1924’te, Fransa Bisiklet Turu’nun en güzel bisikletçilerinden biri kural ihlali yaparak yarıştan çekildi. O yıllarda birçok yarışçının yapmaya kalkıştığı üzere trene binemedi (çoğunlukla biniyorlardı). Desteklerle performansını da artırmadı, o vakitler doping testi yoktu ve her bisikletçinin 300 kilometre yahut üstü muazzam etaplardaki bozuk yolları aşabilmek için muhakkak uyarıcılar aldığı biliniyordu.
1920’lerin en yetenekli yarışçılarından Henri Pélissier Fransa Bisiklet Turu’ndan çekildi zira formasını çıkarma müsaadesi yoktu. Sadist ve tuhaf bir yönerge uyarınca, koşullara bakılmaksızın, yarışçılar yarışı başladıkları ekipman ve giysilerle tamamlamalıydı.
Kurallar bir bireyden soruluyordu: Fransa Bisiklet Turu’nun kurucusu ve yöneticisi Henri Desgrange. Pélissier ile işverenin bir mazisi vardı. 1920’de, Pélissier patlayan iç lastiğini yol kenarında bırakınca iki dakikalık ceza yediği için yarışı protesto etmek üzere çekilmişti. Desgrange yarışın tüm yayın haklarını mahfuz tutan L’Auto gazetesinin sahibi olarak gazetenin sayfalarında Pélissier’yi topa tutmuştu: “Henri Pélissier sınıf mefhumuna tutkun lakin acı çekmeyi bilmiyor.”
Gazete atışmalarında sıra bu kere Pélissier’deydi, Albert Londres’a verdiği bir mülakatta yarışın birinci bisikletçilerini tanım ederken birinci sefer “yol mahkumları” tarifini kullanıma sokacaktı.
Görünüşe bakılırsa, Henri Desgrange pek de şirin biri değildi. Somurtkan Parisli, 1903’te Fransa Bisiklet Turu’nu başlatırken ürkütücü bir maksadı vardı: yarışı sırf bir kişi bitirebilmeliydi.
Desgrange idaresindeki Fransa Bisiklet Turu’nda her şey bisikletçilerin illallah edip yarışı bırakması için hazırlanmıştı. Kuvvetli rotalar bir yana Desgrange dışardan yardımı, yedek kesimleri (bisikletçiler yarışın başından beri yanlarında taşımıyorlarsa), belirlenenden fazla sıvı tüketmeyi, giyinip soyunmayı (etap boyunca yanlarında taşımıyorlarsa) yasaklamıştı. Ona nazaran art aktarıcıya ayar yapmak ekipman dopingi (motor-doping) ile birebir şeydi. Desgrange, şoförler yahut gruplar kuralları bir formda alt etmenin yolunu bulup yarışı ele geçirmeyi başardıklarında çabucak yeni kurallar getiriyordu.
Desgrange, 1930’da Fransa Bisiklet Turu’na ulusal kadroları dahil etmeye başladı, böylelikle ticari Alcyon grubunun üstünlüğü kırılabilecekti. Bisiklet firmalarının atletlere sponsorluğunu sağlayan her cinsten ticari teşviki kaldırınca da bisikletleri kendisi temin etmek ve bisikletlerin masraflarını ödeyecek teknikler bulmak zorunda kalacaktı. Böylelikle yarışa konut sahipliği yapacak kentlerden fiyat almaya ve reklam konvoyları oluşturmaya başladı, bu iki uygulama bugün hâlâ devam ediyor.
Desgrange insanca mümkün olanın gösterisini değil, mümkün olmayanın gösterisini savunuyordu. Octave Lapize, yarış tarihinde birinci sefer 1910’da “Col du Tourmalet” etabında tökezleyip tertibe ilişkin araçlardan birine “katilsiniz” diye bağırdığında, Desgrange muhtemelen zevkten dört köşe olmuştu. Daha doğrusu, orada olsaydı, olurdu. Desgrange şahsî prestij idaresinde epey hünerliydi, bu güçlü dağ etabının arifesinde Fransa Bisiklet Turu’ndan ayrıldı, gelmekte olduğunu gördüğü tenkitleri diğerine yönlendirdi.
Acıyla gelen zafer
Desgrange 1903’ten beri tıbbın kurucusu, yöneticisi ve öldüğü yıl 1940’a kadar organizatörüydü. Sonradan L’Equipe ismini alan, bugün hâlâ tıpla birebir çatı altında bulunan L’Auto’nun da sahibiydi. Kendi “çatlak” bisikletçilerini ve kendi yaradılışına uygun davranışları ölçüsüzce öven yarış haberleri yazıyor yahut yarışların açık orta mağluplarının acınası hareketlerini karalayan metinlere imza atıyordu. Televizyon ve radyonun olmadığı düşünülürse, Desgrange’ın yayımladığı şeyler sahiden yaşanmış olsa da olmasa da artık olmuş kabul edilen şeylerdi. “Kurucu” yahut “patron” Desgrange’ın rolünü tam olarak tanımlamıyordu: Çeşit ona aitti, Henri Desgrange tıbbın ta kendisiydi.
Kişisel kıssasına 1890’larda usta bir bisikletçi olarak başladı. O vakitler orta sınıf mensubu, çaylak bir avukattı. Bisiklet mikrobunu kaptıktan sonra, 1839’da saatte 35.325 km ile birinci rekoruna imza attı, kendi kenti Paris’teki Parc des Princes stadının ve Vélodrome d’Hiver velodromunun müdürü oldu.
Dönemin önde gelen spor gazetesi Le Vélo‘nun Le Parc ve Vél d’Hiv’deki etkinliklere gereğince yer vermemesinden (Dreyfus Olayı olarak bilinen bölücü siyasi skandalla ilgili tavrından bahsetmiyorum bile) hoşnut olmayan Desgrange, 1900’de kendi yayını olan L’Auto-Vélo‘yu kurarak iş portföyünü genişletti. Gazete kısa müddette L’Auto ismiyle tanınmaya başladı, üç yılda iflasın eşiğine geldi. Desgrange’ın yeni bir fikre muhtaçlığı vardı.
Fransa Bisiklet Turu’nun fikir babası Desgrange olarak bilinse de, onun genç muhabirlerinden Géo Lefèvre uzun aralı yol yarışlarının (Paris-Roubaix o vakitler 12. yılındaydı) ve fevkalâde tanınan Altı Gün üzere pist yarışlarının birlikte yapıldığı tipten yarış olarak “Fransa Turu” yapma fikrini ortaya atan birinci kişiydi. Bu fikir Desgrange’ı o kadar da heyecanlandırmamıştı lakin Fransız halkı heyecanlanmıştı. Satışlar tavan yaptı. Fransa Bisiklet Tipi üzere bir bisiklet yarışı yoktu ve yarış L’Auto’nun monopolündeydi. Bir gazetenin düşen satışlarını artırmak için tasarlanan bir reklam yarışı olarak başlayan süreç, kısa müddette Desgrange’ın coşkuyla liderlik ettiği sosyokültürel bir fenomene dönüşmüştü.
Sıradan Fransız vatandaşları, mükemmel insan ve makine muvaffakiyetlerinin yanı sıra L’Auto’nun taze bir kopyasını ellerine alıp memleketlerinin suretini birinci defa kendi gözleriyle görebiliyorlardı. Cins, birinci günlerinden itibaren bir ulusal farkındalık hissinin inşasına katkı sağlamış, daha evvelkilere benzemeyen cinsten bir kartografik (harita bilgisi) aydınlanma sağlamıştı. Günümüzde Fransa Bisiklet Turu’nu salt bir spor karşılaşmasına indirgemek, onun Fransız şuurundaki yerini yadırgamak demektir. Cins, salınan ayçiçekleri ve dalgalanan buğday tarlalarıdır. Tıp, azametli şatolar ve kent meydanlarında toplanan gururlu yurttaşlardır. Tıp yazdır. Tıp, Fransa’nın ta kendisidir.
Dümende Desgrange vardı, görüp görülebilecek en berbat antrenördü. Bir fitness müptelası, huysuz ve aksi bir egomanyaktı. Milliyetçi, despot, sadist, narsisist ve borderline psikozundan mustarip biriydi. Ancak içten içe önemsediği şeyler de vardı, yarış ve kendi insanları.
Duygusal açıdan sert adamlara övgüler yağdırırdı. Desgrange’ın çocukluk yıllarında yaşanan Fransa-Prusya savaşında Fransa’nın yenilgisiyle gelen ulusal aşağılanmışlık duygusu bir yana, tarihçilere nazaran bunun nedeni Desgrange’ın ferdî eğitim ideolojisi ve çileciliğiydi. Fransa Bisiklet Turu’nun özü, Desgrange’ın yaptığı üzere, acıyı kucaklamak, zihinsel ve fizikî dayanıklılığı fetişleştirmekti.
Desgrange kendi vaktinin ötesinde bir Viktorya kalıntısıydı. Muhakkak ki halk kitlelerini etkilemek ve geliştirmek için kahramanlığın gücüne inanıyordu. Aşırılığın gücüne, bunun meyvelerini toplamak (tabii para da kazanmak) için medyanın gücüne inanıyordu. Muhtemelen günümüzdeki yarış yayınlarına, güç ölçütlerine, çok iklim protokollerine ve ekip taktiklerine ayak direrdi. Muhtemelen özgün cinsin izlerini Tadej Pogačar’dan fazla Lachlan Morton’un kahramanlıklarında görürdü.
Yine de günümüzdeki Fransa Bisiklet Turu’nda, Mont Ventoux’daki üzere ikili tırmanışlı etaplarda ve o yılın en yüksek noktasına varan birinci yarışçıya verilen “Henri Desgrange Hatırası” ödülünde olduğu üzere, kendi yarışlarının DNA’sını görünce tanıyacaktır. Yarışın başkanına dönüp bir bakınca, üstündeki sarı formada kendi el yazısıyla hâlâ isminin baş harflerinin olduğunu, yani çeşidi büyüten ve bugüne kadar gelmesini sağlayan adama bir hürmet duruşu olduğunu da görecektir.
*Bu yazı, Yılmaz Ruhi Demir tarafından Richard Abraham’ın Rouleur’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
