Türkiye bir toplum mu?

İlk bakışta tuhaf gelebilir fakat günümüz Türkiye’si ile ilgili olarak sorulması gereken temel soru şu: Türkiye bir toplum mu?

Toplum basitçe “bir ortada duran” yahut birebir topraklarda yaşamak “zorunda kalan” beşerler topluluğunun ismi değil de, bir dizi insani (siyasal, ekonomik, kültürel, ahlaki, hukuksal vs.) kurucu bağ (“toplumsal bağ”, “asabiye”) ile birbirine bağlanmış olan insanların varoluş biçimi demekse, “Türkiye toplumu” denen şeyin tutunumunu sağlayan bu türlü “pozitif” normlar var mı? Elbette ki bir toplumun kurucu bağları ideolojik-politik çabaların asli konusu ve eseridir ve hiçbir toplum mutlak formda “tek bir kültürel iklimde” yaşamaz. Yeniden de toplumsal güç ilgilerinin yarattığı hegemonik istikrar, gayret edilirken üzerinde en azından kısmen ortaklaşılan üst kodlar yaratır ki kurucu bağların bunlarda temellendiğini söyleyebiliriz. Bu, farklı toplumsal güç ve kısımların kendi “kalın ahlaklarının” ötesinde son kertede ortak bir “ince ahlakı” paylaşmaları demektir ki “uygarlık” savındaki bir ülkede bu ahlak ayrışan biçimlerde anlamlandırılsa da “insanlık onuru”, “insana saygı”, “özgürlük”, “adalet”, “eşitlik” ve “kardeşlik” üzere kodları içermek durumundadır. “Türkiye toplumunun” siyasal, kamusal ve gündelik hayatını lafzın ötesinde hakikaten düzenleyen bir “ince ahlak” olmadığı ölçüde, bu soruya olumlu bir yanıt vermek mümkün değil. Burada kelam konusu olan, Gramsci’nin hegemonyayı tanımlarken kullandığı tabirle “ahlaki-düşünsel birlik” olduğu ölçüde, verdiğimiz olumsuz yanıt Türkiye’nin bir “organik bunalım” içinde olduğuna da işaret ediyor demektir. Yeni bir durum da değil bu aslında. Çünkü “Türkiye toplumunun” son elli yılı, vakit içinde farklı biçimler alsa da süregiden bu buhranı otoriter, faşist, milliyetçi-muhafazakar vb. yollarla bastırmaya yahut “idare etmeye” çalışan çeşitli onarım (veya “pasif devrim”) projeleriyle dolu.

“Türkiye toplumunu” bir ortada tutan olumlu bir etiko-politik içerik yoksa, bir ortada durduran şey ne pekala? Bence buna verilebilecek tek değilse de ana yanıt “suç ortaklığı”dır. Yani Türkiye bir “toplum” ise, olsa olsa hata iştiraki toplumudur. Makro ve mikro faşizmin kol gezdiği, sömürücülük, zalimlik ve hırsızlığın gururla taşınan payeler haline geldiği, saldırgan bir mülk edinici bireyciliğin alenen karar sürdüğü, bütün doğal ve tarihi hoşlukların arsızca yağmalandığı ve dahi bütün bunlar olurken gündelik hayatın hiçbir şey olmuyormuş üzere devam ettirilebildiği bir yerde negatif de olsa asli bağ hata iştirakidir.

Envanterden rasgele örnekler verelim: 90’larda polisin yaptığı yargısız infazları balkonundan alkışlayan beşerler ile Ankara katliamında parçalanmış insan vücutları ortasında yürürken gülümseyen polislerin kabahat paydaşlığı. Van zelzelesi sonrasında depremzede Kürtlere koliler içinde taş göndererek “oh olsun!” diyen, yıllardır komşusu olan insanı Kürt diye linç etmeye kalkışan yahut cesedi ipe bağlanarak otomobille çekilen birinin fotoğrafını gördüğünde kılını kıpırdatmayan insanların hata paydaşlığı. Kendisi yahut çocuğu bedelli askerlik yapmış yahut Güneydoğu’ya gönderilmemek için bin bir takla atmış olan ve lakin fakir aile çocuğu askerlerin öldürülmesini lüks arabasının gerisine astığı bayrakla protesto etmeyi “ihmal etmeden” alışveriş merkezinin yolunu tutan ve dahi orayı temizleyen Türk-Kürt işçilere kibir ve tiksintiyle bakan insanın suç ortaklığı. Bir binanın doruğuna intihar etmek için çıkmış birini intihardan vazgeçmesi üzerine yuhalayanların cürüm iştiraki. Yaya olarak yolda karşıdan karşıya geçmeyi, otomobil kullanmayı ve hatta kaldırımda yürümeyi alarm hali olarak yaşatan insanların hata paydaşlığı. Kısa müddette bozulan kaldırımlar yaparak köşeyi dönenler ile otomobilini kaldırıma park ederek engellileri bir kat daha engelli hale getirenlerin cürüm iştiraki. Kelam konusu alarm haline “söylenip duran” insanların cürüm paydaşlığı. Taban fiyatlı işçi kadar vergi verip de bindiği lüks arabayla giderken -yine kendisi üzere hileli iş gören müteahhitlerin yaptıkları- yolların bozukluğundan şikâyet eden sarraf yahut hekimin hata iştiraki. Döndükleri Avrupa seyahati sonrası aktarma uçuşunun ertelenmesi nedeniyle konaklatılacakları otele gitmek için otobüse hamle ederek tekerlekli sandalyedeki yaşlı ninenin binmesine tüm ihtarlara karşın fırsat vermeyen ve lakin üçüncü otobüse binebilen ninenin Anadolu şivesiyle şaşkınlığını anlatmasına kahkahayla gülen “medeni” insanların hata iştiraki. Meskeninde çalıştırdığı gündelikçi bayana zorla tuz ruhu ve çamaşır suyunu karıştırarak paklık yaptıran konut sahibi bayan ile kasksız-korunmasız emekçi çalıştıran tersane-inşaat sahibi adamın hata iştiraki. Birlikte çalıştığı yabancı asıllı bakıcı bayanın kazandığı paraya göz diktiği için onu ihbar eden işçi gündelikçinin kabahat paydaşlığı. Alt sınıf gençleriyle alay etmekten zalim bir keyif alan orta sınıf gençlerinin hata iştiraki. Çocuğunu imtihana hazırlamak için on binlerce lira harcamışken imtihan sorularının çalınmasına ses etmeyen ve dahi bu hırsızlığı protesto eden solculara polis tarafından “müdahale” edilmesini kılı kıpırdamadan seyreden orta sınıf ebeveynin kabahat paydaşlığı. Fitresini-zekatını kendi emekçisine verecek kadar ahlaksızlaştığı ve kurnazlaştığı halde bütün meselelerin müsebbibinin dinsizler olduğunu söyleyen din tüccarının kabahat paydaşlığı. Kürt mevsimlik personelleri üç kuruşa çalıştırırken mescidine sokmak istemeyen dindarlar ile onları kamyon kasalarında istifleyerek mevte sürükleyen müteşebbislerin hata iştiraki. Üreticiyi tohumundan edenler, yarar hırsıyla ziyanlı kimyasal ilaçlar kullanırken kendi tüketimi için özel üretim yapan üreticiler, üreticinin alın teriyle vurgunculuk yapan ortacılar ve organik besin tüketerek kendi sıhhatini sağlama almaktan öbür bir şey yapmayan tüketicilerin hata paydaşlığı. Kocasından şiddet göreceğini bal üzere bildiği bir bayanı korumak için kılını kıpırdatmayıp da kendini hukuken sağlama alacak çeşitten “kağıt üstünde” süreçleri ihmal etmeyen görevlilerin cürüm paydaşlığı. Pencereden gördüğü görüntü karşısında tek yaptığı bilgisayar başına oturup “sokakta öldüresiye adam dövüyorlar” tweet’i atmak olan beşerle sırf eşinin dostunun göreceğini bildiği protesto bildirileri atarak muhalefet etmiş olmayacağını bildiği halde bunu yapmaya devam eden insanın cürüm paydaşlığı. Rastgele bir örgütlenme uğraşı bile göstermeyip de her fırsatta “Bu halk koyun be kardeşim!” deyip duran “bilinç sahiplerinin” kabahat iştiraki. Solun günah melekliğini yapmakta huzur bulan eski yahut kelamda solcuların hata paydaşlığı. Hopa’yı sele boğanlar ile bu seli öngörerek Başbakan’ı protesto ederken “gazla boğulan” devrimci öğretmen Metin Lokumcu’ya “Ergenekoncu” teşhisinde bulunan ve şimdilerde payandalığını yaptığı iktidarı eleştirmeye koyulmuş olan liberal aydının hata ortaklığı…

Bu envanter, “siyasal toplumdan” gündelik hayatımızın küçük detaylarına kadar uzayıp masraf. Bu zincirleme cürüm iştiraklerinin bir bağ oluşturduğunu söyleyebiliriz ancak bu bağ bir “toplumun” bağı değil, bir “suç şebekesinin” bağıdır. Birbirinin cürmünden güç alan ve birbirinin hatasında kendini rahatlatan, tek paydaşlığı masumiyet pozunun arkasına saklanmış suçluluk duygusu ve hatta alenen ve övünçle yaşanan suçluluk hali olan, hatasını bir susuş kumkuması yahut sinik bir ağız kalabalığı ile bastıran, her an bir başkasını imhaya yönelebilecek halkalardan oluşan bir şebeke. Bu şebekeyi işleten ve onun işleyiş üslubunu belirleyen ise sermayenin seli ve mantığından öbür bir şey değildir. Sırf onun malum neoliberalizmi bilumum hukuksuzluklara yol verdiği yahut “Toplum diye bir şey yok” düsturuyla toplumsal mekânı herkesin herkese karşı yürüttüğü bir savaş alanına çevirdiği için değil; ona karşı gayret edenleri baskıcı ve ideolojik aygıtlarıyla nefessiz bırakmaya çalıştığı için de.

Marx’ın devlete ait olarak yaptığı “sivil toplumun örgütlü ve ağırlaşmış gücü” tarifini kelamının ettiğimiz hata paydaşlığı açısından da düşünmeliyiz tahminen de. Çünkü devlet aygıtının ve ona hükümran olan muktedirlerin kendi yazılı maddelerini çiğnemeleri yahut zulüm ve sömürü nizamını hukuk haline getirmeleri ile “Türkiye toplumunun” gündelik hayatının sıradan kötülük ve hukuksuzlukları (diyelim madende işçinin, kaldırımda engellinin, sokakta köpeğin haklarına yönelen “küçük” ihlaller) ortasında müstehcen bir rezonans var. Yönetenlerin siyasal sorumluluklarını yok saymaları ile yönetilenlerin kendilerini kamusal sorumlulukla yüklü özneler olarak görmemeleri ortasında, devletin inanılmaz hali kural haline getirmesi ile yurttaşının kuralsızlığı kural haline getirmesi ortasında, kamusal hizmetlerin düzensizleştirilmesi ve metalaştırılması ile sahip olduğu ekonomik yahut toplumsal sermaye ile kendi gemisini yürütmekle meşgul olma ortasında da bu türlü bir rezonans kelam konusu.

Türkiye toplumuna damgasını vuran bir “suni dengeden” yahut “ortak duyudan” kelam edeceksek, bunun değerli bir bileşenini kendini nitekim etkin ve sorumlu bir özne olarak görmeme üzerine kurulu pratik ideoloji oluşturuyor. Ezilenlerin ayakta kalabilmek için kaçınılmaz olarak başvurdukları taktik ve hileleri bir tarafa bırakırsak, yasanın etrafından dolaşma, kanunla asalakça bir münasebet kurma yahut yasanın dayattıklarını sıkıntı etmeden kendi hayatını sürdürmeyi doğallaştıran bu pratik ideoloji maddeyi aşmak yahut değiştirmek için ortak bir irade geliştirmenin önüne önemli bir mahzur olarak çıkıyor.

Tabii tümüyle karamsar bir tabloyla da karşı karşıya değiliz. Tali pozisyona itilmiş yahut “kalıntıya” dönüşmüş olsalar da, kadim insani, ortaklaşmacı, dayanışmacı gelenekler “halkımız” ortasında yaşatılmaya devam ediyor (“Halkımızın” vaktiyle Hikmet Kıvılcımlı’nın Karaözü köylüsü için söylediği üzere “eşit kan kardeşliğinden” gelen “bir nevi sosyalizmi hâlâ yaşadığını” artık düşünemesek de). Dahası kelamını ettiğimiz şebekeye karşı, eşit, özgür ve barışçıl bir varoluşa dayalı bir toplumsal bağ kurmak isteyenlerin öne sürdükleri bir öbür paydaşlık daha var. Yasanın etrafından dolaşmak yerine karşısına çıkanların, Van’daki depremzedelere taş değil de ilaç gönderenlerin, Soma’da öldürülen maden personellerine üzülmekle yetinmeyip çocuklarına bisiklet götürmeyi akıl edenlerin ve faal ve sorumlu bir özne olduğunun şuuruyla Ankara garının önünde yerini almışken katledilenlerin gösterdikleri iştirak. Zati hata iştiraki zincirinin en baş halkasını da muktedirlerin ve yardakçılarının onların iradelerine hışımla saldırmaları oluşturuyor.

Türkiye’nin bir toplum haline gelmesi lakin onların önerdiği bağ etrafında mümkün olabilir. Lakin bu yolla, bu ülkeyi yurt belleyenler içinde yaşadıkları yahut maruz kaldıkları bu hata iştiraki hali ile yüzleşebilir ve bu “müesses nizamın” yerine kendi kurucu güçleriyle yarattıkları bir eşit ve özgür yurttaşlar topluluğu tertibini koyabilirler. Yani İhtilal denen “olay”, Türkiye’yi bir toplum olarak (yeniden) kurmanın öteki ismi olacaktır. Sermayenin ve oligarşik devletin “kendini evrenselleştiren suçtan” öbür bir şey olmayan yasasının “suç” saydığı ve bilumum siyasal teknolojilerle bastırdığı bir adalet arayışından öbür bir şey olmayan devrim. Walter Benjamin’in tabirleriyle söyleyelim, “yasa koruyucunun” “mitik şiddetine” karşı ezilenlerin “çığlığının” şiddet olmayan şiddeti. Ezcümle, yüzyıllık ünlü slogan bir toplum olmayan Türkiye için her zamankinden daha fazla geçerli: Ya sosyalizm, ya barbarlık!

*Bu yazı, daha evvel BirGün’de yayımlanmıştır.