Herkes haklıysa kim haksız?

Her durumda haklı olduğuna inanmak gerçek irtibatın ve yakın alakaların önünde önemli bir pürüz oluşturuyor. En kolay manasıyla sağlıklı irtibatın birinin kendini söz etme ve anlaşılma başkasının de onu manaya isteği olarak düşünürsek, manaya dileğinin yokluğu bağlantısı ortadan kaldırıyor. Kişiyi yalnızca anlatan, bir görüşü savunan, çoğunlukla yargılama eşliğinde karşısındakini ikna etmeye çalışan tek taraflı bir söz (hatta dayatma) eforuna götürüyor. Manaya isteğinin yerine haklı olma dileğini geçiriyor.

Haklılık inancını kestirim edemeyeceğimiz kadar çok yerde görüyoruz, kimimiz bu inancı taşıyoruz da. Haklı olma gereksiniminin bireylere ve kültürlere nazaran birbirinden çok farklı nedenleri var. Fakat ortak başlıklar altında toplayacak olursak haklılık hem ferdi hem de toplumsal boyutta güç, güvenlik, olumlu benlik algısı ve onaylanma gereksinimleriyle alakalı. Şayet yakın etrafınızda telaffuzlarıyla ve yaptıklarıyla her şartta kendini haklı bulan birileri yoksa şanslı sayılırsınız lakin bu yeniden de direkt maksat olabileceğiniz gerçeğini değiştirmiyor.

Toplumsal ahlak kavramı öne sürülerek getirilen yasaklar ve cezalar, ansızın elimizden alınan haklar, doruktan inme kısıtlamalarla ömürlerimizi sürdürmeye çalışıyoruz. “Ben istedim oldu” rejimi, haklılık inancını toplumun tüm hücrelerine sızdırarak emsal tavrı sokaklarda ve meskenlerde görmemize neden oluyor. İnsanların bayanların giysisine, bayanların saat kaçta nerede dolaşacağına, bayanların bebeklerini nasıl doğuracağına, bayanların nerelerde çalışabileceğine, bayanların davranışlarına, hatta (büyük bir acıyla söylüyorum) bayanların yaşama hakkına özgürce karışabilme hamasetine hepimiz şahit oluyoruz. Bu o denli bir haklılık inancı ki, bildiği doğruyu savunmanın daha ötesinde diğerlerine öfkeli bir müdahale biçimi.

Biraz düşününce, doğruluğuna inandığı bir görüş kişiyi nasıl haklı yapar ki? Üstelik bazılarının de haklı olduğuna inanması için bir görüşe de muhtaçlığı olmuyor. Bir bayanı yahut çocuğu taciz eden, yalnızca kendi inanç sistemine alışılmamış bulduğu için oburlarının davranışlarına ve giysisine kelamlı yahut kelamlı olmayan yollarla müdahil olan, toplu taşımada yayılarak oturan, diğerlerini rahatsız etmekten çekinmeyen, sokağa tüküren, kaldırıma park eden, trafikte magandalık yapan, yalnızca yapabildiği için kötülük yapan herkes haklı olduğuna inanır. Bir de yasalar gereği cezalandırılmayacağını, toplum içinde pozisyonunu rahatlıkla sürdürebileceğini bilir, haklılık inancı pekiştikçe pekişir.

Ailelerden ve arkadaşlardan oluşan daha küçük çemberlerde ise yakın ilgiler ve samimiyetin varlığı bazen haklılık inancı için yapay bir çatı oluşturur. Aile, partner yahut yakın arkadaş ilgilerinde beklentilerin olması sağlıklıdır. Bunu sağlıklı yapan şey de beklentilerin adaletli olması ve karşılanmasının gönüllülük aslına dayanmasıdır. Münasebetin temel gereksinimlerinden empatinin yokluğunda, beklentiler kişinin kendi paha sistemine ve duygusal gereksinimine nazaran belirlenir. Başkasının bakış açısını ve şartlarını nitekim anlamakta zahmet çeken kişi kendi görüşünü savunurken karşısındakinin de tıpkı görüşte olması için ısrar eder hatta tahminen de zorbalık yapar. Yakın bağlardaki manipülasyon, his sömürüleri ve küslük üzere ruhsal şiddet, ekonomik talepler yahut direkt tabir edilen his odaklı beklentiler genelde haklılık inancının davranışsal dışavurumudur.

Daima haklı hissetmek ile her durumda haksız hissetmek neredeyse birbiriyle birebir yere çıkar. İkisi de dar bir bakış açısının temsili olmakla birlikte içgörü ve ferdî farkındalığın hudutlu olduğunu söyler. Kim bilir, tahminen de bu yüzden bilhassa yakın alakalarda ebediyen haklı hisseden ve sürekli kendini kusurlu hisseden birbirine kimyasal bir çekimle bağlanır.

Peki, haklı olmaya neden bu kadar muhtaçlık duyuluyor? Nasıl oluyor da anlamak ve anlaşılmak haklı olmak kadar kıymet görmüyor? Haklılık hem toplum ilgisinde hem de şahsî bağlarda bir çeşit güç ve denetim aracı olarak kullanılır. Kendini haklı bulan (bir de bu bahiste etraftan takviye gören) kişi başkalarını yönetme, oburlarının davranışları üzerinde kelam sahibi olma hakkını da kendinde bulur. Münasebetiyle haklılık inancıyla kişi, başkalarına kısıtlamalar, baskılar ve şiddetin her tipini uygulayabileceği bir gücünün olduğuna inanır.

Haklı olmaya bu derece değer atfedilmesinin bir öteki sebebi bireylerin özdeğerlerini haklılıkları üzerinden biçmeleri. Fakat ve fakat haklı olduğu sürece kendini bedelli ve kıymetli hisseden şahıslar için başkalarıyla fikir çatışması yaşamak, beklentilerinin karşılanmaması epey yıkıcı tesire sahip olabilir. Bu tesirle karşılaşmamak için baskıcı ve büyüklenmeci bir yaklaşımla haklılık inancına tutunur. Onaylanma ve aidiyet muhtaçlığının da haklılık inancı için bir motivasyon kaynağı olduğunu söyleyebiliriz. Bir topluma yahut kümeye ilişkin olmak ve bu küme tarafından kabul gördüğünü bilmek en temel duygusal gereksinimlerden biri. Kişi, içinde bulunduğu kültürün kıymet yargılarını savunduğu vakit toplumsal olarak kabul görür ve onaylanır. Haklılık savlarının kümenin doğrularıyla örtüşmesi de aidiyet gereksinimini karşılamış olur.

Haklılığın ferdî çerçevede ve toplumsal bağlamda daha derin köklerini bulmak mümkün. Haklılığa atfedilen güç, iktidar, yüksek benlik pahası üzere manalar şahısları ve toplumları esnemeyen, dar bir bakış açısına mahkum eder. Böylelikle bağlantıya ve alakalarda karşılıklılık prensibine mahzur olan haklılık tutkusu uzun vadede kişisel duygusal muhtaçlıkları ve toplumsal güvenlik muhtaçlığını karşılamaz. Lakin “haklı olan” genelde haklılığından vazgeçmek istemediği için süregelen münasebet biçiminden ve işleyişten şad olmayan kişinin mevcut duruma kendi katkısını fark edip o katkıyı sistemden çekmesi gerçek değişimi başlatacak şeylerden biri olabilir.