Hesaplaşma vakti

1.

Kuşatma altındaki bir ülkenin stratejik bir su yolunu kapatması, dünya iktisadı tarihinde nadiren görülen azametli olaylardandır. Bu türlü bir olay, savaş sonrası periyotta sadece iki defa yaşandı. Mısır, 1956’da Süveyş Kanalı’nı beş aylığına kapatmıştı; bu aksiyon, Britanya’nın imparatorluk para ünitesini çökertmiş ve petro-dolar çağını başlatmıştı. Bu da küçücük bir ülkenin kendisini boyunduruk altına alan ekonomik tertibe önemli ziyanlar verebileceğini birinci kere göstermişti. Artık de İran dünyada deniz yoluyla taşınan petrolün dörtte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nı fiilen ablukaya aldı. Artık sıkıntı bu krizin Amerikan hegemonyasının sonunu müjdeleyip müjdelemediği, ABD’nin yerini kimin yahut neyin alacağına dair uğraşın başlangıcına işaret edip etmediğidir.

ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş, üç binden fazla gemiyi Basra Körfezi’nde mahsur bıraktı, dünya petrol arzında günlük 11 milyon varilin üzerinde bir kayba yol açtı. Hidrokarbon temelli tedarik zincirlerinin tamamında aksamalar yaşandı, sadece petrol ve gaz ihracatında değil, gübre üretiminde kullanılan ürenin, yarı iletkenlerin muhtaçlık duyduğu helyumun ve savunma teçhizatında kullanılan kükürtün tedarikinde de aksaklıklar yaşanıyor. Batı’nın yaptırımları altında uzun vakittir ızdırap çeken İran, bu ekonomik silahı artık şahsen kullanmaya başladı.

Bu kriz, yıkıcı ve zincirleme tesirler yaratıyor. Kuzey yarımkürede çiftçiler ilkbahar ekimine hazırlanırken gübre stokları tükeniyor. Kıtlığın pençesindeki Sudan’da da durum farklı değil. Mısır ve Sri Lanka, petrol tüketimini kısıtlamak gayesiyle meskenden çalışma uygulamalarını başlattı. Kahire’de dükkanların ve restoranların saat 21.00’de kapatılması emredildi. Won’dan rupiye kadar Asya’daki para üniteleri sermaye çıkışları nedeniyle bedel kaybetti. Türkiye ise lirayı istikrara kavuşturabilmek için milyarlarca dolar harcadı.

Bu sarsıntıların tesirleri nakit zahmeti çeken ülkelerin hudutlarını aşıyor. Büyük bir güç ithalatçısı olan Birleşik Krallık’ta, (hükümetin borçlanma maliyetlerini etkileyen) devlet tahvili faiz oranları 2008 finansal krizinden bu yana görülmemiş düzeylere yükseldi. Dünyanın en büyük petrol ve gaz üreticisi ABD, bu durumdan daha az etkilenmiş olabilir lakin enflasyonun yıl içinde yüzde 4’ü aşacağı kestirim ediliyor. Yatırımcılar hazine tahvillerini o kadar süratle ve büyük hacimlerde elden çıkardılar ki birtakım Wall Street bankaları dijital ekranları terk edip eski yöntem beşerden beşere ticarete geri dönmek zorunda kaldı. Muazzam güç rezervlerine sahip Çin ise bu genel kaosun bir istisnası, tahvil getirileri istikrarını korudu.

Hürmüz krizi, jeopolitik bir hesaplaşma olduğu kadar finansal bir gerilim testi niteliğinde. Bu kriz, ABD dolarının hem dünyanın rezerv para ünitesi hem de kozmik paha ölçütü olarak kararının sonunu getirebilir; bu statü, 70 yıldır Amerikan hegemonyasının temelini oluşturuyordu. Bu devirde dolar, ham petrolün memleketler arası fiyatını (2024’te ham petrol ticareti 1 trilyon doları aştı) ve 100 trilyon dolardan fazla bedele sahip global borcun büyük kısmını belirledi. Son yıllarda artan güç fiyatları doları güçlendirme eğilimindeydi, serveti de kaybı kaldırmakta zorlanacak ülkelerden ABD’ye aktardı.

Hürmüz krizi, her vakit güç ve istikrarsızlığın patlayıcı bir karışımı olmuş bu hidrokarbon-dolar sisteminin şimdi sonuna işaret etmiyor doğal. Lakin hegemonik geçişi sağlayacak yapısal değişimleri açığa çıkarıyor. İran, “düşman olmayan” devletlere ilişkin gemilerin boğazdan geçişine müsaade verdi; tercihen yuan cinsinden 2 milyon dolara varan bir geçiş fiyatı karşılığında. Dünya hidrokarbon-dolardan petro-yuana geçerse, bu durum sterlinin dünya rezerv para ünitesi olarak kararına son veren Süveyş Krizi’ne biraz daha benzeyecektir. Ne var ki, 1956’dan farklı olarak, Global Güney ülkeleri artık ortaya çıkan dünya ekonomik nizamını şekillendirecek kıymetli bir siyasi tesire de sahip olacaktır.

2.

Hürmüz krizi patlak vermeden yıllar evvel Amerikan hegemonyası zati zayıflamaya başlamıştı. Bu zayıflamanın gerisinde yatan sebepler de ziyadesiyle çeşitliydi: doların hakimiyetine karşı artan hoşnutsuzluk, sistemik bir rakip olarak Çin’in yükselişi, fosil yakıt bağımlılığını azaltma uğraşları ve Global Güney’de artan jeopolitik kararlılık.

Dört yıl evvel, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesiyle kıymetli bir dönüm noktası aşıldı. ABD, işgale karşılık Moskova’ya yaptırım uygulamak üzere geniş bir ittifak oluşturdu. Putin ise Avrupa’ya güç akışını keserek misilleme yaptı, bu durumun akabinde Avrupa’da doğalgaz fiyatları denetimden çıktı. Çaresiz kalan Avrupalı başkanlar, pak güç yatırımlarını artırırken ABD’nin sıvılaştırılmış doğalgazı da içeren alternatif fosil yakıt kaynaklarına yöneldi. 2023’e gelindiğinde, kıtanın gaz ithalatının neredeyse yarısı ABD’den geliyordu, ABD’nin petrol ve gaz sanayisi de rekor kârlar elde etti. Güç faturaları yükselirken, Federal Rezerv enflasyonu denetim altına almak üzere faiz oranlarını tekraren artırdı, bu da Amerikan bankalarının gelirlerini yeterlice yükseltti. Doların bedel kazanması ve borç ödemelerinin artması, global döviz rezervlerinde son yirmi yılı aşkın müddettir görülen en büyük yıllık düşüşe neden oldu.

2022’deki güç krizi, emperyalist doların harika baskı gücünü açığa çıkardı: ABD, Rusya’yı neredeyse bir gecede global finans sisteminden koparmayı başardı. Global Güney’in bu gelişmelerden aldığı dersler açıktı: Şayet bu durum Rusya’nın başına gelebiliyorsa, herkesin başına gelebilir. BRICS tepelerinde ve dışişleri bakanlıklarında uzun müddettir tartışılan dolar bağımlılığına alternatif arayışları ağırlaştı. Çin’in Sınırötesi Bankalararası Ödeme Sistemi genişledi. Lokal para ünitelerinde yapılan ikili ticaret mutabakatları katlanarak arttı. 2024’te Mısır, Etiyopya, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İran’ı da içine alarak genişleyen BRICS bloğu, SWIFT üzere dolar merkezli sistemlerden bağımsız ortak bir altyapı düzenlemesi üzerinde görüşmeye başladı. Bu teşebbüslerin hiçbiri derhal doların yerini almaya yetmedi. Kimi ülkeler dolar rezervlerini yeniledi, kimileri altına yöneldi, kimileri her ikisini de yaptı. Lakin hepsi birlikte alternatif bir finansal mimarinin ana çizgilerini oluşturdu.

Rusya’nın işgali, istemeden de olsa global güç piyasalarında ABD’nin hakimiyetini pekiştirdi (ABD, Ukrayna savaşından evvel bile dünyadaki petrol ve gaz üretiminin beşte birini yapıyordu; bu, başka tüm ülkelerden çok daha fazla bir miktardı). Washington bu gücü daha keyfi bir formda kullanarak, piyasa hareketleri ile ekonomik baskı ortasındaki hudutları bulanıklaştırdı. Örneğin, ABD’nin sıvılaştırılmış doğalgaz mukavelelerinde, Katar’ınkinden farklı olarak eserin Avrupa’daki daha kârlı pazarlara yönlendirilmesine imkan tanıyan bir “varış noktası esnekliği” hususu bulunuyordu. Bu durum, Asya’da öteki şeylerin yanı sıra önemli kıtlıklara da yol açtı.

Amerikan hegemonyasının siyasi temelleri bu gelişmelerin akabinde çatırdamaya başladı. NATO’dan ayrılma tehditleri, Kanada ve Danimarka üzere müttefiklere yönelik ataklar ve keyfi gümrük vergisi savaşları: Tüm bunlar, ABD’nin –ve onun hidrokarbon dolarının– istikrar sağlayıcı bir güç olabileceği argümanını paramparça etti. Hegemonya tertip ettiği bölümlerin isteğini gerektiriyorsa, Trump bunu saf bir sömürüye yakın bir şeyle değiştirmiştir: Ya borcunu ya da bedelini öde.

3.

Peki, bu hegemonik geçişin başlangıcı nasıl olabilir? Süveyş Krizi bu mevzuda tarihi bir emsal sunuyor. 20. yüzyılın ortalarında, Avrupa’ya gönderilen petrolün büyük kısmı (Basra Körfezi’nde İngilizlerin denetimindeki petrol alanlarından eseri taşıyan gemilerle) Süveyş Kanalı’ndan geçiyordu. “Sterling petrolü”, ABD’ye karşı devasa borç yükü altında ezilen İngiltere’nin savaş sonrası istikrarsız maliyesini dengelemek için hayati ehemmiyete sahipti. İngiliz birlikleri, İngiliz-Fransız Süveyş Kanalı Şirketi’nin transit fiyatları ve geçiş harçları topladığı Kanal Bölgesi’nde uzun müddettir konuşlanmış haldeydi. Cemal Abdül Nasır, 1954’te bu birliklerin iki yıl içinde çekilmesi konusunda muahede sağlamıştı.

1956’da son İngiliz birliklerinin ülkeden ayrılmasından kısa bir mühlet sonra Nasır’ın Sovyetler’den silah satın aldığını öğrenen ABD ve İngiltere, Asvan Barajı’nın finansmanına ait vaatlerini derhal geri çekti. Nasır, misilleme olarak Süveyş Kanalı Şirketi’ni kamulaştırdı. Bu devralma, kanaldaki gemi trafiğini çabucak durdurmadı lakin Mısır’ın bu su yolunu bir silah olarak kullanabileceğini gösterdi. Sterling petrolünün geçişini zorla teminat altına almak üzere İngiltere, Fransa ve İsrail Mısır’ı işgal etti. Tel Aviv’in bu maceraya katılmak için kendince nedenleri vardı: Mısır, Suudi Arabistan’ın işbirliğiyle, Nekbe’den beri İsrail’e giden petrol tankerlerinin kanaldan geçişini yasaklamıştı.

Nasır’ın verdiği karşılık kolay fakat tesirliydi: Kanalı kapatmak üzere beton yüklü gemileri batırdı. Ekim 1956’dan Mart 1957’ye kadar süren bu kapatma, İngiltere’de şiddetli petrol kıtlığına yol açtı. Akaryakıt karneye bağlandı, kalorifer yakıtı tedariki de kesildi. Harold Macmillan, sterlini korumak üzere çaresizce savunma harcamalarını kesti ve Birleşik Krallık’ın dolar rezervlerini tüketti. 1957’ye gelindiğinde de IMF’nin kurtarma paketini kabul etmeleri gerekecekti.

Bu karışıklık, döviz spekülatörlerini sterlin konusunda harekete geçirdi ve dalga dalga satış dalgaları başlattı. Tansiyon uzadıkça, Eisenhower idaresi Ortadoğu’daki petrol devletlerinin Batı’ya sırtını dönüp Sovyetler Birliği’ne yöneleceğinden ürkmeye başladı. ABD, Süveyş harekatını finanse etmek üzere İngiltere’ye dolar ve petrol sağlamayı reddetti, bu da istenen etkiyi yarattı. İngiltere teslim oldu, askerlerini de geri çekti. İsrail’i ikna etmek daha uzun sürdü. Eisenhower, Tel Aviv’in Sina Yarımadası ve Gazze Şeridi’nden çekilmesinden evvel yaptırım ihtimalini gündeme getirmek zorunda kaldı.

Süveyş Krizi, dünya iktisadının en ücra köşelerinde bile yankılar uyandırdı. Kriz, ABD’nin bilançolarını güçlendirirken, İngiltere’nin global hiyerarşideki pozisyonunu zayıflattı ve sterlini kronik bir istikrarsızlık periyoduna mahkum etti. Londra’nın tarihi merkezi (City of London) dolar piyasalarının danışmanı olmak zorunda kaldı. Tekrar de sterlin dünya ticaretinin üçte birini finanse etmeye devam etti. Dolar sisteminin konsolide olması için Bretton Woods’un çöküşü, 1970’lerin OPEC krizi, Volcker şoku ve 1980’lerin global borç krizi üzere olayların yaşandığı birkaç onyılın daha geçmesi gerekecekti.

Geriye dönüp bakıldığında, Süveyş Krizi tam manasıyla bir devrin sonuna işaret etmiyordu. Bilakis, bu olay sterlin hegemonyasından dolar hegemonyasına geçişin birinci defa gözle görülür hale geldiği andı. Birebir durum Hürmüz Boğazı için de geçerli. Asıl problem şu: Yeni nizam nasıl olacak?

4.

Küresel Güney’deki ülkeler için bu durum, son birkaç yıldır pak güç alanındaki ilerleyen yatırımlarla –güneş panelleri, rüzgar santralleri, elektrikli araçlar, pil fabrikaları ve yeşil hidrojen projeleri– somutlaşmaya başladı; bu yatırımlar, hidrokarbon-dolar tuzağından çıkmanın potansiyel aracı haline geldi.

Temiz güç suram maliyetlerindeki çarpıcı düşüş göz önüne alındığında, bu elbette en mantıklı seçimdir. 2022’de şiddetli dolar düşüncesi ve sel felaketleriyle boğuşan Pakistan, güneş gücü alanında tüketicilerin öncülüğünde bir ihtilal yaşadı; güneş gücü artık ülkenin elektrik arzının beşte birini oluşturuyor. Bu dönüşüm sırf fakir ülkelerle de sonlu değil. Rusya’nın işgali, Avrupa Birliği’ni de pak güce yatırım yapmaya itti; pak güç, AB’nin toplam güç yatırımlarının yüzde 92’sini oluşturuyor. Çin’in pak güç hissesi ise neredeyse yüzde 70. Global ölçekte 3,3 trilyon dolarlık yeni güç yatırımının üçte ikisi pak teknolojiye akıyor. Petrol fiyatlarındaki mevcut artış, Çin ve Vietnam’da düşük maliyetli elektrikli araçlara olan talebi şimdiden artırdı.

En kıymetlisi, pak güce geçiş tıpkı vakitte daha fazla egemenlik imkanı da sunuyor. Lahor’da bir çatıya dolarla süreç yapılmasına gerek kalmadan güneş paneli kurulabilir. Rastgele bir teşebbüsçü, ABD’nin yaptırımlarına maruz kalmadan Fas’ta rüzgar santrali kurabilir. Buna karşılık, petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz ithal edilmeli, fiyatları dolar üzerinden belirlenmeli, bedeli de ABD’nin bir sonraki şok atağıyla kıymeti düşebilecek rezervlerle ödenmelidir.

Kuşkusuz, yeşil dönüşüm hâlâ –birçok ülkede sermaye ve teknolojiye erişim kısıtlamaları nedeniyle– son derece istikrarsız bir seyir izliyor ve kendi başına yeni bağımlılıklar yaratıyor. Çin, yükselen bir güç merkezi pozisyonunda. 2022’den bu yana pak teknolojiye yönelik dış yatırımları süratle arttı, şu anda 50 ülkeye yayılmış durumda; bu ölçekleri ve amaçları Marshall Planı ile karşılaştırmak yanlışsız olmayabilir. Yeşil üretimin büyük kısmı Güneydoğu Asya’da gerçekleşiyor; Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da da süratle büyüyor. Bu bölgeler, Çin’in finansmanına ve teknik bilgi birikimine artık daha fazla güveniyor.

Doların ehemmiyeti elbette kısa müddette azalmayacak. Dünya iktisadı bir krizden başkasına sürüklenirken, bu durum da ABD’nin daha büyük yapısal müdahalelerine yol açarken, 20. yüzyılın sonunda ve 21. yüzyılın başında dolar sistemi güç kazandı. Örneğin, 2008 finansal krizinde Federal Rezerv (FED) resmi olarak bir “swap mekanizmaları” ağı kurdu, AB ve Japonya üzere yakın müttefiklere acil durum dolar likiditesine erişim sağladı. Bu ülkeler o günden beri bu likiditeye ziyadesiyle güveniyorlar.

Bu mali takviye bir can simidi niteliğinde: FED, dolar basarak likidite problemlerini ortadan kaldırabilir. Lakin dolar basmak kısıtlamalara da neden oluyor. Trump’ın müttefiklerine karşı tavrı giderek daha istikrarsız hale geliyor: NATO’daki müttefiklerini, Hürmüz Boğazı’na düzenlediği “gezintiye” katılmadıkları için azarlıyor. Güç krizi derinleşirse, Hazine Bakanlığı ve FED’e baskı uygulayarak ABD’nin mali takviyesini silah olarak kullanmaya çalışabilir. Gerçekten, FED’in kurtarma paketini artık kabul edemezler. Boyun eğmeyi reddeden ülkeler bu dayanağı büsbütün kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.

Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrolün büyük kısmı Asya’ya ulaşıyor. ABD-İsrail saldırısının yol açtığı ekonomik çalkantı, para ünitelerini desteklemek üzere milyarlarca dolar harcayan Japonya ve Güney Kore üzere varlıklı fosil yakıt ithalatçılarını da etkiledi. Bir finansal çöküşün yaşanması durumunda, bu ülkeler en azından dolar swap sistemlerine başvurabilirler. Lakin bu seçenek Bangladeş ve Filipinler üzere kıtanın daha fakir ithalatçıları için mevcut değildir.

Pakistan onlara farklı bir model sunuyor. Ülkenin güneş gücü altyapısı, onu birçok gözlemcinin beklediğinden daha güçlü hale getirdi ve jeopolitik açıdan daha fazla güçlenmesini sağladı. İslamabad, petrol sevkiyatının Hürmüz Boğazı’ndan inançlı bir formda geçmesini sağladı.

5.

Enerji krizleri genelde son derece olumsuz ve uzun vadeli sonuçlar doğurur. Tahminen de bu yüzden, 32 ülkeden oluşan bir konsorsiyum olan Uluslararası Enerji Ajansı, global pazara 400 milyon varil petrolün salınacağını duyurdu; bu, inanılmaz bir çok taraflı uğraş niteliğinde. Her bakımdan haydut bir devlet olan ABD bile durumu düzeltmeye yönelik önlemler alıyor. Hazine Bakanı Scott Bessent, Rus deniz yoluyla taşınan petrolün yanı sıra İran petrolüne yönelik yaptırımları süreksiz olarak kaldırdı, petrolün ABD’ye girişine öylece müsaade verdi. Bu iki atak çaresizliği işaret etse de, birebir vakitte Tahran’ın petrol dalının Venezuela üslubuyla devralınmasına da işaret ediyor.

Şimdiye dek bu müdahalelerin hiçbiri işe yaramadı. Brent ham petrolünün fiyatı, savaş öncesindeki yaklaşık 60 dolardan yükseldi, varil başına 110 dolar civarında seyrediyor. Öte yandan, gemileri Hürmüz Boğaz’ını serbestçe geçen İran bir yıl öncesine kıyasla neredeyse iki kat daha fazla petrol geliri elde ediyor.

Hürmüz Boğazı, hem fosil yakıt sisteminin kırılganlığını hem de Amerikan gücünün hudutlarını ortaya çıkardı. Washington artık başlattığı savaşları kazanamıyor ya da pervasızlığının ekonomik sonuçlarını yönetemiyor üzere görünüyor. Tekrar de Amerikan gücünün birdenbire çöküp daha âlâ bir şeye açık alan bırakmasını beklemek naiflik olur. Daha mümkün olan, bu gücün şiddet ve ekonomik baskı yoluyla yeni bir milletlerarası sistemin ortaya çıkmasını engelleyerek yöntem yol zayıflamasıdır. Gazze, Lübnan ve İran, şayet hatırlatmaya gereksinim varsa, ABD savaş makinesinin kalıcı ve geniş erişimini hatırlatan örneklerdir.

Dünyanın dikkatinin büyük bir kısmı, ABD’nin “taş periyoduna geri döndürmek” üzere bombaladığı İran’a yönelmişken, Washington kendi petrol ablukasını sürdürüyor. Küba iktisadı çöküşün eşiğinde sallanırken, Birleşmiş Milletler’in savaş sonrası memleketler arası sistem için birinci kere argümanlı bir ticaret ve istihdam çerçevesini Havana’da belirlediğini hatırlamak acı verici. 1948 Havana Kuralı, emtia fiyatlarını istikrara kavuşturmak ve Global Güney’i eski sömürgeci güçlere olan daima bağımlılıktan kurtarmak üzere dünya ticaretini yine yapılandırmaya yönelik düzenekler öneriyordu. ABD bu kaidesi onaylamayı reddettiğinde, koşul rafa kaldırılmıştı.

Hangi ülkeler bir ortaya gelerek yeni bir Havana Koşulu tasarlayacak ve taahhüt edecek? BRICS’in genişlemesi, bölgesel ödeme sistemlerinin yaygınlaşması ve pak güçteki artış tek başlarına bu türlü bir koalisyonu oluşturamıyor lakin hepsi bir ortaya geldiğinde bu koalisyonun temel taşlarını oluşturuyor. Eksik olan şey, kurucu nitelikteki bir siyasi harekettir: post-Amerikan nizamında yeni bir Bretton Woods’a denk gelen, meşruiyeti de ABD’nin onayına, hatta ABD’nin iştirakine bağlı olmayan bir hareket.

Hürmüz krizi, Amerikan hegemonyasının sonunu hayal edilebilir hale getirdi. Tahminen de birinci defa, Global Güney’in yeni bir milletlerarası nizamı kurabilecek siyasi iradeye ve fikirlere sahip olduğunu gösterdi.

---

*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Mona Ali’nin The Equator’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Daha evvel e-komite’de yayımlanmıştır.