“Toprak satın alın, artık yenisini üretmiyorlar” diye alay etmişti Mark Twain. Kuşaklar uzunluğu çocuklara gayrimenkul satın almayı, üzerine otel dikmeyi ve tesadüfen o karede bulunma ayrıcalığına sahip olmuş başka oyunculara fahiş kira bedelleri ödetmeyi öğreten kutu oyunu Monopoly için katiyen işinize yarayacak bir kelam.
Oyunun pek tanınmayan yaratıcısı Elizabeth Magie, Monopoly’nin çarpık yeni versiyonunun nasıl tesirli olduğunu görecek kadar yaşasaydı elbet kendini “kodese” gönderirdi. Neden mi? Zira Monopoly, oyuncuları Magie’nin yüceltmeye niyet ettiğiyle taban tabana zıt bedelleri teşvik ediyor.
1866’da doğan Elizabeth Magie, vaktinin normlarına ve siyasetlerine karşı açıkça başkaldıran biriydi. Kırklı yaşlarına kadar evlenmedi, bağımsızdı, bundan gurur duyuyordu ve meramını bir reklam kampanyasıyla ortaya koymuştu. Bir gazete ilanıyla kendini “Amerikalı genç bayan köle” olarak en yüksek bedeli verecek kişi için satışa çıkardı. Şaşırmış okurlara belirttiği üzere, niyeti bayanların toplumdaki ikinci sınıf pozisyonunun altını çizmekti: “Biz makine değiliz. Kızların akılları, istekleri, ümitleri ve hırsları vardır.”
Toplumsal cinsiyet eşitliğinin üstüne gitmekle bir arada, Magie kapitalist sistemin mülkiyet anlayışını da karşısına aldı. Bu kere bir reklamla değil bir kutu oyunu biçiminde. İlhamı, tekelcilik aykırısı babası, siyasetçi James Magie’nin ona verdiği bir kitapta buldu. Henry George’un 1879’da yayımlanan klasik yapıtı Progress and Poverty’nin (İlerleme ve Yoksulluk) sayfalarında, George’un şu görüşüne rastladı: “Tüm insanların eşit biçimde toprağı kullanma hakkı, eşit biçimde nefes alma hakları kadar açıktır. Bu hak, insanların var olmasıyla ilan edilir.”
1870’lerde Amerika’yı dolaşan Henry George, büyüyen zenginliğin ortasında süregelen çok yoksulluğa şahit oldu ve yoksullukla ilerlemeyi birbirine bağlayan şeyin büyük ölçüde arazi sahipliğindeki eşitsizlik olduğu inancına vardı. Twain’in yurttaşları arazi almaya yönlendiren nüktedan tavsiyesini takip etmektense, devletin yerleri vergiye bağlaması için davette bulundu. Fakat nasıl? Arazinin pahasının büyük kısmı üzerine inşa edilmiş olan yapılardan çok tabiatın insanlara ikram ettiği, yüzeyin altında yatan su yahut mineralden kaynaklanıyordu. Yahut arazi etrafında bulunan ve tüm halka ilişkin olmak üzere yaratılmış bedellerden. Yakında bulunan yollar ve demiryolları, büyüyen bir mahallî iktisat, inançlı bir mahalle, yakında bulunan yeterli okullar ve hastaneler. Alınan tüm vergilerin herkesin yararına kullanılması gerektiği tarafında bir sav ortaya koydu.
George’un teklifinin layık olduğu kıymeti kanıtlamaya kararlı Magie, “Landlord’s Game” (Ev Sahibinin Oyunu) ismini verdiği bir oyun icat etti ve 1904’te patent hakkını aldı. Oyun tahtasına başı ve sonu tıpkı bir çevrim olarak döşenmiş oyun (bu o sıralarda epey yeni bir şeydi) satılık sokaklar ve kent simgeleriyle doluydu. Fakat Magie’nin oyununun en kıymetli yeniliği, oyunu oynayabileceğiniz iki başka kural sistemiydi.
“Prosperity” (Refah) kuralları ile oynandığında, mülk satın alımıyla (George’un arazi bedelini vergilendirme siyasetini yansıtacak bir tasarımla) herkes kazanıyor ve en az parayla başlayan oyuncu parasını ikiye katladığında oyun (herkes tarafından!) kazanılıyordu. Öte yandan oyun “Monopolist” (Tekelci) kurallarıyla oynandığında oyuncular mülk satın alıyor, bu mülklere düşecek kadar şanssız olanlardan kira topluyor ve başkalarını iflas ettiren oyunun yegane galibi oluyordu. (Tanıdık geliyor mu?)
Magie, ikili oyun sisteminin hedefinin oyuncuların “tüm olağan sonuçlarıyla şimdiki arazi kapmaca sistemin pratik bir gösterimini” deneyim etmesi ve böylelikle mülk varlığına dair farklı bakış açılarının nasıl çok farklı toplumsal sonuçları olabileceğini anlaması olduğunu söylemişti. “Adı pekâlâ ‘Hayat Oyunu’ da olabilirdi zira gerçek dünyadaki tüm muvaffakiyet ve başarısızlık ögelerini içeriyordu ve hedefi da görünen o ki genel olarak insan ırkının sahip olduğu ortak emeldi, varlık birikimi.”
Oyun, kısa müddette Wharton School, Harvard ve Columbia yerleşkeleri de dahil üniversitelerde, sol cephe aydınları ortasında ve tıpkı vakitte Quaker[i] cemaatlerinde de epeyce popülerleşti, hatta kimileri kuralları modifiye edip tahtayı Atlantic City sokaklarından oluşacak biçimde tekrar çizdi. Bu Quaker uyarlamalarından birinin oyuncularından işsiz bir adam olan Charles Darrow, emsal bir uyarlamayı oyun şirketi Parker Brothers’a kendisininmiş üzere sattı. Oyunun gerçek kökeni ortaya çıkınca Parker Brothers Magie’nin patentini satın aldı. Fakat oyunu yalnızca “Monopoly” olarak piyasaya sürdü ve istekli halka sırf tek bir kural sistemi sundu: Tek kişinin öbürleri üzerindeki zaferini öven kural sistemini. Daha da berbatı yapılan pazarlama çalışması, Darrow’un oyunun yaratıcısı olduğunu argüman ediyor, oyunu 1930’larda hayal ettiğini, Parker Brothers’a sattığını ve milyoner olduğunu söylüyordu. Bu, ironik bir biçimde Monopoly’nin üstü kapalı pahalarını temsil eden, yaratı bir “köşeyi dönme” hikâyesiydi: Şayet doruğa çıkmak istiyorsan varlığın peşinden koş ve rakiplerini ez.
Bir daha Monopoly oynamaya davet edildiğinizde, yeni bir şey deneyin. Talih ve Kamu Fonu’na ödenecek paraların konulacağı tahtanın ortasına, bir de her mülk sahibinin öteki bir oyuncudan kira aldığında katkıda bulunması zarurî bir Arazi Vergisi fonu ekleyin. Bu arazi vergisi ne kadar olmalı? Toplanan vergiler nasıl geri dağıtılmalı? Bu üzere sorular Monopoly başında ateşli tartışmalara neden olabilir fakat Magie’nin de umduğu şey esasen buydu.
*Bu yazı, Onur Sesigür tarafından Kate Raworth’ün Aeon’da yayımlanan yazısından kısaltılarak çevrilmiştir.
[i] Ç.N. 1600’lü yılların ortalarında George Fox tarafından İngiltere’de kurulan, mevcut Hristiyan oluşumlardan memnuniyetsiz insanları bir ortaya getiren “Dostların Dini Derneği” isimli cemaat.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
