Öncelikle bize Dimension 35c tanıtılıyor, devasa ağaçların büyümesi için kusursuz iklim şartlarına sahip bir cihan. Sonra her köşesinde bulunan eczanede, kırılmış bacaklara uygun gelecek bir serum bulunan gelecek boyutu var. Ayrıyeten pizzaların insan yediği, herkesin Mask (Peter Bogdanovich, 1985) sinemasındaki Eric Stoltz’a benzediği ve olağan ki çoklu kainattaki en güzel dondurmaya sahip kainatlar.
Çoklu kainatın cisimleştiği her türlü hâl (paralel cihanlar, alternatif gerçeklikler, başka boyutlar) uzun müddettir bilimkurgu için karşı konulamaz bir tema oldu. Çoklu cihanın birçok tasvirinde bizimkinin yanı sıra bir ya da iki cihan mevcut. Lakin Adult Swim’de yayınlanan Rick and Morty‘de (Justin Roiland & Dan Harmon, 2013) bunun sayısının takibini yapmak güç, hatta tahminen de imkânsız.
Üçüncü dönemi yeni başlayan animasyon dizisi, züccaciye dükkanındaki fil üzere boyutlar ortası gezinirken ardında Cronenberg’ler[i] ve cesetler bırakan istikrarsız dahi Rick’i takip ediyor. Yanında da ekseriyetle sersem torunu Morty var.
YouTube’da yer alan açıklamalardan birinde, Adult Swim‘in Rick and Morty‘sinden “bilimsel açıdan en dengeli animasyon komedi” diye bahsediliyor. Dizi sahiden birçok fizik referansına yer veriyor, hepsine de kendi komik ve tuhaf yorumunu katıyor. Şahsen Albert Einstein’ın özel göreliliği dördüncü boyuttan gelen testis başlı varlıklar tarafından dövüldükten sonra keşfettiği fikri hoşuma gidiyor.
Rick and Morty‘nin özgün çoklu cihan yorumunun gayesi gerçek fiziği yansıtmak değil. Tekrar de kozmos üzerine çalışan fizikçiler, dizinin ortaya çoklu cihan üzere bir şeyin olup olmadığına ait olağan dışı bir bilimsel tartışma attığına inanıyorlar.
“Bir kısım seyrettim, o da hoşuma gitti. O kadar ciddiye almaya gerek yok.” New York Üniversitesi’nden kozmolog Matthew Kleban bu türlü söylüyor. “İnsanların hiç umursamamasındansa bilimle üzerine hikâyeler yazacak kadar ilgilenmesi çok daha düzgün.”
Fizikçiler çoklu kainatın nitekim olup olmadığıyla ilgili, hatta sözcüğün manasında bile hemfikir değil. Kimileri olabileceğine inanıyor ve evrenimizin bir komşusuyla çarpışmasına yönelik izler arıyor. Öbürleri teoriyi büsbütün saçmalık olarak nitelendiriyor ve her şeyin eşit derecede mümkün olduğunu, hasebiyle hiçbir şeyin bu fikri çürütemeyeceğini savunuyor.
“Çoklu kainatın bilim olarak kabul edilmesinin taraftarı değilim. Şu anki cisimleştiği haliyle teorinin sorunları var ve çok ön plana çıkıyor.” University of Rochester’da astrofizikçi ve Marvel’ın Doctor Strange‘inde (Scott Derrickson, 2016) bilimsel danışman olarak çalışan Adam Frank bu türlü düşünüyor. “Çoklu kainatın varlığıyla ilgili katiyetle hiçbir delil yok.”
Çoklu cihan kavramı aslen kuantum mekaniğinden geliyor, yani çok küçüğün çok tuhaf dünyasını açıklayan fizik kısmından. Kuantum mekaniğinde çoklu dünyalar yorumuna nazaran her olay, kainatın her türlü mümkünlüğü kapsayacak farklı versiyonlara ayrılmasına neden oluyor. Münasebetiyle kolay bir yazı cinse atma, ortaya birinde turanın, başkasında yazının geldiği iki paralel cihan çıkarıyor. “A Rickle in Time”[ii] kısmı, belirsizlik üstüne belirsizliğin yarattığı 64 paralel vakit akışı ve uçuşan Schrödinger’in kedileri üzerinden bu fikri tekrarlıyor.
Günümüzdeki çoklu cihan kavramı, bir nevi kaza sonucu ortaya çıktı. Kozmik genişleme teorisi uzay-zamanı, içinde baloncukların yani bağımsız cihanların oluşup büyüdüğü yükselen bir ekmek dilimine benzetir. Ebedi genişleme bu büyüme sürecinin kimi bölgelerde sonsuza kadar sürüdüğünü varsayar ve hudut zorlandığında bu model bir çoklu cihan öncülüdür.
Rick, “Rick Potion #9” kısmında nüfusu kıvranan biçimsiz mutantlara çeviren genetik bir salgına neden olduktan sonra dizinin çoklu kozmosunun nasıl işlediğini anlatıyor. Kendi gerçekliklerinin pisliğini temizlemektense onları kendi ezilmiş cesetleriyle karşılaştıkları alternatif bir gerçekliğe ulaştırmak için portal tabancasını kullanıyor.
“Sonsuz sayıda gerçeklik var Morty, bunların birkaç düzinesinde de bahtım yaver gitti ve her şeyi olağana çevirdim,” diyor Rick. “Sadece o gerçekliklerden ikimizin de aşağı üst bu sıralar öldüğü birini bulmam gerekiyordu.” (Dizi gerçeklik, boyut ve zaman akışı üzere kavramları tıpkı manaya gelecek formda kullanıyor, fizikçilerin tercih ettiği kavram ise evren.)
Bu sahne bile başlı başına birçok soru doğuruyor, ancak evvel sonsuz sayıda gerçekliğe uzanan bir çoklu cihan fikriyle başlayalım. Hesaplamalar orada bir yerlerde devasa sayıda mümkün cihan olduğunu öngörürken tekrar de bu sayı sonsuzluğa ulaşmıyor.
“Aşağı üst 500 basamaklı bir sayı, bu da Dünya üzerindeki atomları muhtemel yine düzenleme biçimlerinizin sayısından daha fazla, fakat tekrar de sonsuz değil” diyor Austin’deki Teksas Üniversitesi’nden kozmolog Richard Matzner.
Bu yaklaşık sayının kökeni, çok büyük (genel görelilik) ile çok küçüğü (kuantum fiziği) yöneten iki farklı çerçeveyi bir ortaya getirebilecek muhtemel bir “her şeyin teorisi” olarak 1990’larda ilgi gören sicim kuramı. Stanford Üniversitesi’nden Andrei Linde ve Vitaly Vanchurin tarafından yapılan daha yakın tarihli bir hesaplama, tek bir cihanın varyasyonlarını oluşturabilecek kuantum oynamalarını dikkate alıyor ve 10500‘ü genişletiyor. Onların kocaman sayısı 10^10^10^7, gerçi insan beyninin farklı cihanların ayırdına varma kapasitesini göz önüne alınca bu sayıyı 10^10^16’ya indiriyorlar.
O vakit bu teoriye nazaran çoklu cihanın bir yerlerinde uçuşan 10^10^16 adet kopya mı mevcut? Elbette hayır, zira sonsuz sayıda mümkünlük, birçok kainatta hayat, gezegen ve yıldız olmayacağı manasına geliyor. Tahminen bizimki üzere genişleyen lakin bunu çok süratli yapan ve her saniyede iki katına çıkan bir cihan de olabilir. Orada bulunan her yıldız, gezegen ve organizma da modüllere ayrılır ya da anında buharlaşır. Tahminen de 13 milyar yıldır yaşayan gözlemlenebilir cihanımız yerine bir saniyenin çok altında yaşayan bir cihan vardır. Kleban’a nazaran “Çoklu cihanın kimi bölgelerinde lokal fizik kuralları çok farlı olabilir, örneğin farklı sayıda boyutlar ya da görebileceğiniz daha yüksek boyutlar. Ziyadesiyle acayip olasılıklar mevcut.”
Rick and Morty‘deki sonsuz sayıdaki gerçekliklerin binlerce versiyonu olsa da bunlar her boyutu işgal etmiyorlar.
Rick, “Close Rick-counters of the Rick Kind”[iii] isimli kısımda Rick’lerden oluşan bir idare konseyinin bilinmeyen karargâhı Rick’ler Kalesi’ne çıkarılırken şunu söylüyor: “Birçok vakit akışında bir Rick var ve birden fazla Rick’in bir Morty’si var. Burası kimin sen ve kimin ben olduğumuzun gerçek bir kim kimdir’i.” Dizinin çoklu cihanı üzerine saçmaca uzun bir Reddit zinciri “sonsuz sayıda Rick’ler Kalesi ve sonsuz sayıda C-137[iv] olmadığını” belirtirken tekrarlayan boyutların da mevcut olmadığını söylüyor.
Rick, kendisinin bir öbür versiyonuyla karşılaşmak için ona kainatlar ortasında rahatlıkla dolaşma imkanı sunan bir araca gerek duyuyor. Dizide portal tabancası uzay-zamandaki iki farklı noktayı birleştiren solucan delikleri açıyor ve elverişli bir ulaşım hali sunuyor. Fakat bizim dünyamızın kısıtlamaları, bu türlü bir aletin gerçekliğe dönüşmesine mani.
Matzner şunu söylüyor: “Başka bir kozmosa gidebilirsem o cihandaki kendimle tanışabilirim, lakin teknik olarak bunu yapmanın bir yolu yok. Teorik olarak birinin yüksek ölçüde güçle bir solucan deliği yaratması mümkün.”
Fizikçiler 1930’lardan bu yana Einstein’in genel görelilik kuramıyla dengeli olan solucan delikleri fikri üzerine baş yordu. Lakin bunlar hiçbir vakit gözlemlenemediği için şu an için varlıkları büsbütün varsayımsal. Ayrıyeten kendi solucan deliğinizi yaratmanız için sonsuz ölçüde güce gereksiniminiz var. O yüzden dünyamızdan uzay-zamanda sıçramalar yaparak uzaklaşmak istiyorsanız üzgünüm, Rick’in Szechuan McNugget sosu[v] için sürdürdüğü boyutlararası arayışı vekaleten yaşamak zorundasınız.
Bilimkurgu için çoklu cihan, merak uyandıran hikâye fikirlerinin altın madeni. Lakin bunun olup olmadığını nasıl kanıtlayabiliriz? Kleban üzere fizikçiler, baloncuk çarpışması denen bir şey üzerinden çoklu kozmosla ilgili delil toplayabileceğimize inanıyor. Şayet uzak geçmişte iki kozmosun uçları birbirine çarptıysa, gökyüzünde bunun bir izi kalırdı. Baloncuk çarpışmaları avı devam ediyor, fakat Kleban’ın kendisi dahi bu türlü bir şey bulmanın düşük ihtimal olduğunu kabul ediyor. “Eğer çoklu kainata dair ikna edici bir ispat bulunursa, bu insanlık tarihi için Kopernik ihtilaline yakın büyüklükte bir keşif olur.”
Çoklu cihan, sallantılı temeline karşın teorisiyle Rick and Morty ve genel manada bilimkurguya sonsuz yem sunuyor. Muharrirler işin bilimsel kısmını yanlışsız kotarmaya uğraş harcadığında memnun oluyorum – Syfy’ın The Expanse‘ini (Mark Fergus & Hawk Ostby, 2015) bu açıdan kutlamak lazım- lakin seyirciyi bağlayan bu değil. Temel sorun hikâye anlatıcılığı, gerçeğin ve kurmacanın kusursuzca birbiri içine girmesi ve çeşidimizin geleceğinin nasıl olacağına yönelik vizyon. Adam Frank’e nazaran “Çoklu cihan kurmaca için çok lezzetli bir fikir ve gerçek bilimsel boyutu hakkında sağlıklı bir tartışma bir yandan sürdüğü takdirde bunun hiçbir sakıncası yok.”
Elbette çoklu kainatın bilimini anlamak Rick üzere biri için çok değerli. Lakin hepimiz pervasız, panseksüel, alkolik dahiler olamayız.
* Bu yazı, Meeri Kim’in Slate’te yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
[i] Rick and Morty‘nin yaratıcıları tarafından direktör David Cronenberg’ün sinemalarındaki görsel lisandan ilham alınarak tasarlanmış, ismiyle da ona referans veren canavarlar.
[ii] Rick and Morty‘nin birtakım kısımlarında Rick ve Morty’nin isimleri üzerinden söz oyunları yapılıyor. Burada da Madeleine L’Engle tarafından yazılan A Wrinkle In Time‘a (Zamanda Kıvrılma) referans var.
[iii] Yeniden Rick’in ismi üzerinden Close Encounters of the Third Kind‘a (Üçüncü Cinsten Yakınlaşmalar, Steven Spielberg, 1977) bir gönderme var.
[iv] Bu Rick ve Morty kalabalığında “esas” Rick ve Morty’yi ayırt etmek için kullanılan kod.
[v] Rick and Morty‘nin 3. döneminin birinci kısmında bahsi geçen, McDonald’s’ın 1998’de Mulan (Tony Bancroft & Barry Cook) sinemasının vizyona girmesi onuruna çocuk menüleriyle birlikte dağıttığı özel sos.
