hale getirmez ancak “sıradan insanların” hakkını verir ve öfkesine ortak olur. Müzikler kibirli bir emekçi sınıfı sözcüsünün ağzından değil, sınıfın kalbinden yazılmış üzeredir. Örneğin Common People’ın da bulunduğu Different Class albümündeki “Mis-Shapes” müziğinde kendini gösteren harlanmış sınıf kininin yanında, burjuvaziden daha zeki bir personel sınıfı temsili vardır: “Evlerinizi istiyoruz, hayatlarınızı istiyoruz; sizden daha fazlasına sahip olduğumuz tek şeyi kullanacağız: aklımızı.”

Common People’ın sonlarında geçen kelam ise sıradan insanların yalnızca daha zeki olabileceğini değil, birebir vakitte daha parlayabileceğiniz söyler: “Böyle insanların varoluşuna şaşırıyorsun ve onlar böylesine parlarken, sen yalnızca bu nasıl mümkün olabilir diye düşünüyorsun.”

Jarvis Cocker’ın Tribune mecmuasındaki röportajı manşete şöyle taşınmıştı: “Pulp meşhur olduğunda çok hoşnutsuzdum, bir ihtilale önayak olmadı.”

Jarvis Cocker’ın da devrin öbür Britpop müzisyenlerinin de bütüncül bir antikapitalist şuurla eserler ortaya koymadığı gün üzere açıktı. Sanat yapıtlarının ihtilale önayak olma üzere bir misyonunun olmadığı, değiştirme vazifesini sanata ve sanatkara yüklemenin, tarihin gerçek öznelerinin gerçek vazifelerini silikleştirip biçimsizleştireceği de açıktı. Sanat yapıtı personel sınıfını temsil ettiği savında ne kadar ısrarcı olursa olsun, günün sonunda temsil ettiğini tez ettiği sınıfa değil, sanatkara ya da piyasaya ait öbür karmaşık ağların gelişimine yarayacaktı. Tekrar de Common People, tıpkı odağına aldığı sınıf çatışmasının sarsılmaz ve inatçı gerçekliği üzere yıllarca varlığını sürdürdü.