İsrail-Hamas Savaşı’nın patlak vermesinden ve Ekim 2023’te Gazze’nin geniş çaplı yıkımının başlamasından kısa bir müddet sonra, Chicago’daki McDonald’s yöneticileri kendilerini istemeden de olsa çatışmanın içinde buldu. McDonald’s restoranlarının lokal sahiplerine kâr ve operasyonlar konusunda muhakkak bir özerklik tanınması sayesinde markanın lokal zincirinin sahipleri taraf tutmaya başlamıştı. McDonald’s’ın İsrail’deki toplumsal medya paylaşımlarında İsrail askerlerine fiyatsız yemek sağlandığının bilhassa belirtilmesi, Ortadoğu’daki McDonald’s mahallî zincirinin sahiplerinin Gazze’deki Filistinlileri desteklemek için topluca milyonlarca dolar bağış yapmasına neden oldu.
McDonald’s o vakitten beri lokal zincirleri hakkında yorum yapmamaya ve tartışmalarda kendi yolunu bulmaya çalıştı. Nisan 2024’te McDonald’s Corporation, ülkedeki McDonald’s’ı yöneten İsrailli şirket Alonyal Limited’den 225 restoranını açıklanmayan bir meblağ karşılığında geri satın alacağını duyurdu. Önümüzdeki birkaç ay içinde tamamlanması beklenen mutabakatla, McDonald’s olayın neden olduğu bölgesel satışlardaki ve pay senedi fiyatlarındaki düşüşü bilakis çevirmeye çalışacak.
Bu olayda, global ayak izleri ve merkezi olmayan operasyonları bulunan çokuluslu şirketlerin kendilerini nasıl süratle çatışmaların zıt taraflarını körüklerken bulabileceklerini görüyoruz. McDonald’s’ın üst seviye yöneticileri ne İsrail’e ne de Filistin’e dayanak vermeyi planlamamış olsalar da, kâr güdüleri vakit zaman şirketleri çatışmalarda birden fazla tarafı, birden fazla vakit da manidar hallerde desteklemeye itti. 1980’den 1988’e kadar süren İran-Irak Savaşı’nda Batılı silah üreticileri direkt ve dolaylı olarak her iki tarafa da silah tedarik etti, savaş boyunca Batılı devletlerin Irak ve İran’a değişen dayanağından yararlandı.
Gerçekten de çokuluslu şirketler artan globalleşme ve ABD liderliğindeki global sistemin zorlanmasıyla memleketler arası faaliyetlerini genişlettikçe, hem ABD hem de ABD çıkarlarına düşman ülkelerle iş alakalarını sürdürmek zorunda kalıyor. Ayrıyeten bu şirketler, şiddeti sürüncemede bırakacak ya da tırmandıracak formda, direkt ya da dolaylı olarak başka ülkelerdeki iç çatışmaların aykırı taraflarını körüklemeye kalkışıyor.
Ukrayna’daki savaş, çokuluslu şirketlerin mali çıkarlarıyla çatıştığında ABD de dahil olmak üzere rastgele bir hükümetin talimatlarıyla tam olarak uymaya daha az istekli hale geldiklerini ortaya koydu. Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhak etmesine ve Ukrayna’nın Donbass bölgesinde bir vekalet savaşı başlatmasına karşın çok sayıda Batılı şirket her iki ülkede de faaliyet göstermeye devam etti. Rusya’ya vergi geliri, teknolojik uzmanlık, eser ve çalışan bilgisi sağlayarak Rusya’nın savaş gayretlerini desteklemesini kolaylaştırdı. Bununla birlikte Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı geniş çaplı işgalinin akabinde birçok Batılı şirket Rusya’dan çıkarak yaptırımlara uyma ya da kârlı devlet kontratlarına ve 145 milyonluk tüketici pazarına erişimi sürdürme ikilemiyle karşı karşıya kaldı.
Buna karşın birçok şirket kamuoyu baskısı ve yaptırımlar nedeniyle Rusya’dan ayrılırken, öteki şirketler değerli çıkış maliyetlerini münasebet göstererek ülkede kaldı. Rusya’yı resmen terk eden ya da terk etme niyetini açıklayan başka şirketlerse Rusya’da faaliyet göstermeye devam ediyor ve Kremlin’in yaptırımların tesirini azaltma mahareti için çok değerli olduklarını kanıtladılar. Bu ortada, Rusya’nın en kıymetli ortağı olan Çin’in bile en büyük ticari drone şirketi DJI’ın hem Rusya hem de Ukrayna için en büyük drone sağlayıcısı olarak ortaya çıkması, kârın güçlü cazibesini ve milletlerarası pazarların jeopolitik ittifaklardan bağımsız olarak savaş bölgelerine eser akışına nasıl müsaade verdiğini gösteriyor.
Batı’yla Çin ortasındaki tansiyon son yıllarda daha da artarken, Batılı şirketler de alakalarını kesmeleri istikametinde artan bir baskıyla karşı karşıya kaldı. Google, IBM ve Cisco üzere ABD’li teknoloji devleri, görünüşte mahallî kullanım için de olsa, Çin’in güvenlik yeteneklerinin geliştirilmesine yardımcı oldukları gerekçesiyle tenkitlere maruz kaldı. 2019 yılında NBA yetkililerinin Çin’in Hong Kong’daki demokrasi yanlısı protestolara verdiği reaksiyona ait yorumları, NBA’in Çin’deki operasyonları için önemli mali sonuçlar doğurdu ve Beyaz Saray’dan “Çin’in parasının ve pazarlarının cazibesine boyun eğen” şirketleri eleştiren bir cevap aldı.
Yine de Beijing, yabancı şirketleri bölücü hususlarda kendi hükümetlerinden başka bir duruş sergilemeye ya da en azından tarafsızlık sağlamaya zorlamaya devam ediyor. Birçok ABD şirketi halihazırda Çin’de yurtiçinden daha fazla gelir elde ediyor ve dünyanın en büyük ikinci iktisadı ve en büyük tüketici pazarını dışlamak istemiyor.
Çokuluslu şirketler neoliberal globalleşmenin son birkaç on yılında tarihi olarak ABD’ye hürmet çerçevesinde faaliyet göstermiş olsa da, ABD liderliğindeki milletlerarası nizama yönelik meydan okumalar birçok şirketin durumlarını yine gözden geçirmesine neden oldu. Bu dinamik, globalleşen tedarik zincirleri ve pazarlarla birleştiğinde, birtakım çokuluslu şirketleri jeopolitik çatışmalarda birden fazla tarafı görece cezasızlıkla destekleyebileceklerine ve eser ve hizmetlerinin devletin talimatlarından bağımsız olarak muhtemelen istenen gayelere ve ortaklara ulaşacağına inanma konusunda cesaretlendirmiş üzere görünür.
Şirketler Washington’la tıpkı safta yürümek yerine, ABD’yle bağlarını muhafazaya çalışırken birebir vakitte ABD’ye düşman ülkelerle bağlarını sürdürmeye ve geliştirmeye daha istekliymiş üzere görünür. Bu yaklaşım jeopolitik tansiyonları tırmandırma ve çokuluslu şirketlerin kâr güdüleri, merkezlerinin bulunduğu hükümetlerin dış siyasa gayelerinden farklılaştığı için ABD liderliğindeki global nizamın iltisakını zayıflatma riski taşır.
Daha da değerlisi, globalleşme ilerledikçe, çokuluslu şirketler sivil çatışmalara ve kırılgan yönetişimin olduğu bölgelere giderek daha fazla dahil oldu. Birtakım durumlarda, isyancı kümeleri ve hükümetleri destekleyerek tansiyonları faal bir biçimde tırmandırdı. Dünyanın en büyük tarım şirketlerinden biri olan Chiquita Brands International S.à.r.l., 1990’lı ve 2000’li yıllarda Kolombiya’daki operasyonlarının güvenliğini sağlamak için hem isyancı kümesi FARC’a hem de sağcı paramiliter kümelere para ödediğini itiraf etmiştir.
Çatışmalarda birden fazla tarafı destekleyen şirketlerin bu uygulaması, çoğunlukla kaynaklara erişimi garanti altına almak için faaliyet yürüttükleri Afrika’da bilhassa göze batar. Nijerya’da ABD şirketleri Shell ve Chevron, petrol ve gaz çıkarlarını korumak için isyancı kümelere ödeme yaparken Nijerya devletine vergi ve kalkınma fonları sağladı. Benzeri bir biçimde, Afrimex (UK) Ltd. ve Belçika merkezli Trademet SA üzere madencilik şirketleri Demokratik Kongo Cumhuriyeti‘nde (DRC) faaliyet gösteren isyancı kümelere ödemeler yaptı ve DRC’yle birlikte çalıştı.
Çinli madencilik şirketlerinin de Nijeryalı militan kümelere ülkedeki maden rezervlerine erişim için ödeme yaptığı ve Nijerya devletiyle iş yaptığı sav ediliyor. Myanmar’da çeşitli Çinli ve Taylandlı firmalar, askeri cuntayla resmi olarak antlaşmalar imzalarken, doğal kaynaklar açısından güçlü bölgeleri kontrol altında tutan etnik silahlı kümelerle gizlice alaka kurarak ikili bir yaklaşım izledi.
Madencilik, kereste ve tarım şirketleri de Halk’ın Yeni Ordusu (NPA) ve Filipinler’deki Lepanto Consolidated Mining Company ve Philex Mining Corporation üzere şirketler de dahil olmak üzere öteki isyancı kümelere “devrim vergileri” ödedi ve Filipinli yetkililerin resmi kınamasına yol açtı. Bu ortada bir mühendislik danışmanlık şirketi olan Louis Berger Group, Afganistan’da Taliban ve öteki kümelere tedarik konvoylarını ve inşaat projelerini müdafaaları için ödeme yaparken ABD ordusu için de mukaveleler yaptı.
Bankalar ve tahsilat ağları da dolaylı olarak belirlenmiş terörist ve kabahat kümelerinin finansmanını kolaylaştırır ya da buna göz yumar. 2020’de yayınlanan FinCEN Belgeleri, Arab Bank’ın 2014 yılında Hamas’a bilerek para aktarmaktan sorumlu bulunmasına karşın, İngiltere’deki Standard Chartered PLC üzere bankaların Arab Bank müşterileri için milyonlarca doları nasıl tahsil ettiğini de ortaya koydu.
Şirketlerin çatışma bölgelerinde, bilhassa de devlet yaptırımlarının zayıf olduğu bölgelerde artan direkt ve dolaylı rolüne özel askeri ve güvenlik şirketleri (ÖAGŞ’ler) de öncülük eder. Bu şirketler ekseriyetle yatırımları ve işçisi korumak için öteki özel aktörler tarafından istihdam edilse de doğal eğilimleri çatışmaları çözmek yerine yönetmek ve uzatmaktır. Bilhassa Afrika genelinde, ÖAGŞ’ler devletlerin yanı sıra özel çıkarlara da hizmet etmek için vardır. ÖAGŞ’ler global çapta artan kullanımı, çokuluslu şirketlerin stratejik çıkarları geliştikçe dayanaklarını çatışan taraflar ortasında süratle değiştirebilmeleri ve çatışmaların körüklenmesi ve sürüncemede bırakılmasında potansiyel olarak çok daha aktif bir rol üstlenmeleri konusunda telaşlara yol açtı.
Elbette devletler de çatışmalarda rakip aktörleri sistemli olarak takviyeler. Rakip siyasi kümeler, değişen çıkarlar, siyasi menfaatler, iktisadî nedenler, çaresizlik ve istikrarsızlığı teşvik etme dileği. Suriye İç Savaşı’nda Pentagon tarafından finanse edilen Suriyeli isyancılar, Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından desteklenenlere karşı savaştı. Bu ortada Suriye devletinin kendisi de İslam Devleti’ne (İD) çaldığı petrol ve doğalgazı geri alması için para öder ve öteki isyancı kümeleri İD ile savaşmaları için dayanaklar.
Ama şirketlerin çatışma bölgelerinde birden fazla tarafı daha etkin bir biçimde desteklemesi, kendi bölgelerini ve tesir alanlarını paylaşması riski, kendi topraklarını askeri güç ve ticaret monopolleri aracılığıyla yöneten Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’ne emsal biçimde kaygı verici bir olasılıktır. Çokuluslu şirketlerin devletlerarası çatışmalarda daha net taraflar seçmesi istikametindeki beklentiler azalmaya devam ederken, mali çıkarlarına hizmet ettiği sürece devlet dışı aktörlerin yer aldığı devlet içi çatışmaları körüklemelerini ve sürüncemede bırakmalarını engelleyen pek bir şey yokmuş üzere görünür. Çatışmaları şekillendirme kabiliyetleri artmaya devam edecek üzere göründüğünden, çatışma bölgelerinde faaliyet gösteren ÖAGŞ’lerin ve çokuluslu şirketlerin düzenlenmesi ve hesap verebilirliğinin güçlendirilmesi için hemen harekete geçilmesi gerekir.
*Bu yazı, S. Fazilet Türközü tarafından John P. Ruehl’in Bağımsız Medya Enstitüsü’nde yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
