Her park bir sığınaktır

İstanbul’da kamusal alanlar her vakit tartışma konusu olmuştur. Bazen bir parkın kapatılmasıyla, bazen bir meydanın tekrar düzenlenmesiyle, bazen de yeni bir AVM projesiyle… Akademiden medyaya, sivil toplumdan kamuoyuna kadar pek çok aktör, bu alanların neye hizmet ettiği ve kimler için var olduğu sorusunu tekraren sordu, sormaya da devam ediyor. Geçtiğimiz günlerde Marmara’da meydana gelen 6,2 büyüklüğündeki zelzele ve akabinde gelen artçılar bu tartışmaları tekrar gün yüzüne çıkardı: “Gerçekten hazır mıyız?”

İstanbul’da toplanma alanı problemi uzun müddettir gündemde. AFAD, 2020’de kent genelinde yaklaşık 3 bin acil toplanma alanı olduğunu açıklamıştı. Lakin bu sayı yıllar içinde arttı. 2024’te, İstanbul Planlama Ajansı’nın bir toplantısında konuşan İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu güncel sayıları paylaştı: İstanbul’da artık 5.636 toplanma alanı ve toplamda 2.453 hektarlık süreksiz barınma alanı bulunuyor.

Bu sayılar kulağa üzücü gelmiyor, değil mi? Lakin alana indiğinizde işler değişiyor. Zira bu alanlar kağıt üzerinde ne kadar nizamlı görünse de pratikte epeyce sıkıntılı. Kimileri mahalle ortalarına sıkışmış, kimileri neredeyse binaların gölgesinde kalmış durumda. Araçlar park etmiş, konteynerler yol ortasında, tabelalar ya hiç yok ya da yanlış taraf gösteriyor. Hatta birtakım alanlara ulaşmak bile mümkün değil. Güya “boş bulduk, burayı toplanma alanı ilan edelim” denmiş üzere. Halbuki afet anında bu alanlar hayati ehemmiyet taşıyor. Bu alanlar yalnızca insanların bir ortaya gelmesini değil sistemli bilgi transferini, inançlı beklemeyi, süreksiz barınmayı da mümkün kılmalı. Bugün bu kuralları sağlayan alan sayısı epeyce az.

İstanbul, Türkiye nüfusunun neredeyse yüzde 20’sine mesken sahipliği yapıyor. Ülkedeki tüm AVM’lerin üçte biri bu kentte. IPA’nın yaptığı bir tahlile nazaran, İstanbul’daki 95 büyük AVM, teorik olarak 40 bin kişiyi ağırlayabilecek büyüklükte. Fakat şöyle bir düşünün: Bu AVM’lerin birden fazla evvelce kamusal toplanma alanı olarak belirlenmiş yerlerde yükseliyor. Parkların, boşlukların, nefes alınacak alanların yerinde. Yani bugün süreksiz barınma için “kullanabileceğimiz” alanlar, aslında geçmişte kamunun olan fakat vakitle özel dala devredilen yerler. Kentsel dönüşüm yalnızca binaları değil kolektif hafızayı ve afet dayanıklılığını da dönüştürüyor.

Son 20 yılda, kamuya ilişkin 78 donatı alanı, yani parklar, yeşil alanlar, kamusal toplumsal donatılar, yapılaşmaya açıldı. Bu alanlarda toplamda 3,5 milyon metrekarelik kamu alanı kaybedildi ve yerine 16 milyon metrekareye yakın yeni bina dikildi. Üstelik bu inşaatların büyük kısmı özel şirketler tarafından yapıldı, toplumsal konut niteliği taşıyan kamu takviyeli projeler yalnızca dört taneydi. Yani kamuya ilişkin alanlar direkt özel bölüme devredildi ve birden fazla vakit AVM’ler, rezidanslar ya da ofis blokları olarak yine şekillendirildi.

Peki, mevcut toplanma alanları kâfi mi? Resmi olarak İstanbul’da bugün 5.600’ü aşkın toplanma alanı bulunuyor. Birinci bakışta bu sayı kulağa kâfi üzere gelse de işin aslı o denli değil. Ortalamada her bir İstanbulluya sadece yaklaşık 3 metrekarelik toplanma alanı düşüyor. Lakin bu ortalamadan ibaret. Detaylara inince tablo çok farklı: Birtakım semtlerde kişi başına düşen alan, neredeyse bir A4 kağıdının üçte biri kadar, yani ayakta bile durmaya yetemeyecek kadar küçük. Yaklaşık 6 milyon kişi 0,5 metrekarenin altında bir alana, 3 milyon kişi ise 1 metrekareden az bir toplanma alanına sahip. Aslında 10 milyondan fazla İstanbullu, afet anında inançlı bir biçimde toplanabilecek kâfi alandan yoksun durumda.

Bu datalar bize şunu gösteriyor: Kentsel dönüşüm projeleri sadece bina yenilemekle hudutlu kalmamalı. Birebir vakitte kamusal alanları muhafazalı, bu alanları afet anlarında insanların nefes alabileceği, barınabileceği yerlere dönüştürebilmeli. AVM’ler yerine parkların, beton kuleler yerine açık ve erişilebilir alanların çoğalması gerekiyor. Zira afetlere karşı sağlam bir kent yalnızca sağlam binalardan değil, insanların bir ortaya gelebileceği, inançta hissedebileceği ortak alanlardan da oluşur.

Öyle ki kamuya ilişkin bu donatı alanları üzerinden özel bölüm lehine sağlanan yaklaşık 85 milyar dolarlık yarar, İstanbul’daki tüm orta ve üstü riskli yapıların dört sefer dönüştürülmesini mümkün kılabilecek bir büyüklükte. Lakin bu kaynaklar dönüşüm yerine ticarileşmeye aktarılmış, kamusal alanların güvenlik, erişim ve eşitlik temelindeki fonksiyonları ise sistematik biçimde zayıflatılmış. AVM’lerin “barınma alanı” olarak kıymetlendirilmesi, bu politik tercihlerin direkt sonucudur: kamusal olanın yerini ticarileşmiş, erişimi kısıtlı ve çoğunlukla dışlayıcı alanlar aldı. Münasebetiyle, kentsel dayanıklılık sırf bina sağlamlığı değil, kamusal planlama iradesi, toplumsal eşitlik ve mekansal adaletle birlikte düşünülmelidir.

Burada küçük lakin değerli bir parantez açmak isterim, Türkiye’de afet toplanma alanları aslında o denli özensiz belirlenmiyor. Yani “boşluk bulduk, haydi burası olsun” üzere bir mantık kağıt üzerinde geçerli değil. Bu alanlar, afet anında insanların inançlı bir halde toplanabileceği açık, erişilebilir ve altyapı açısından uygun bölgeler olarak tanımlanıyor. Süreç ise AFAD’ın (Afet ve Acil Durum İdaresi Başkanlığı) uyumunda yürütülüyor; belediyeler ve Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı da bu işin paydaşları. Hukuksal olarak da destekler mevcut: 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, Belediye Kanunu, İmar Kanunu ve İçişleri Bakanlığı’nın afet yönetmelikleri üzere birçok yasal düzenleme devrede.

Peki, o halde sorun ne? Sorun şu ki bu alanlar sistemde kayıtlı olsa bile yasal olarak imar planlarında “toplanma alanı” olarak işaretlenmediyse kolay bir halde yapılaşmaya açılabiliyor. Bir gün boş bir park, sonraki gün bir alışveriş merkezi ya da konut projesine dönüşebiliyor. Plan değişiklikleri ya lokal meclislerde alınıyor ya da direkt merkezi idarenin müdahalesiyle hayata geçiyor. Yani sorun yalnızca teknik değil tıpkı vakitte politik.

Bu yüzden afet toplanma alanlarını korumak yalnızca planlama sorunu değil, birebir vakitte bir kamusal kontrol problemi. Bu noktada kamuoyunun, meslek odalarının ve sivil toplumun rolü hayati ehemmiyet taşıyor. Aksi halde İstanbul üzere büyük bir kentte, yıllar evvel afet anı için ayrılmış alanlar birer birer AVM’ye, rezidansa, otoparka dönüşüyor. Bu yalnızca kentsel dayanıklılığı değil, kentte yaşayanların kamusal alanlara erişimini de direkt etkiliyor.

Kamusal alanlar metalaştıkça, yani ekonomik kıymet üzerinden değerlendirildikçe, bu alanlarla kurduğumuz bağlantı de dönüşüyor. Parklar, meydanlar, açık alanlar artık birlikte nefes aldığımız, sosyalleştiğimiz, kriz anlarında bir ortaya gelebildiğimiz yerler olmaktan çıkıyor. Yerlerini “müşteri olduğumuz” alanlar alıyor. Bu yüzden İstanbul’un kamusal alan planlamasına bakarken, AVM’leri yalnızca ekonomik yatırımlar olarak değil, birebir vakitte mekansal sömürünün ve eşitsizliğin göstergeleri olarak da okumamız gerekiyor. Öte yandan, bugün “barınma kapasitesi” açısından değerlendirdiğimiz birçok AVM’nin ya da devasa özel proje alanlarının, bir vakitler kamusal toplanma alanı olduğunu unutmamak gerekiyor. Bu alanlar vaktinde gerçek halde korunmuş olsaydı, İstanbul çok daha kapsayıcı, adil ve erişilebilir bir kriz altyapısına sahip olabilirdi.

Üstelik 2024 Dünya Risk Raporu da bu tabloyu doğruluyor. Türkiye, afet riski ve kırılganlık açısından dünyada 193 ülke ortasında 35. sırada. Yani epey riskli bir pozisyondayız. Ülkenin risk endeksi 14,48 üzere önemli bir puanla bedellendiriliyor, bu da demek oluyor ki kırılganlık yüksek, ahenk kapasitesi düşük ve müdahale kapasitesi hudutlu. Bu kadar yüksek risk altındayken toplanma ve barınma altyapılarının yetersiz kalması, açıkça tekrar düşünülmesi gereken bir duruma işaret ediyor.

1999 Marmara Depremi’nin akabinde İnşaat Mühendisleri Odası (İMO) İstanbul’da ek 480 toplanma noktası belirlemişti. Bugün gelinen noktada bu alanların yarısından fazlası (yaklaşık 270 tanesi) imara açılmış durumda. Yerlerine ne mi yapıldı? AVM’ler, rezidanslar, kamu binaları. Yani bir manada afet için ayrılmış kamusal güvenlik alanları, kentteki rantın yeni odaklarına dönüşmüş oldu.

Bu dönüşüm sürecinin en çarpıcı ve tahminen de en sembolik örneklerinden biri Şişli’de karşımıza çıkıyor: Trump Towers. Bugün rezidans ve AVM olarak bildiğimiz bu yapı bir vakitler afet toplanma alanıydı. Ancak bu alan özel bölüme devredildi ve mimarlığını Brigitte Weber’in üstlendiği lüks bir projeye dönüştürüldü. Tıpkı kıssayı İstanbul’un pek çok yerinde tekrar tekrar görüyoruz. Kartal’daki Haldun Erdoğan imzalı, mimari projesi yarışla seçilen Anadolu Adliyesi mesela. Burası, vaktinde çadır kent kurulması planlanan bir alandı. Bu listede birçoğumuzun bildiği yapılarda yer alıyor, Mecidiyeköy’deki Ali Sami Yen Stadı’nın yerine yapılan Torun Center, Ağaoğlu My City, Halkalı’daki TOKİ Avrupa Konutları ve Acıbadem’deki Akasya AVM de o denli. Şu an Bakırköy Adliyesi Ek Hizmet Binası olarak kullanılan bina da dahil, hepsi bir vakitler “afet anında inançlı alan” olarak ayrılmış. Bugün bu alanlar, alışveriş merkezleri, yüksek yapılar ve kamu binalarıyla dolu.

Zeytinburnu’ndaki örnekler de epey dikkat cazibeli: Sahilpark Veliefendi (YDA İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş.), mimarı Tashin Alpar olan ve tarihi yarımada silüetini bozduğu için Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın dahi “eleştirdiği” Onaltı Dokuz projesi ile Chapman Taylor imzalı Forum İstanbul AVM üzere yapılar, aslında acil durum toplanma alanı olarak ayrılması gereken bölgelerde yükselmiş durumda. Misal bir durum Bayrampaşa’daki eski Ferhatpaşa Çiftliği üzerinde yer alan Ora AVM için de geçerli.

Liste uzayıp gidiyor. Üsküdar’daki Kiptaş Ünalan Meskenleri, Bakırköy’deki, mimarı Hüseyin Sarı (Keleşoğlu Holding) olan Ataköy Konakları, tekrar Keleşoğlu Holding’e ilişkin Capacity AVM üzere projeler de birebir halde acil toplanma alanlarının üzerine inşa edilmiş durumda. Beşiktaş’ta ise bu tablo daha da çarpıcı: Emre Arolat ve Murat Tabanlıoğlu’nun ortak projesi olan Kuvvetli Center, eski bir toplanma alanının üzerine oturuyor. Selenium Plaza da o denli. Aşçıoğlu İnşaat tarafından yapılan ve mimarı Süleyman Akkaş olan bu yapı da afet sonrası barınma için ayrılmış bir alana yerleştirilmiş.

Tüm bu örnekler sadece mekansal hafızanın silinmesi değil, kamu faydasının sistematik olarak özel sermayeye devredildiği bir dönüşümün izlerini taşıyor. Bugün İstanbul’da afet dayanıklılığı üzerine konuşmak isteyen herkesin, bu rant temelli yapılaşma sistemini göz arkası etmeden probleme yaklaşması gerekiyor.

Ama bu sürecin tahminen de en trajik kısmı şu: Kenti hakikaten afetlere karşı hazırlamak için çalışan beşerler bugün misyonlarından uzaklaştırılmış durumda. İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun yanı sıra İBB’nin eski Zelzele ve Kentsel Dönüşüm Daire Başkanı Tayfun Kahraman ve İmar ve Şehircilik Daire Başkanı Gürkan Akgün, tüm bu uğraşların ortasında siyasi münasebetlerle tutuklandı. Bu tutukluluk hali, 6,2 büyüklüğündeki zelzelenin merkez üssü olan Silivri’de devam ediyor. Düşünsenize, bir yandan kentte binlerce insan risk altında, öte yandan o kenti hazırlamakla misyonlu bireyler cezaevinde. Bu, yalnızca sembolik bir çelişki değil direkt kent güvenliğine dair derin bir kırılmaya işaret ediyor.

Tayfun Kahraman’ın Silivri Cezaevi’nden gönderdiği ileti, bugünkü tabloya en net karşılığı veriyor aslında. “Her bir park, afet ve felaketlere karşı canımızı koruyacağımız sığınaklar, toplanma alanlarıdır. Bunlardan en merkezi ve değerlilerinden olan Seyahat Parkı’nın korunması bu nedenle değerliydi. Parkın korunması için türel gayretimizin bedeli 3 yıldır devam eden tutsaklığım oldu [..] Parklarımıza ve zelzele toplanma alanlarımıza sahip çıkalım. Hiçbir rant, insan canından kıymetli değil.” Bu cümle, yalnızca bir ikaz değil tıpkı vakitte bir itiraz, bir vicdan daveti.

Benzer biçimde, Ekrem İmamoğlu da, merkezi idaresi afete karşı hazırlık sürecinde işbirliğe çağırıyor, “…kentsel dönüşümden altyapı ve üst yapı güçlendirmelerine, yeşil alanlardan ulaşıma, tabiatın korunmasından kentsel gelişim prensiplerine, finansmandan bütün kurumlarla iş birliğine, İstanbul ve yakın bölgesini kapsayan geniş çaplı bir çalışma zorunluluktur” diyerek büyük resmi çiziyor. İstanbul Planlama Ajansı Lideri Buğra Gökce ise tekrar hükümete ve profesyonellere, benzeri bir halde, birlikte süratli aksiyon alınması için davette bulundu: “İstanbul ve Türkiye için, yapı stoğunun güçlendirilmesine yönelik düzenleme yapılsın ve kaynaklar kentlerimizi zelzele ve afetlere karşı güçlendirmek için ayrılsın. Öbür İstanbul yok!”

Tüm bu sözler bize şunu söylüyor: Bir kent sırf yolları, binaları, altyapısıyla değil o kenti sahiden halk için planlayan insanların emeğiyle inançlı hale gelir. Afetlere karşı dayanıklılık sırf mühendislik projeleriyle sağlanamaz. Bu dayanıklılık, iştirakçi idareyle, bilimsel akılla, kamu faydasına öncelik veren anlayışla ve kamusal alanları müdafaa iradesiyle mümkündür. İstanbul’un güvenliği için çalışan insanların susturulması, sırf adalete değil birebir vakitte kent hakkına karşı önemli bir müdahaledir.

Bu noktada mimarların, kent plancılarının ve mühendislerin sorumluluğu daha da büyüyor. Zira mesleksel etik, sadece “bir bina tasarlamak” demek değildir. O bina kimin için, nerede ve neyin kıymetine yapılıyor? Bu sorulara yanıt vermek de mesleğin bir kesimidir. Ne yazık ki bugün birçok profesyonel, “Ben yapmasam diğeri yapacaktı” diyerek bu sorumluluktan kaçıyor. Meğer bu tavır sırf ferdî etik değil kolektif hafıza, toplumsal güvenlik ve kamusal fayda ismine da önemli yaralar açıyor.

Son olarak, şunu unutmamak gerekir: Kent hakkı, inançlı, erişilebilir ve adil bir kentte yaşama hakkıdır. Bu hakkı savunmak sadece yöneticilerin ya da siyasetçilerin değil, birebir vakitte çizenin, tasarlayanın, planlayanın ve inşa edeni de dahil olmak üzere hepimizin sorumluluğudur. Kentsel mekânlar, rant üretmenin değil; birlikte ömrün, dayanışmanın, nefes almanın tabanıdır. Aksi takdirde yaşadığımız her felaket, yalnızca doğal değil; birebir vakitte mesleksel ve ahlaki bir çöküşün de göstergesi olacaktır.

Kaynakça

• AFAD (Kasım 15, 2020). Toplanma alanları hakkında basın açıklaması.
• BirGün (Nisan 24, 2025). Merkez üsten uyardılar: En değerlisi insan canı.
• İnşaat Mühendisleri Odası (2015). İstanbul’un zelzele toplanma alanları imara açıldı.
• ArcGIS (n.d.). İstanbul AVM haritası.
• İstanbul Planlama Ajansı-IPA (2024). Kent Gündemi Araştırmaları 2024.
• Bündnis Entwicklung Hilft, & Institute for International Law of Peace and Armed Conflict-IFHV (2024). WorldRiskReport 2024: Focus—Multiple Crises. Bündnis Entwicklung Hilft.
• İTÜ Vakfı (2024). İstanbul Büyükşehir Belediyesi zelzele odaklı çalışmalar.
• İstanbul Planlama Ajansı – IPA. (2020). 6306 sayılı maddeyle riskli alan ilanlar ile öncelikli dönüşüm alanları uyuşmuyor!
• Mimdap (2025). İstanbul’da zelzele toplanma alanlarındaki yapılar.